XI

Nie obejrzawszy się nawet, uciekał tak skwapliwie, że na wyścigach zajęcy otrzymałby złoty medal. Zapomniał o tym, że jest osłabiony i wyczerpany; gnała go radość, że żyje, że jest wolny i że się nie dał pognębić. Biegł długo przez jakieś splątane zaułki ścieżek, aż wreszcie trafił na asfaltową szosę, wijącą się wśród sosnowego lasu. Z prawej strony przeświecała zatoka, nad którą stały wille i domy, z lewej piętrzyły się ciemnoczerwone granitowe skały. Z trzeciego zakrętu drogi ujrzał w oddali miasto. Po niedługim czasie ujrzał tramwaj i bez namysłu wskoczył do wozu zziajany, ciężko dysząc. Chciał zapłacić polskimi pieniędzmi, co wzbudziło zainteresowanie w całym wozie i wywołało długie przemówienie konduktora. Jakiś starszy pan, wyczytawszy nagłą rozpacz w oczach zmizerowanego chłopca, zapłacił za niego i usiłował rozmówić się z nim po fińsku. Piotr, bezradnie uśmiechnięty, próbował odpowiadać po polsku i po angielsku, tak że obaj doszli szybko do wniosku, że porozumieją się wzajemnie dopiero za lat sto.

Gdy Piotr ujrzał znajomy dworzec kolejowy, skłonił się uprzejmie i wyskoczył; stąd już trafi do portu. Wypocząwszy w tramwaju, biegł szybko, pilnie bacząc, czy gdzie nie ujrzy groźnego olbrzyma. Musiał być w mieście, jeśli go nie było w leśnym domku. Bezpiecznie jednak dotarł do portu i niespokojnym wzrokiem szukał swojego okrętu. Wiadomo, że wąż na skale, ptak w powietrzu i okręt na wodzie nie pozostawiają śladów. Nie było też śladu „Torunia”. Chłopiec siłą woli nakazał sobie spokój. Musi baczyć, aby nie uczynić czegoś nierozważnego; posiada już nie byle jakie doświadczenie, stąpał przez ciernie i przez zasadzki; zna ludzi dobrych i najlepszych, złych i najgorszych. Zapytał sam siebie powoli i dobitnie:

— Co robi człowiek na obczyźnie, bez pieniędzy, głodny i bez swojej winy pogrążony w niezwykłych kłopotach? Wiem — odrzekł sam sobie. — Idzie do posła swojej ojczyzny.

Odpowiedź była tak prosta i rozsądna, że głośno się roześmiał. Zaczął krążyć po porcie i szukać kogoś mówiącego po angielsku. Trzeci z rzędu zagadnięty przez niego, agent okrętowy, wytłumaczył mu jasno, że skoro pójdzie na lewo piękną zadrzewioną ulicą pod górę wiodącą i minie dwie ulice boczne, znajdzie polskie poselstwo.

Nie minęło pół godziny, gdy urzędnik poselstwa, usłyszawszy jego nazwisko, zakrzyknął:

— Na Boga! Od pięciu dni szukamy pana i my, i policja. Chodźże pan ze mną!

Pan poseł Rzeczypospolitej Polskiej słuchał w zdumieniu opowieści Piotra.

— Czyż to możliwe? Czyż to możliwe? — powtarzał cicho.

W głosie Piotra było jednak tyle jasnej uczciwej szczerości, tyle godnej i zbolałej prawdy, że musiał uwierzyć; obejrzał jego głowę i odkrył na niej ślad zakrzepłej krwi. Na twarzy posła widać było wzruszenie i wzburzony gniew zarazem.

— Odnalazłby pan ten dom? — zapytał.

— Być może, że mógłbym odnaleźć, lecz z trudnością. Uciekałem tak szybko, że się nie obejrzałem.

— Policja go znajdzie! — rzekł poseł z oburzeniem.

Piotr zamyślił się, potem powiedział nieśmiało:

— Panie pośle! Trochę pocierpiałem, nic mi się jednak nie stało. Ze mną to nie! Jeśli jednak policja znajdzie tego marynarza, on zemści się na dziewczynie. Nie wiem, kim ona jest, ale on ją zabije. Ona i tak będzie miała za swoje, ale może powie, że ja się wydarłem przemocą, i cała rzecz ujdzie jej na sucho. Mnie strasznie byłoby żal tej dobrej dziewczyny...

Poseł zastanowił się.

— Może rozumujesz słusznie. Pomyślimy o wszystkim. Co ci jest, chłopcze? — krzyknął nagle.

— Nie wiem — szepnął Piotr z bladym, smutnym uśmiechem. — To chyba z głodu... — Widząc, że dygnitarz gwałtownie naciska guziczek dzwonka, dodał: — Ja sobie może pójdę... Ja nie śmiem robić tyle kłopotu...

Nikt go jednak nie słuchał. Nakarmiono go, wykąpano i oczyszczono. Nazajutrz, wyspany, świeży i radosny, stanął znowu przed posłem, uśmiechającym się do niego serdecznie.

— Musisz być, młodzieńcze, jakąś znakomitą osobą — rzekł — gdyż codziennie nadchodzą telegramy natarczywie o ciebie pytające. Jakiś kapitan Baren...

— Och, mój drogi kapitan! — krzyknął Piotr.

— Niech będzie „drogi kapitan Baren”... Otóż zapowiada on swój przyjazd. Kto to taki?

— Mój opiekun. Muszę mu dać znać.

— Już zrobione, gdyż depeszowałem wczoraj jeszcze, że cenna zguba znalazła się, mocno objadłszy się solonych śledzi.

— Jaki pan dobry, jaki pan dobry! — szepnął Piotr serdecznie.

Poseł ogarnął go wzruszonym uśmiechem.

— Żadna zasługa, chłopcze, żadna... Nacierpiałeś się, nie wiadomo czemu, a teraz musisz wracać czym prędzej. Jutro zawinie tu polski statek i na tym statku popłyniesz do Gdyni. Przez ten czas będziesz mieszkał u nas, a na ulicę będziesz wychodził jedynie w towarzystwie. Drugi raz mógłbyś nie uciec.

Po kilku dniach Piotr odpływał, serdecznie pożegnany.

Dumny był i szczęśliwy; rozpierała go wewnętrzna radość, że nie uląkł się straszliwego człowieka. Jeśli Wójcik dowie się o wszystkim, poda mu rękę i powie: „Zachowałeś się jak prawdziwy marynarz!”. Kapitan Baren będzie się wesoło z niego naigrywał swoim zwyczajem i będzie go mianował „lądową kozą”, ale drżał o niego i zasypywał poselstwo telegramami. Zacny, po siedemkroć1 zacny człowiek!

Z serdeczną tkliwością rozmyślał o tej dobrej dziewczynie, co otworzyła drzwi jego więzienia. Dobre dziewczęce serce nie mogło znieść widoku cudzej krzywdy. Bóg raczy wiedzieć, co ją za to spotka. Olbrzymi marynarz jest złym i gwałtownym człowiekiem, który ludzkie życie ma za nic. Wszyscy marynarze dotąd przez niego spotkani mają jasne, szczere, otwarte twarze — ten jeden wyglądał jak chmura.

Pomyślawszy o marynarzach, rozejrzał się dokoła. Tym razem nie należał do załogi, nawet jako wolontariusz; był pasażerem wyjątkowo zabranym na statek towarowy, czyli jeszcze jednym workiem wśród setek worków. Nie pędzono go do roboty i mało zwracano uwagi na skromnego chłopaka, włóczącego się po pokładzie. Przykra mu była ta bezczynność, więc się zameldował u kapitana i poprosił o wyznaczenie mu jakiejkolwiek pracy.

— Jesteś pasażerem, którego mi polecono odwieźć do Gdyni. Co robiłeś na „Toruniu”?

— Wszystko, panie kapitanie.

— Bardzo ładnie, potem jednak wdałeś się w jakieś arabskie awantury. Co to było?

Piotr opowiedział mu krótko, jak go ujęto w niezrozumiałym dla niego celu i w jaki sposób wydobył się z zamknięcia. Nie wspomniał o tajemniczym skarbie.

Kapitan wysłuchał dziwnej opowieści i uśmiechnął się.

— Czy był taki, co w to wszystko uwierzył?

Piotr zadrżał i twarz jego uczyniła się purpurowa.

— Panie kapitanie! — rzekł dobitnie — pan poseł uwierzył.

— Czemuż to?

— Pan poseł widział na mojej głowie krew, a ja... A ja nigdy nie kłamię.

Tyle było godności w jego postawie i tyle szczerego brzmienia w głosie, że kapitan, spojrzawszy na niego z nagłym zainteresowaniem, spoważniał.

— Przepraszam cię — rzekł uczciwie.

Z wymiany tych słów wykwitła niespodziewanie jakaś dziwna tkliwość. Kapitan odczytał z rumieńca na twarzy Piotra, że w chłopcu tym mieszka sprawiedliwa duma, Piotr zaś wyczuł nieomylnym młodym sercem, że za niedowierzającą szorstkością kapitana ukrywa się tajona dobroć. Skłonił się i chciał odejść.

— Czekaj no, chłopcze! — rzekł kapitan. — Dlaczego znajdowałeś się na „Toruniu”?

— Pozwolono mi odbyć podróż morską, gdyż mam być marynarzem. Opiekunem moim jest kapitan Baren...

— Ach! Kapitan Baren?

— Tak, panie kapitanie. On mnie kształci, a przy sposobności wysłał mnie na morze.

— To sławny marynarz, ten kapitan Baren. I ty będziesz marynarzem?

— Jeśli Bóg pozwoli.

— A czy wiesz, że to nie zabawa, lecz służba, jedna z najcięższych?

— Wiem, panie kapitanie.

— Nie lękasz się?

— Znam już wielu marynarzy, a oni się nie lękali.

— Słusznie. A czy uczeń sławnego kapitana nie ma wybujałych pragnień i nie boi się żadnej pracy?

— Nie, panie kapitanie.

— Dobrze, chłopcze. Możesz odejść.

Niedługo potem zbliżył się do niego kucharz i rzekł krótko, pogardliwym tonem:

— Chodź ze mną!

Piotr poszedł posłusznie do kambuza i czekał. Kucharz patrzył na niego drwiąco, obszedł go dokoła jak wystawionego na sprzedaż konia i cmokał raz po raz. Piotr patrzył równocześnie na niego i zdziwił się, dojrzawszy, że jego lewy policzek jest gładko ogolony, a prawy zarośnięty twardą szczeciną.

„Dziwna moda”, pomyślał, uśmiechnąwszy się.

— Czego wytrzeszczasz gały? — krzyknął kucharz. — Nie widziałeś człowieka?

Piotr wzruszył ramionami, co kucharza wyprowadziło z granic wzniosłości i napełniło go bulgocącym gniewem najgłupszego z ptaków — indyka.

— Czort cię tu przyniósł — pienił się władca patelni i pan ognia — i czort będzie miał z ciebie pociechę. Mało było pysków do żarcia, więc jeszcze jeden przysłali. Ale za darmo jeść nie będziesz! Jesteś moim pomocnikiem. Zrozumiałeś? Psu nie jest potrzebna piąta noga, a mnie pomocnik, ale tak kazali. Zabrudzisz sobie trochę białe rączki, zabrudzisz!

Piotr uśmiechnął się, pomyślawszy, że kapitan pragnie się przekonać o jego zapale do każdej pracy.

— Owszem, chętnie zabrudzę — odrzekł pogodnie.

— Spróbuj się sprzeciwić! Umiem tak kopnąć, ża wylecisz w morze jak zgniłe jabłko.

— Będę wtedy w miłym towarzystwie — odparł Piotr.

— Hę? W jakim towarzystwie?

— Jaśnie wielmożnego pana kucharza; jeśli bowiem pan kucharz mnie kopnie, ja wyrżnę żelaznym garnkiem w łeb pana kucharza i obaj polecimy za burtę.

Kucharz otworzył oczy z takim zdumieniem, jak gdyby wołowy język, gotowany w garnku, nagle począł śpiewać nadobnym ludzkim głosem.

— Ty... Ty szczeniaku! — wrzasnął. — Ty byś śmiał?

— Owszem. Jestem człowiek narwany i różne śmieszne pomysły przychodzą mi do głowy. Co mam teraz robić?

Kucharz spojrzał na niego spode łba i zjadliwie się uśmiechnął. Był to odludek chory na wątrobę i przekonany, że mu się dzieje wieczna krzywda. Miał żal do całego świata, że musi gotować to, co inni jedzą. Nie mogąc w inny sposób zemścić się na nieczułej ludzkości za swoją usmażoną na patelni serca krzywdę, chwytał czasem dwie, trzy garście soli ponad potrzebę i z okrzykiem buntu wsypywał ją do marynarskiej zupy. Soczyście go nieraz za to sklęto, najczęściej jednak wzruszano ramionami, był on bowiem ofiarą całej załogi. Z nikogo nie można się było uśmiać tyle, co z niego. Największa zabawa była wtedy, kiedy ponury i na cały świat obrażony kucharz zabierał się do ceremonii golenia, co się odbywało każdej soboty. Ubrdawszy sobie, że musi się czymś różnić od marynarskiego pospólstwa, golił swoje dostojne oblicze wedle wiatru: rano w każdą sobotę wychodził na dziób okrętu, ślinił palec i wystawiał go na wiatr. Jeśli wiatr był wschodni, wtedy golił prawy policzek, nazywany „zachodnim”, przy wietrze zaś zachodnim golił policzek „wschodni”. Miarodajną pozycją przy obłąkanej tej operacji było stanowisko na dziobie. Marynarze pokładali się ze śmiechu i tupali nogami z wielkiej uciechy, on jednak nie zważał na nic i nic go nie obchodziły śmiechy tałatajstwa. Nie będą się tak śmiali przy obiedzie, gdy im dosypie dwie garście soli!

Tego dnia, w którym Piotr został mianowany jego asystentem, kucharz znajdował się w wyjątkowo złym humorze. Morze trzęsło okrętem, okręt kucharzem, a kucharz swoją chorą wątrobą. Zapiekła się ona w nim, skoro ujrzał młodego zdrowego chłopca, który każdym spojrzeniem zdawał się natrząsać z jego powagi.

— Wymyj te garnki! — rozkazał groźnie.

— Czemu nie? — zaśmiał się Piotr.

Pragnął być w zgodzie z całym światem, więc postanowił nie zwracać zbytniej uwagi na tego śmiesznego biedaczynę, ogolonego na wiatr wschodni i unikał wszelkiej zwady. Zakasał rękawy i zaczął szorować z zapałem żelazne osmolone garnki. Kazano mu potem obierać kartofle — obierał; kazano przynieść węgla — przyniósł. Kucharz jednak nie popuścił. Serce może w nim zelżało, ale wątroba wciąż była twarda. Jednym okiem patrzył w garnek, a drugim wodził chyłkiem za umorusanym Piotrem.

Piotr widział te manewry, ale udawał, że wszystko odbywa się w najlepszej zgodzie i w porządku. Kucharz nie mógł pojąć tej diabelskiej taktyki. Czuł się śmiertelnie obrażony, że mu do ciasnego pomieszczenia nasłano tego panicza; przekonany był, że go sponiewierano i chciano go upokorzyć. Smażył właśnie jakieś mięso, a równocześnie własne obolałe serce, tak że aż skwierczało. Gdyby był właśnie warzył zupę, byłby może zapłakał, aby tym najprostszym sposobem straszliwie ją przesolić. Na patelnię nie warto było płakać. Nagle przyszła mu do głowy gorąca myśl. Uśmiechnąwszy się złośliwie, tak gwałtownie poruszył patelnią, że kilka kropel rozpalonego tłuszczu prysnęło na ręce Piotra. Piotr syknął, ale uchwyciwszy uszczęśliwione spojrzenie pomylonego kucharza, zacisnął usta. Spojrzał mu wprost w oczy spokojnie i bez drgnienia. Tego kucharz nie mógł znieść. Cisnął patelnię i krzyknął:

— Ty diable!

Od tej chwili wydało mu się, że ten przybłęda na okręcie jest jego najgorszym wrogiem, że nim najbardziej pogardza, że go ma za nic. Zupełnie zaś został pognębiony pod wieczór, gdy usłyszał krótką rozmowę Piotra z kapitanem, przechodzącym obok kambuza.

— Jak ci tam, chłopcze? — zapytał wesoło kapitan.

— Świetnie, panie kapitanie! — odkrzyknął Piotr.

— A kucharz?

— Najprzyjemniejszy człowiek na świecie!

Tak zwana „nagła krew” zalała kucharza gorącym ukropem.

— Dlaczego nazwałeś mnie „najprzyjemniejszym człowiekiem”? — zasyczał jak tłuszcz na gorącej patelni.

— Bo tak mi podszepnęło serce — zaśmiał się Piotr.

— Baran też ma serce — huknął kucharz.

— Słusznie! — rzekł Piotr. — Niejeden kucharz dlatego tylko żyje.

Na wszelki wypadek wymknął się, ażeby uniknąć gwałtownego ciosu rondlem; próżna to jednak była obawa, kucharz bowiem nie mógł rozgryźć tego powiedzenia i dotrzeć do pestki straszliwej obrazy. Usiadł i zaczął rozmyślać w pocie czoła, co ten pędrak chciał przez to powiedzieć. Na wszelki wypadek postanowił oblać go ukropem albo też inną uczynić mu krzywdę. W tej chwili jednak nie mógł usiedzieć spokojnie, gdyż coś za bardzo zaczęło rzucać okrętem.

Dzień gasnął dziwnie szybko, jak gdyby morze parowało mrokiem. Słońce było chore przez cały dzień i około południa pozwoliło się stratować tabunowi chmur. Świat cały napełniony był bladą, mętną jasnością, taką upiorną, jaka obleka ziemię podczas zaćmienia słońca. Ostre w słonecznym świetle zarysy okrętu stały się w tej oćmie2 niepewne, jak gdyby drżącą malowane ręką. Morze spochmurniało, przybrawszy barwę ołowianą; fale sepleniły swarliwie i cierpliwie; prawidłowe dotąd odkosy wody, kładzione na dwie strony przed dziobem, stały się jakieś dłuższe; na szeroki, siną białością zbryzgany gościniec za rufą, ostry wiatr rzucał krótkie fale, mętem zalewające wygładzoną drogę okrętu. Tuż po godzinie piątej przepadły ostatnie błyski dnia, a noc, bezszelestną lawiną z góry się walącą, zatopiła umierający dzień w rozchybotanym odmęcie. Wiatr, jak gdyby czekał na sposobną chwilę — jak zbójca, co czeka na nadejście ciemności — wypełznął z jakiejś morskiej pieczary i zaświstał. Musiał już zbełtać morze w oddali, stamtąd bowiem dochodziły stłumione grzmoty. Woda poczęła pęcznieć złością wiatru, zaczęła burzyć się i wydymać. Gwałtowny powiew orał wodę i odwalał coraz większe skiby. Przenikliwe zimno przelatywało razem z wiatrem. Okręt, jak koń z nagła tknięty ostrogą jeźdźca, zmienił spokojny swój bieg na ruchy gwałtowne i nieoczekiwane. Począł z trudem torować sobie drogę wśród czarnej ciżby fal. Rwał przed siebie jak odyniec opadnięty przez sforę zjeżonych psów. Roztrącał je wściekłym naporem, nurzał się w ich rojowisku, po czym wysoko podnosił łeb i znowu rył nim czarną wodę.

— Burza idzie! — krzyknął Piotrowi tuż nad głową długi chudy marynarz.

— Burza idzie! — powtórzył szeptem Piotr.

Widział już morze gniewnie poruszone i łagodne, zalane błękitem pogody i burą mgłą, widział je śpiące i obudzone, lecz nie widział go jeszcze w całym czarnym przepychu grozy ani w ryczącej złości. Serce uderzyło w nim mocniej. Życie morza każdej godziny jest inne; niespokojna, burzliwa, namiętna jego dusza miota się jakby w cierpieniu, a mało kiedy usypia. Teraz ją gwałtowny wicher podburzył i namówił do szaleństwa.

Piotr wdział szybko płaszcz i wybiegłszy na pokład, wpił oczy w ciemność. Nie mógł dojrzeć morza, słyszał je tylko nieprzytomnie bełkocące stu głosami równocześnie. Głosy te pięły się gwałtem na pokład, chlustały w ciemności, chciały go dosięgnąć bryzgami skołtunionej wrzawy, wiły się sykiem tuż przy jego ścianach. Mały, żelazny, pływający dom ludzi otoczony był tymi głosami, tryskającymi z czarnego pyska nocy — lały się one potopem ze wszystkich stron.

Na wodach musiało się rozpętać jakieś wielkie nieszczęście; szklana tafla pękła, a spod niej wytrysnął skłębiony odmęt. Rozkiełznane fale poczęły biec przed siebie jak stado oszalałych bizonów na prerii. Natknąwszy się w niepowstrzymanym pędzie na malutką ruchomą wysepkę okrętu, uderzyły w nią tysiącem głów, rycząc z wściekłości. Jak pędzona do szturmu horda postanowiły zdobyć zameczek, w którym schroniła się szczupła załoga i chłopak, Piotr. Obiema rękami chwycił się on żelaznej poręczy i ze zgrozą na twarzy słuchał i patrzył. Mógł dojrzeć zaledwie cienie i widma, rozchybotane, przemykające się z trudnością po pokładzie.

— Uciekaj stąd! — wrzasnął ktoś, otarłszy się o niego.

On jednak nie poruszył się. Czuł zamęt w głowie, a w sercu chłód. Nie wiedział, w którą stronę ma się zwrócić, w jaki sposób przejść, aby się schronić pod pokładem.

„Wytrzymam tu!”, pomyślał.

Skostniały był i na wskroś zimnem przesiąknięty.

Burza rozpętała się z triumfalnym rykiem. Wielki potwór morza chwycił okręt w oślizgłe łapy i bawił się nim jak małym pudełkiem; podnosił go i z nagłym rechotem, z rozgłośnym przejmującym skrzekiem ciskał go w odmęt. Krótki dreszcz lęku przebiegał po okręcie, tak że czuć było jego drganie, ale — pływak wyborny — jednym rozpaczliwym ruchem wydobywał się z czarnej kipieli i gnał przed siebie. Wtedy woda rozstępowała się, aby wpadł dziobem w lej i już z niego nie wychynął. Jednak ten człowiek przemyślny, co stał przy sterze, śmiertelnie spokojny i znający wszystkie podstępy oszalałej wody, jednym ruchem wydobywał okręt z czarnego grobu. Rzucał go na spiętrzoną, mokrą, z sykiem wznoszącą się ścianę i parł przez nią, rozwaliwszy ją w miliony bryzgów.

Około północy nakazało morze wielki szturm. Czarne wody, opiwszy się ciemności, smagane biczami wiatru, podniecając się jazgotem i zwalistym szumem, biegły, rozpędziwszy się na ponurym ugorze. Zagłada, zagłada człowiekowi i jego pływającemu domowi! Śmierć tej nawie, co nożem swego dzioba rozcina na pół pierś fali! Fale wzdęły się, najeżyły grzywy, wyrosły niepomiernie i runęły na okręt. A on czekał na nie, żelazny, nieustraszony, na wszystko gotowy; stwór żywy i czujący, posiadający głośno bijące serce, gorące serce maszyny, zrozumiał, że teraz musi stoczyć walkę najcięższą. Jeśli lęk zmiażdży duszę załogi, jeśli strach wytrąci sterowe koło z rąk człowieka, jeśli jasny, ostry, czujny rozum dowódcy omdleje z rozpaczy i zwątpienia — będzie koniec wszystkiego. Najazd wód zatopi pływający dom, chytrość wód przeniknie przez jakiś otwór lub szczelinę i zagasi płonące ognisko serca, a śmiertelnie przerażonych ludzi zmiecie z pokładu i ciśnie ich w odmęt. Nic z tego! Nic z tego! Nie drgnęła mocna ręka na sterowym kole, nie drgnął dowódca nawy3. Wszystko przewidział i wszystko obliczył aż do ułamka sekundy. Roztrącił fale, porozdzierał je i zagarnął pod siebie. Najwyższe z nich i najbardziej rozsrożone wpadły na pokład i łapczywie, w szalonym pośpiechu, usiłowały zagarnąć wszystko spotkane na drodze. Niczego jednak nie udało się zabrać. Wszystko było zbite, zwarte, mocne, żelazne, nieustępliwe.

Przez długie godziny trwało to szamotanie się morza. Porywisty deszcz siekł zakosami, wiatr wzmagał się, skomlił i jęczał. Piotr czuł, że jego serce zaczyna truchleć. Wspaniały był gniew żywiołu, potężny i huczny, lecz przerażający. Strach, kosmaty czarny strach, pełzał po huczących wodach, tłamsił się wśród nich jak ogromny wieloryb. Marynarz doświadczony, co wiele przeżył burz, patrzył śmiało w ryczącą tajemnicami pieczarę nocy. Na Piotra przyszła jednak taka chwila, w której zadrżał, kiedy przelewająca się fala uderzyła go raz i drugi. Dookoła była burza, a jemu się zdawało, że on znajduje się w samym jej środku, okruszyna i źdźbło, okruch i maleństwo, które wreszcie siła napastliwa zmiecie w morze. Płonącymi oczami począł szukać drogi i gdy burza nabierała oddechu, aby zawyć potężniejszym jeszcze głosem, wtedy szukał po omacku wyjścia w bezpieczne schronienie. Znalazłszy się w zamknięciu, oddychał szybko ze znużenia. Lampa płonąca wydała mu się gwiazdą cudownie rozbłyśniętą; ludzki głos wydał mu się muzyką anielską.

Okręt bezustannie walczył, miotał się, czołgał się w górę i zapadał w doły. Piotr teraz rozumiał dobrze, jaką walką jest żeglowanie, jakim straszliwym trudem jest trud marynarza. To nie miła powiastka, przepojona błękitem i owiana pogodną piosenką, lecz krwawa praca na krawędzi przepaści, żmuda4 niezmierna, co potem wysiłku zalewa oczy, a czasem — to śmierć. Ale czasem tylko. Jest coś, co pęta nieprzytomną wściekłość żywiołu; to wzniosły spokój człowieka. Rozum umie spętać szaleństwo, odwaga umie poskromić rozdrażnionego lwa. Duch człowieka jest jak skała, o którą najgroźniejsza fala rozbija się i płaszczy.

Coś go ciągnęło i coś go wołało, aby się nie ukrywał za żelazną ścianą, w żelaznym namiocie, lecz by znowu stanął wśród burzy jak na posterunku. Zdawało mu się, że gniew morza zelżał i że okręt nie miota się tak jak przed kilku godzinami. Zdławił więc w sobie lęk, co — nie wiadomo skąd — wciąż ku niemu pełzał, i znowu wydostał się na pokład. Już był świt, szary jak zgrzebne płótno i tak mokry jak ono, z wody wyjęte i niewyżęte. Piotr chwycił się rękami żelaznej bariery i patrzył na morze. Było ono wciąż rozdygotane, poruszone aż do najwyższej swojej głębiny, nieukojone i złe.

Ludzie przebiegali po pokładzie z prawdziwą zręcznością. Kapitan, zatroskany i ze śladami wielkiego znużenia na twarzy, pozdrowił go z oddali ruchem ręki. Nagle okręt zakołysał się gwałtownie. Wicher, ostatni z czeredy mocnych wichrów, uderzył jak zrozpaczony nieprzyjaciel, co, niegodnie czyniąc, napada już po podpisaniu pokojowego rozejmu. Fale wydęły się, zapieniły grzywami i runęły na okręt. Środkiem pokładu przemykał się w tej chwili kucharz, czepiając się po drodze wszystkiego, czego tylko można się było uczepić rękami. Piotr słyszał przeraźliwy krzyk i ujrzał jak potężny bałwan podbił nogi człowieka, zwalił go i sponiewieranego wlókł z sobą, aby go rzucić w morze. Nikogo nie było w pobliżu. Piotr zmartwiał na moment, potem bez namysłu jednym skokiem zwalił się na bezwładnie toczący się ludzki kształt i wczepił się weń pazurami. Fala przewaliła się z rozgłośnym chlustem; Piotr chwycił kucharza pod ramiona i z niezmiernym trudem wlókł go w miejsce bezpieczne.

Gdy jego ciężki wróg otworzył oczy, dając tym niewątpliwe świadectwo, że zamierza powrócić do kręgu ludzi żywych, ujrzał pochyloną nad sobą twarz Piotra, pytającego troskliwie:

— Czy nic się panu nie stało?

Odpowiedź nie mogła być natychmiastowa, kucharz bowiem musiał wykrztusić z siebie najpierw gorzkosłoną wodę, co czynił przez czas dłuższy; drugim nieodzownym zabiegiem musiał być powrót duszy w ciężkie i pobite ciało. Trwało to też dłuższą chwilę, dusza ta bowiem, uciekłszy w chwili śmiertelnego strachu z ciała, musiała rzucić okiem na swoje ziemskie mieszkanie, osmolone i wątpliwej czystości, i jako istota czysta wracała w nie wcale5 niechętnie. Wreszcie ciało kucharza przemówiło:

— Czy ja żyję?

— Być może! — odrzekł zdyszany Piotr.

— Tyś mnie wyratował, chłopaczku?

— Wszystko jedno... Niech pan kucharz podniesie się i oprze na mnie.

Ponieważ z pomocą nadbiegł długi i chudy marynarz, zaniesiono kucharza na jego legowisko. Piotr chciał odejść, lecz ten mu nie pozwolił.

— Jesteś najlepszym człowiekiem na świecie! — rzekł z głębokim przekonaniem. — A ja jestem głupia, złośliwa małpa.

— Obustronna przesada! — krzyknął Piotr i wybiegł.

Morze uciszyło się powoli, pokryte pianą jak koń po długim biegu. Oddychało ciężko, robiło bokami, szumiało nieprzerwanym rozpłakanym szumem. Wschodzący coraz bardziej rozjaśniony dzień chodził po wodach jak ogrodnik, co smutnym spojrzeniem ogląda szkody po burzy.

Wszyscy odetchnęli oddechem ulgi jak ludzie, którym powiedziano, że śmierć daleko od nich odbiegła.

Kapitan zbliżył się do Piotra.

— Gdzie byłeś przez czas burzy?

— Długo byłem na pokładzie, potem schroniłem się.

— Bałeś się?

— Z początku nie bardzo, dopiero potem — odrzekł Piotr zarumieniony.

— Nie masz się czego wstydzić. Są ludzie lękający się morza do końca życia. Burza była pierwszej klasy, ale nie dała nam rady!

Spojrzeniem pełnym tkliwości przebiegł po okręcie, jakby go nim pieścił i jak gdyby rad był niewypowiedzianie, że go jeszcze ogląda.

— Ale, ale, chłopaczku... Podobno uratowałeś naszego kuchtę? Bardzo ładnie! Dobry chłop, tylko kłótliwy. Ciekaw jestem, z której strony dzisiaj będzie się golił, bo wiatr dostał kręćka i wieje ze wszystkich stron. Nie wiesz, czy będzie mógł upitrasić dzisiaj obiad?

— Zdaje się, że tak, panie kapitanie.

— Niczego sobie nie złamał?

— Jeśli wolno powiedzieć, panie kapitanie, to złamał sobie tylko serce.

— Ach, tak! — zaśmiał się kapitan. — Dotąd solił zupę gorzkimi łzami, a teraz będzie ją solił łzami rozczulenia. Dziękuję ci jednak bardzo. Do widzenia.

Kucharz istotnie miał złamane serce. Po sto razy opowiadał każdemu z załogi, jak brzydko postąpił wczoraj z Piotrem i jak go sparzył roztopionym tłuszczem.

— Dlatego mięso było na wodzie, ty koński befsztyku! — krzyknął jeden.

— A to złoty chłopiec! — wołał kucharz. — Śmierć ułapiła mnie za nogi, a on mnie ułapił za głowę i trzymał...

— Czemu łżesz? — zaśmiał się któryś. — Jakże on ciebie mógł złapać za głowę? Nogi masz, to pewne, ale gdzież ta głowa?

Kucharz jednak nie zwracał uwagi na żarty. Był tak przejęty i tak uradowany, że nie miał na to czasu. Zastanowił się jednak, gdy mu powiedziano:

— Mógłbyś się ogolić, cudaku! Przynajmniej dzisiaj...

— Kto wie, czy tego nie uczynię — zastanowił się kucharz. — I to z obu stron, z obu stron! Dotąd goliłem się tak jedynie na Wielkanoc, ale dzisiaj się ogolę.

Marynarze, zapomniawszy o burzy i o czarnych zgryzotach nocy, brali udział w tej niezwykłej uroczystości, która się odbyła na wysokości Libawy6. Samo morze zaniemówiło ze zdumienia.

Kucharz, ogolony i rozpromieniony, gadał sam do siebie, a patelnia odpowiadała mu z niecierpliwym sykiem. Wciąż wyglądał przybycia Piotra i uśmiechał się z rozrzewnieniem na samą myśl o nim. Wreszcie Piotr zjawił się, aby oskrobać kartofle.

— Mój drogi przyjacielu! — rzekł kucharz uroczyście. — Nie będziesz skrobał kartofli. Jesteś zbyt wspaniałym człowiekiem. Pozwól mi uścisnąć twoją dłoń, szlachetny Piotrze.

— Jazda! — zaśmiał się Piotr.

Uścisnęli sobie ręce, potem kucharz, rzekł tajemniczo:

— Pewnie jesteś głodny, mój zbawco. Ha! Ha! Mam ja tu coś dla ciebie, czego nikt inny nie dostanie. Przetrącisz sobie przed obiadem.

— Z przyjemnością!

Kucharz wydobył z ukrycia garnuszek i szepnął:

— Wyborne! Kupiłem w Finlandii... Bierz, bracie!

Piotr spojrzał i, krzyknąwszy przeraźliwie, uciekł, tak jakby dotknął węża.

Ze zdumieniem patrzył za nim kucharz i ze zdumieniem patrzyły dwa tłuste śledzie.