VIII

Piotr usiłował dowiedzieć się, co to wszystko znaczyło. Nie śmiał zapytać kapitana wprost, zdążał więc do tego drogą okólną. Brał w rękę ten nieszczęsny fiński nóż i przyglądał się jego zjadliwym błyskom, patrząc potem pytającym wzrokiem na kapitana. Kapitan jednak milczał. Z rozmownej Fregaty też się nie dało niczego wydobyć. Po owej awanturniczej nocy snuła się ciężko i powoli jak gradowa chmura, z której każdej chwili wychynie rozszczepiony język błyskawicy. Czujnie pilnowała domu, zamykając go szczelnie w godzinie, w której mrok wypełzał z morza i wlókł się na wzgórze. Powoli jednak powracał spokój. Z portu zniknął fiński okręt, a z nim zapewne i ten jasnowłosy Goliat1.

Jednego dnia kapitan ożywił się i głośnym krzykiem zagnał Piotra do nauki.

— Zmarnowaliśmy wiele czasu przez głupią awanturę — rzekł i tym zakończył historię złej nocy.

Nauka odbywała się z namiętną furią; Piotr krążył po wielkich atlasach, zwiedzał wszystkie archipelagi Pacyfiku, każdą zatokę i każdą wysepkę. Powoli okrążał świat pod dowództwem znakomitego kapitana, rozkazującego tonem ostrym i wiodącego statek nieomylnie. Nic, co jest morza, nie było mu obce i wszystko objawiał zasłuchanemu chłopcu, w którego głowie szumiały zrównoważone, stateczne passaty i wielkie wichry obłędne, tajfuny i cyklony. Po angielsku mówił z wprawą i śmiało; już matka uczyła go tego języka, a kapitan dokończył nauki tym łatwiej, że do chwili południowego posiłku nie wolno było na „Stelli” żadnym innym porozumiewać się językiem. Piotr zdobył jednakże krótkie chwile odpoczynku. Fregata zauważyła jednego dnia, że jakaś ciężka naszła ją choroba, której siedliska nie można było ustalić; najczęściej podejrzewała nerkę, organ u wszystkich ludzi doskonale unieruchomiony i bardzo rzadko zmieniający stałe miejsce pobytu. Fregata orzekła, że jej nerka należy do nielicznej gromady „latających nerek”.

— Czy to możliwe, droga pani? — zapytał Piotr.

— Możliwe! — krzyknął kapitan. — Skoro istnieją latające ryby, niech mi kto powie, dlaczego nie może być latająca nerka? Czy chcesz, abym cię wyleczył?

— Nie chcę! — wrzasnęła Fregata. — Gdyby pan leczył wieloryba, to wieloryb skapiałby2 do trzech dni.

— A któż ci wyjął ząb, nieszczęsna kobieto?

Zimny dreszcz chwycił biedną Fregatę i zatrząsł nią tak, jak czasem dobrzy ludzie czynią to z topielcem, aby z niego wytrząść wodę. Spojrzała na kapitana czarnym spojrzeniem i rzekła do chłopca:

— Czy wiesz, Piotrze, w jaki sposób kapitan wyrwał mi ząb? Bardzo zręcznie to uczynił. Wyrwał ze ściany gwóźdź, przyłożył do zęba i tłukł młotkiem.

— Stary, marynarski sposób — mruknął kapitan.

— ...Ale ząb nie puścił. Tłukł w niego przez pół godziny, a ząb nie puścił. Chwycił go potem obcęgami i ciągnął, biegnąc dokoła całego domu, a ja biegłam za nim.

— Masz zęby rekina, Fregato — rzekł kapitan.

— Cały świat też chwiał się ze mną. Pięć razy tak rwał, aż wyrwał...

— Masz zęby rekina, Fregato — rzekł kapitan z goryczą. — Największe ludzkie zęby wyrywałem już za trzecim razem.

— Może być, ale na nerkę będę się leczyć sama. Zresztą może to nie nerka, lecz wątroba? Kto ma tyle zgryzot na stare lata, w tym się z pewnością zapiekła wątroba.

Ponieważ nie udało się ustalić ponad wszelką wątpliwość, jakie spustoszenia poczyniły we Fregacie jej ciężkie utrapienia, kobiecina na wszelki wypadek położyła się do łóżka i piła naftę, w porcie Vigo3 bowiem bardzo to pomogło jednemu, który dlatego tylko umarł po tygodniu wybornej kuracji, że nie znosząc zapachu nafty, mieszał kilka kropel cudownego tego płynu z ogromną butelką rumu. Wobec przeraźliwych niedomagań poczciwej Fregaty Piotr został odkomenderowany do zaopatrywania „Stelli” w żywność. Co drugi dzień meldował się u Fregaty, bacznie wysłuchiwał jej poleceń, zabierał koszyk i udawał się na targ.

— Uważaj szczególnie na masło — ostrzegała go Fregata. — Z wierzchu zawsze jest masło, ale w środku może być cegła. Gdybyś ją znalazł, rozbij nią od razu łeb oszustowi. W śmietanie będzie zawsze mąka, ale na tym się nie poznasz, biedny Piotrze. Nawet mnie ocyganią.

— Będę uważał, droga pani Katarzyno.

— Katarzyno? Do kogo ty mówisz? Ja się nazywam Fregata.

— Myślałem, że nie ma takiej świętej — zaśmiał się Piotr.

— Może nie ma, ale skoro ja umrę, zaraz będzie... Idź już, uważaj na masło! A to ci powiadam, że kapitan będzie z piekła wzywał świętej Fregaty. A ja za moje krzywdy ani mru mru... Będę udawała, że nabożnie śpiewam.

Piotr zaśmiał się głośno, wiedząc, że Fregata poszłaby za kapitanem nawet na samo dno piekła.

Zdążając na targ, zatrzymał się wśród gromadki ciekawych, przyglądających się dziwnemu widowisku. Na ulicy, wiodącej ku gdańskiemu gościńcowi, ujrzał dziwny zaprzęg: straszliwie terkocący, cudem trzymający się na kołach stary ford ciągnął na linie wspaniały, zielony automobil, który puścił z siebie pysznego ducha. Widok był ucieszny. Nędza wiozła bogatą wspaniałość, staruszek ciągnął młodzieńca.

Piotr roześmiał się głośno, poznawszy piekielną maszynę, na której przebył część drogi, gdy zmierzał ku Gdyni, a która z całą pewnością musiała służyć prorokowi Eliaszowi4 jako wóz ognisty.

Szatański władca forda spojrzał na niego, poznał go i wesoło mrugając lewym okiem, krzyknął:

— Zaraz tu wrócę, tylko tego kalekę zawiozę do szpitala!

Istotnie wrócił niedługo i uścisnęli się jak starzy przyjaciele; zdawało się, że i wóz podryguje z radości.

— Znalazłeś pracę, bracie?

— Tak jakbym znalazł. A pański wóz wciąż chodzi?

— Jak to „chodzi”? To jest angielski wyścigowiec! Przywiozłem dziś na nim kalafiory i pomidory, a z powrotem odwiozę dwie baby. Jedna ma nos jak pomidor, a druga jak kalafior. Chcesz się przejechać?

— Dziękuję, nie mam czasu.

— A mego przyjaciela Szczerbatego widziałeś?

— Niestety, nie miałem przyjemności.

— To szkoda, bo go prędko nie zobaczysz. Siedzi, robaczek. Oczywiście nie na tronie, tylko za kratkami.

— Oj, a za co?

— Iii... Mówić nie warto, za drobnostkę. Ale to nic, że siedzi! Gorsze jest to, że znowu stracił cztery przednie zęby. Umówili się wszyscy czy co, żeby mojemu przyjacielowi wybijać same zęby? To nic innego, tylko zmowa. Człowiek spokojny, że go tylko do rany przyłożyć, a gdzie się z kim zetknie, zaraz mu ząb wyleci.

— Któż go tak urządził?

— Jakiś czort z północy, Fin czy Norweg, tego dobrze nie wiem. Drab jak wieża, a mocny jak niedźwiedź.

Piotr zaczął przysłuchiwać się pilnie.

— Kiedy to było?

— Przed kilku dniami. Mój przyjaciel siedział sobie nad morzem, na pomoście, bo to bardzo miłe zajęcie. Wtedy podeszło do niego dwóch marynarzy, z których jeden gadał coś niecoś po naszemu. Ten gadał, a tamten tylko potakiwał. „Chcesz”, powiada, „zarobić parę złotych?”. „Któżby nie chciał?”, odpowiedział mój przyjaciel. „Ale kto mi je da?”. „Ten wielki ci da”. „A za co?”. „Prawie za nic... Pójdziesz z nim w nocy do tego domu, w którym mieszka zwariowany kapitan. Musisz otworzyć zamek. Chyba umiesz?”. „Umiem, a co dalej?”. „Dalej nic. Mój kompan ma do kapitana interes, a kapitan nikogo nie wpuszcza do domu. Chce zobaczyć... No... Jak kapitan mieszka...”. „I nic więcej?”. „Nic więcej!”. Wtedy mój przyjaciel podniósł się powoli i serdecznie się uśmiechnął. Tamci też się uśmiechnęli, ale już ostatni raz. Tego, uważasz, co gadał, Szczerbaty wyrżnął pięścią w brzuch, ale tak jakoś nieszczęśliwie, że sierota zleciał z pomostu do wody i zaczął tonąć...

— A co zrobił z tamtym, co z tamtym?

— Z tamtym rozpoczął honorową walkę i upuścił mu trochę krwi, choć to był olbrzym. Cóż z tego, kiedy sam stracił zęby. Obcy marynarz uciekł, a mojego przyjaciela uspokoili. Czy jest na świecie sprawiedliwość?

Piotr namyślał się przez chwilę, a potem rzekł spokojnym głosem:

— Pański przyjaciel dzielnie walczył. I nie chciał być rzezimieszkiem.

— Z tym jest trochę niewyraźnie. Gdyby mu to był zaproponował uczciwy rodak, może byłby rodakowi nie odmówił. Mój przyjaciel ma delikatne serce. Ale jakiemuś wywłoce! I to przeciw komu: przeciw poczciwemu człowiekowi, co nieraz mojego przyjaciela nakarmił?

— Ten kapitan?

— Tak. Najpierw groził, że go zastrzeli, a potem dał mu jeść. To zacna dusza!

— Bardzo, bardzo zacna... Chciałbym poznać pańskiego przyjaciela.

— Za dwa miesiące możemy urządzić tę uroczystość, bo teraz sąd nie pozwoli na towarzyskie zebranie. Jeszcze szczęście, że mu pozwolili czytać książkę, dobrzy ludzie. Wyobraź sobie, że mój przyjaciel o nic nie prosił, tylko o tę książkę. Sam mu ją przyniosłem z domu. Śliczna książka... Nazywa się Złoto z Porto Bello5.

— Jak, jak?

— Złoto z Porto Bello. Powiada, że ją znalazł, ale jeżeli on ją znalazł, to niech dzisiaj odleci tylne koło, a w lewym kiszka pęknie.

— A czy przypadkiem nie znalazł też i dwóch koszul?

— O! A ty skąd o tym wiesz? Znalazł, znalazł, ale trochę były dla niego za ciasne. Ale to bardzo dziwne, że ty wiesz o tym. Musiał ci ktoś opowiadać alboś je kupił, bo on je sprzedał jakiemuś chłopcu.

— A co zrobił z walizką?

— I o walizce wiesz? Walizkę mnie podarował, bo sam byłby w niej chyba nosił piasek i kamienie. Po co ślepemu okulary? Ale mój bagaż nadchodzi... Bądź zdrów, przyjacielu!

Obciążony ford jęknął, stęknął tak, że się serce krajało, zazgrzytał, zatrąbił i wpadł wreszcie we wściekłość i na drogę.

Piotr rozmyślał, czy ma o tym wszystkim powiedzieć kapitanowi? Doszedł do wniosku, że nie należy mówić o niczym. Kapitan nie pragnie rozmowy na ten temat, a sprawa, już uciszona, poruszona na nowo, wzburzy go i zniecierpliwi. Jak zardzewiały gwóźdź w ścianie, tkwiła w tym wszystkim jakaś tajemnica; bez ponurego celu nikt nie ciska nożem ani nie usiłuje włamać się do cudzego domu. Coś w tym domu być musi, co nęci złoczyńcę, cóż jednak może być wśród starych gratów, poniszczonych żeglarskich sprzętów, map wypłowiałych i atlasów?

„To nie moja sprawa!”, pomyślał Piotr.

Jego sprawą jedyną była obrona starca przed napaścią, obrona ukochanego człowieka przed niespodzianą krzywdą. Jego i Fregaty. Przywiązał się do nich każdym włóknem serca; nie raziły go ich dziwactwa, z uniesieniem zaś myślał o wspaniałym umyśle kapitana, gorejącym jak morska latarnia we mgle. Jak w chropowatej, pomarszczonej muszli mieszka perła, tak w tym chropowatym, pomarszczonym człowieku mieszka miłość morza. Niezdarnie i pospolicie mówiący o codziennych, małych i szarych sprawach, kapitan, mówiąc o nim, gorączkowo zdawał się szukać najpiękniejszych słów, jakie słyszał kiedykolwiek. Mówił o nim porywająco, świetnie i barwnie, jak gdyby samo morze podszeptywało mu te tęczowe słowa. Były one gorące i rozpalone żarem, gdy mówił o swoich włóczęgach po wodach tropikalnych, okrywały się szronem i zamieniały się w lodowe sople, nalane przejrzystym światłem, gdy w swojej opowieści dotarł na północne morza. W żadnej, najświetniejszej szkole nie usłyszałby Piotr tego, co usłyszał w suchej „Zatoce stu tysięcy diabłów”. Najżarliwszy piewca morza nie nauczyłby go takiej do niego miłości, jak ten starzec, co zapisał morzu duszę.

Coraz częściej coś rozważał, zamyślając się na długie chwile. Patrzył na Piotra i kręcił głową. Wtedy przychodziły mu do głowy najdziwaczniejsze pomysły godne dziwaka. Jednego dnia wydał rozkaz:

— Przez dwa dni nie będziesz nic jadł!

— Dobrze, panie — odrzekł Piotr posłusznie. — A pić mogę?

— Kubek wody dziennie — powiedział cierpko kapitan. — Podziel go sobie, jak chcesz.

— Czy wytrzymam? — zapytał Piotr nieśmiało.

— Nie wiem. Ja wytrzymałem przez dni siedemnaście. Znałem takich, co wytrzymali dłużej.

Rozkaz był nielitościwy, lecz bardziej jeszcze nielitościwy był ciąg dalszy. Piotr siedział nieruchomy i tępym wzrokiem patrzył w mapę morza. Myślał o tym, że w morzu tym pływają ryby, wyborne, smaczne ryby; patrzył na maleńkie wysepki i przyszło mu na myśl, że rosną na nich wspaniałe owoce. Pochylił głowę, jak gdyby pragnął poczuć ich świeżą woń. Wtedy kapitan uczynił rzecz niemiłosierną; przyniósł chleb, mięso i wino i zaczął tuż przed nim jeść powoli, chociaż zwykle połykał potrawy szybko, nie patrząc, co je. Piotr poczuł zawrót głowy, ale zacisnął usta i nie powiedział słowa. Znał głód i wytrzymał. Pod koniec drugiego dnia postu próbował się uśmiechnąć.

— Masz jeszcze trochę wody — rzekł dziwnie nieśmiało kapitan.

— Dziękuję, nie jestem spragniony — odparł Piotr.

— W takim razie ja ją wypiję.

Piotr chciał nagłym, przestraszonym ruchem chwycić kubek, ale kapitan uprzedził go i strącił kubek ze stołu. Woda ściekła ciężkimi kroplami, a Piotrowi zdawało się, że to jego łzy padają tak ciężko.

Po próbie pragnienia i głodu wymyślił kapitan inną udrękę: przerywania snu. Zaledwie Piotr usnął po ciężkim dniu — podzielonym na zajęcia gospodarskie w dominiach Fregaty i na naukę — nagłym spiżowym ciężarem walił się na niego głos dzwonu albo godził w niego przeraźliwy krzyk jak ostra włócznia. Zrywał się przerażony i siadłszy na posłaniu, nie rozumiał, gdzie jest, ani co się z nim dzieje. Nie mógł się wyrwać z mocnego snu jak z więzów. Po dłuższej chwili dopiero zbiegał do izby kapitana, który mówił, wzruszając ramionami:

— Ślimak przyczołgałby się o minutę wcześniej... Tymczasem zostałem trzykrotnie zamordowany, a statek utonął dwa razy.

Siedem razy budził go kapitan tej nocy. Piotr, rozdygotany, nie mógł usnąć do białego świtu. Po wielu takich próbach zdawało mu się, że się rozdwoił: jeden Piotr spał, drugi zaś, w czujne zamieniony widmo, stał na straży i na głos dzwonka lub pchnięty krzykiem podrywał śpiącego Piotra, który po kilku sekundach stawał przed kapitanem, zwycięsko uśmiechnięty.

— Melduję się, kapitanie! — mówił jasno i wyraźnie.

— Ach, to ty? Zapomniałem, jaki to dziś dzień?

— Środa, panie kapitanie. Druga po północy — dodawał, rzuciwszy okiem na zegar.

— Dziękuję, możesz iść spać.

Straszliwe te próby przyprawiały o furię śpiącą Fregatę. Wiedziała, jaki jest ich cel, sądziła jednak najsłuszniej, że jej osobisty w nich udział jest całkowicie zbędny.

— Męczy pan chłopca — mówiła głosem, z którego kapały łzy jak woda z parasola — i tego panu Pan Bóg nie przebaczy, bo to sierota, ale za mnie to oprócz tego ciężko pana pokarze. Czemu mi pan nie daje spać?

— Dla twego dobra, Fregato, dla twego dobra! Śpisz tak mocno, że się nie zbudzisz na Sądzie Ostatecznym. Archanioł będzie musiał trąbić po raz drugi.

— Dla pana byłoby lepiej, gdyby się pan wtedy wcale nie obudził, żeby pana nie zauważyli. Pan będzie miał niemiłe historie za niego i za mnie!

— Więc módl się za mnie, Fregato! — zaśmiał się kapitan.

— Robię to, ale panu nic już nie pomoże — odrzekła Fregata z głębokim przekonaniem.

Trzeba się było raczej modlić za dobrą kobietę, która, podobna do płonącej świecy, gasła też jak świeca. Najpierw zgasły na niej zamorskie kolory, podpalone przez słońce; Fregata zdjęła z siebie barwne szaty, z których każda mogła być okrętową, z dala widną, flagą i coraz częściej przywdziewała stroje posępne. Coraz częściej wielkimi swoimi oczami spoglądała na morze, a coraz rzadziej rozpoczynała harce z kapitanem, który chodził zatroskany i najwymyślniejsze stwarzał okazje, by ożywić jej senny smętek. Piotr, serdecznie ją miłujący, wyrywał jej każdą pracę z rąk, nie mógł jednak zastąpić jej w gotowaniu. Zaofiarował swoje usługi przy kuchni, Fregata jednak uśmiechnęła się łagodnie.

— Nie potrafisz, drogie dziecko — rzekła z czułością. — Wprawdzie kapitan ma żołądek starego rekina i nie zauważyłby, gdyby połknął pustą puszkę po konserwach, ale trzeba go jednak dobrze żywić. Kartofle możesz obrać, bo tej sztuki można nauczyć nawet małpę, ale więcej nie zdołasz.

Jednego wieczora, kiedy kapitan obchodził dom dookoła, powiedziała cicho i z wielkim wzruszeniem w głosie:

— Piotrze, gdybym ja umarła...

— Broń Boże! — krzyknął chłopak.

— Poczciwe jesteś dziecko, ale śmierci nie odstraszysz. Każdy okręt musi wreszcie zawinąć do portu. Otóż, gdybym ja umarła, zaopiekuj się kapitanem.

— Ależ, pani Fregato!

— Spokojnie, dziecko, spokojnie... Nie ma na ziemi ani na morzu lepszego człowieka... Gdy jednak zostanie sam, bez mądrej opieki, gotów zrobić jakieś głupstwo... Ciebie kocha jak syna i ciebie usłucha... Przyrzeknij mi, Piotrze, że go nie opuścisz.

— Przyrzekam, święcie przyrzekam.

— Cicho! Kapitan nadchodzi...

Kapitan był milczący, bo coś rozważał i jakieś snuł plany. W dwa dni po tej rozmowie wystroił się nadobnie w mundur i poszedł do miasta. Powróciwszy po trzech godzinach, poważny był i bardzo przejęty. Bez powodu pogładził Piotra po głowie i rzekł łagodnie:

— Wezwij tu Fregatę.

Kobiecina przydreptała szybko, niezmiernie zaciekawiona wyprawą kapitana.

— Usiądźcie — rozkazał kapitan głosem cokolwiek drżącym. — Odbędzie się narada familijna.

— Ja nie mam żadnej familii! — zamruczała Fregata.

— Nikt się zapewne nie chciał przyznać do pokrewieństwa ze złą kobietą, która się wypiera i mnie, i ciebie, Piotrze.

— Piotra wcale się nie wypieram...

— Widzę, żeś już zdrowa, bo szukasz awantury. Siadaj!

— Mogę to uczynić, ale bez przymusu. Proszę, już siedzę z własnej woli.

— Piotrze — zaczął kapitan uroczyście. — Rozmawiałem dzisiaj ze szlachetnymi ludźmi o tobie. Oświadczyłem im, że już cokolwiek umiesz i że dość prawdopodobnym mi się wydaje zrobienie z ciebie marynarza.

— Dziękuję panu, panie kapitanie!

— Nie dziękuj jeszcze — wtrąciła szybko Fregata — bo może cię sprzedali.

Kapitan spojrzał na nią groźnie.

— Czy ty zawsze musisz przerywać?

— Nie zawsze, wtedy tylko, kiedy pan mówi. Co pan chce z nim zrobić?

— Chcę go wysłać na morze! Powiedziano mi, że w drodze wyjątku odbędziesz podróż morską na którymś statku handlowym. Zostaniesz oddany pod opiekę kapitana i będziesz pełnił najzwyczajniejszą służbę. Cóż ty na to?

Piotr miał rumieńce na twarzy i był bardzo wzruszony.

— Jestem szczęśliwy! — odparł.

— Mokre to szczęście — mruknęła Fregata.

Widać było jednak, że i ona jest wzruszona.

— Dokąd popłynę? — pytał Piotr gorączkowo.

Kapitan wydobył kartkę i czytał z niej informacje:

— Możesz wybrać. W najbliższych dniach odpływa „Chorzów” do Rotterdamu6 z drobnicą, „Tczew” do Hamburga7, „Lech” do Londynu, „Katowice” z amoniakiem pójdą do Tarragony8, „Toruń” z węglem do Helsinek, „Lublin” do Hull9, „Śląsk” jest w tej chwili w Rotterdamie, „Poznań” w Tahoradi10, a kilka statków jest na morzu. Wybierz, chłopcze, i mów śmiało.

— Nie jedź do Londynu — rzekła szybko Fregata — bo będziesz jadł surową baraninę, a mgła rzuci ci się na płuca. Powiadam ci, nie jedź do Londynu.

Piotr nie słyszał tej serdecznej rady, gdyż usilnie rozmyślał.

— Jaki statek idzie do Helsinek, panie kapitanie? — zapytał powoli.

— Zaraz... „Toruń” z węglem.

— Jeśli wolno prosić, pragnąłbym być na „Toruniu”.

W gęstym natłoku myśli pojawił mu się i ogromny Fin, co w niego cisnął nożem, i napis „Helsinki” na brzuchu okrętu. Słowo to wydobyło się na sam wierzch z odmętu i dlatego je wybrał.

— Dobrze! — rzekł kapitan — jest to podróż niedaleka i po Bałtyku. Poznaj najpierw dom własny, zanim wyjedziesz na świat. A to jeszcze lepsze, że znam kapitana. Jeśli cię nie wrzuci do morza, to będzie oczywisty dowód, że jako tako spełniłeś, co do ciebie należy. Świetny marynarz, ale nie zna się na żartach.

— Piotrze! Nie popłyniesz na „Toruniu”! — krzyknęła Fregata. — Skoro cię tam mają zamęczyć...

— Czy będziesz cicho, kobieto?!

— Dlaczego mam być cicho? Albo jest rada familijna, albo jej nie ma? Kto tu się zna najlepiej na tych sprawach, może pan, a może ten brzdąc? Ja się znam najlepiej! Zresztą ja tu zastępuję jego matkę, a jego matka nie pozwoliłaby mu na wożenie węgla. Pan kapitan może sobie wdychiwać nawet dynamit, ale on nie będzie zatruwał się węglem. On powinien być oficerem na pasażerskim okręcie!

— Powoli, powoli! — zaśmiał się kapitan. — Najpierw będzie woził węgiel.

— Bardzo dobrze — rozsrożyła się Fregata. — Ale koszule to pan mu potem będzie prał.

— Ja sam wypiorę, droga pani — mówił wesoło Piotr. — A kapitan „Torunia” będzie ze mnie zadowolony.

— Chłopcze, czemu bredzisz? Znałam ze dwa tysiące kapitanów, ale nie widziałam jeszcze zadowolonego kapitana. Jak się nazywa ten port?

— Helsinki.

— Jaki to port? Pierwszy raz słyszę. Urządzili cię, Piotrze, nie ma o czym mówić. Ładna familijna narada! Józefa11 sprzedali do Egiptu, a ciebie do Helsinek, tylko że tamtemu lepiej się udało, a ciebie mogą jednego dnia odesłać w trumnie, przez pocztę.

Biedna Fregata pokrzykiwała długo, aż wreszcie słowa jej zaczęły kapać grubymi łzami. Wiadomość o wyjeździe ukochanego chłopca była zbyt bolesna dla jej czułego, sierocego serca, co przylgnęło do Piotra całą mocą. Wiedziała, że ten ptak, którego głód zapędził do gniazda dwojga starych smutnych ludzi, kiedyś z niego wyleci, ale nie chciała nawet myśleć o tej chwili. O, Boże, Boże! Znowu ten dom zasnuje się pajęczyną mroku, dnie staną się cierpkie i puste. Pieściła w dobrym sercu nadzieję, że Piotr wesprze gnącą się starość kapitana, kiedy jej zabraknie.

Włóczyła się po domu osowiała i chmurna. Wiodła z kapitanem ciche i długie narady, wyraźnie unikając chłopca, jak gdyby jej wyrządził serdeczną krzywdę. Nagle, przechodząc raz przez izbę, w której się uczył, objęła jego głowę i przytuliła do piersi. Piotr poczuł pocałunki i łzy.

„Dziwna rzecz!”, pomyślał. „W życiu wciąż trzeba kogoś żegnać... Wciąż jestem jakby na popasie, a zaraz potem trzeba iść coraz dalej i dalej. Przeszedłem najpierw z jednej ulicy na drugą, potem z jednego do drugiego miasta, a teraz odbędę podróż daleką. A potem? Co będzie potem? Może dopłynę gdzieś tak daleko, że już z tej podróży nie wrócę...”.

„Toruń” odpływał za tydzień. Była już jesień i szron srebrzył się nocami. Wiatr zrywa liście i jęczał wśród ciemności. Morze posiwiało i tak wyglądało, jak gdyby ciemna naszła je zgryzota; szemrało niecierpliwym, opryskliwym szmerem, a gdy zapadała bura, zła ciemność, szlochało krótkim urywanym szlochem. Tłoczyły się ponad nim nisko zwisające chmury, zjadliwie siąpiące deszczem zimnym i uporczywym. Słońce ukazywało się rzadko, a ujrzawszy świat nagi, odarty z przepychu, i morze zgnębione, wynędzniałe, jakby zapadłe, zakrywało twarz chmurą. Wiatry siekły morze, jak je ongi kazał siec łańcuchami król perski; wiały niespokojnym, porywistym podmuchem, wyziębłe i skostniałe. Leciały pędem jak przednie straże przed śnieżystą nawałą, co zdąża za nimi, milcząca zamrożonym milczeniem i zabójczym oddychająca oddechem. Mościły trakt dla śmierci, która niedługo nawet brzegi morza zakuje w lodowe jarzmo.

Tak się jednak dziwnie zdarzyło, że w wielkim dniu Piotra zelżało wszystko na niebie i na morzu. Blade, bezkrwiste słońce ukazało się od samego rana i uciszyło morze.

Na „Stelli” panowało pełne powagi milczenie. Wszystkie serca były wzburzone, lecz twarze pomalowane udanym spokojem. Każda z trojga osób myślała o tym samym i każda całkowitą udawała obojętność. Kapitan wziął książkę do ręki i pilnie się w nią wczytał, nie zauważywszy, że żadnej nie rozpoznaje litery. Fregata po raz dziesiąty układała rzeczy w kuferku Piotra, każdą pieszczotliwie drżącą gładząc ręką. Piotr zrywał się nagle, spoglądał na morze, powracał i zrywał się znowu.

Nagle kapitan podniósł się i rzekł takim głosem, na którego powierzchni spokojna leżała oliwa, a pod nią była burza:

— Piotrze, już czas... Już wielki czas! Odprowadzę cię... Zabierz rzeczy!

— Dobrze, panie! — odrzekł Piotr.

Zauważył w tej chwili, że stojąca na progu kuchni Fregata daje mu tajemnicze znaki, aby tam wszedł za nią. Gdy znalazł się w jej królestwie, pachnącym kwaśną wonią kapusty, mówiła do niego szybko:

— Piotrze, gdyby cię tam męczyli, uciekaj...

— Jak, przez morze?

— Prawda! Nie pomyślałam o tym... Pilnuj się jednak! Nie pluj pod wiatr, nie przechylaj się przez burtę i nie graj na okręcie w karty, bo to przynosi nieszczęście. Gdybyś chorował na morzu, jedz suszone śliwki i skórkę z chleba, bo to jedyne lekarstwo. Zdobądź górne łóżko, bo pchły skaczą chętniej z góry na dół, niż odwrotnie. A przede wszystkim wracaj prędko, to najważniejsze... Nie myśl, że płaczę... Taka głupia nie jestem... Łzy mi z oczów ciekną, bo zimno... Nie miałabym po kim płakać, tylko właśnie po tobie!

— Dobrze, dobrze najlepsza pani! — mówił Piotr, ze wzruszeniem patrząc na jej łzy.

— Najlepsza pani... Najlepsza pani... Jeszcze nikt tak do mnie nie mówił... Zaraz, zaraz, panie kapitanie! Masz, Piotrusiu, weźmij to i schowaj...

— Co to jest, pani Fregato?

— Mój złoty kolczyk... Z Meksyku...

Piotr odepchnął łagodnie jej rękę.

— Bierz! — krzyknęła kobieta przenikliwym szeptem. — Mnie na nic, a tobie się przyda... Sprzedasz go w każdym porcie, bo to marynarski kolczyk... A ja z tym kolczykiem piękniejsza nie będę... Bierz, dziecinko, uciesz starą kobietę, która cię kocha... Bierz, bo kapitan tłucze laską o drzwi.

Wepchnęła mu biedny kolczyk do kieszeni marynarskiej bluzy, spojrzała na niego spojrzeniem, w którym błysnęła gorącym żarem wielka, wielka miłość, i wypchnęła go z kuchni.

Piotr był odurzony i wzruszony. Fregata zatrzasnęła drzwi jak wieko własnej trumny i już nie wyszła.

Patrzyła przez okienko, jak drożyną ku morzu szedł kapitan — milczący i poważny, a za nim, z kuferkiem w ręku, Piotr. Nagle, jak gdyby czując na sobie jej spojrzenie, chłopiec odwrócił się i posłał ręką pocałunek ku domowi.

Nie słyszał jednak, jak Fregata modli się szeptem:

— O, morze! Bądź łaskawe dla tego chłopczyny, bądź dla niego miłosierne!