Tage ocalony

Niedziela...

To zadziwiające, że nieskrępowana wolność sobotniego wieczoru i błogie lenistwo niedzielnego poranka mogą być przygrywką do czegoś tak monotonnego jak niedzielne przedpołudnie. Skąd bierze się całe to tępe rozdrażnienie i ta irytacja, którymi właśnie ów dzień i ta jego pora są obarczone? Nie pomaga nawet to, że pogoda przyjemna, że spacerowicze w dużych grupach ciągną za miasto parami albo całymi rodzinami. Jakaś martwota wisi nad wszystkim, co dzieje się w niedzielne przedpołudnie.

Czy powodem jest samo miasto? Bez ciężarówek, bez rowerów, bez gonitwy, bez pośpiechu. To takie dziwne. Ludzie nie potrafią się odnaleźć. Krążą w oczekiwaniu na niedzielny obiad i wieczór, kiedy będzie można się zabawić. Panuje taka nuda, jaka musi panować w niebie — gdyby jakimś cudem udało się tam dostać po długim życiu spędzonym na nieinteresującej gonitwie, która, nie wypełniając czasu, i tak go zabrała. Co niby miało się porabiać, trwając tak w owym wiecznym odpoczynku?

Dla tego, kto nie ma pełnej ciepła i serdeczności rodziny, z którą można zjeść uroczysty obiad, niedzielne popołudnie staje się wyłącznie przedłużeniem przedpołudniowego znudzenia. Zarówno Tage, jak i Viola utknęli w takiej właśnie gehennie, a kiedy już odbyli razem obowiązkowy i stosunkowo cichy spacer, ich humory nie były najlepsze. Niedziela to dzień stworzony jedynie po to, by zapewnić możliwość rozładowania ukrytych napięć, a oboje przeczuwali, że coś wisi w powietrzu.

Wylądowali w kawiarni z muzyką na żywo. Tam przynajmniej czas płynął nieco szybciej i nie trzeba było szukać tematów do rozmowy. Kawa i ciastko to mimo wszystko przyjemna aranżacja, tak samo jak muzyka.

Powietrze było gęste od dymu papierosów. Jego smugi płynęły przez salę szaroniebieskimi rzekami wzdłuż i wszerz, tworzyły nurty i wiry, falowały i wygładzały się, rozpraszały i na powrót skupiały. Przy drzwiach siedział blady młodzieniec z zatroskaną miną, który wydmuchiwał kółka dymu, jak gdyby miało mu pęknąć serce. Kółka powiększały się, traciły kształt i rozwidlały się na wielu poziomach w kapryśne linie i płaszczyzny, tworząc wiszące ogrody o brzegach układających się w zatoki i cyple — aż wreszcie bladły i znikały, pochłonięte przez szaroniebieskie strumienie. Papierosy to piękna rzecz, tak samo jak muzyka.

Muzyka jest chyba najbardziej tajemniczą ze wszystkich sztuk. Przechodzi z uczucia w uczucie bez pośrednictwa rozumu. Sztuki plastyczne — niebędące sztuką użytkową — zawsze przedstawiają coś, co z pewnością da się wpasować w naszą umysłowość, a literatura mówi za pomocą licznych warstw abstrakcji. Natomiast muzyka jest sztuką, która sytuuje się po drugiej stronie naszych schematów myślenia, jest sztuką zmysłów w nieporównywalnie większym stopniu niż wszystkie inne — a mimo to uważa się ją za najbardziej duchową. Zadziwiające! Czy stanowi ona może jakieś odosobnione dziedzictwo naszych rajskich czasów sprzed potopu, dziedzictwo świata, który jeszcze nie był rozdwojony na ciało i duszę? A zarazem jest nadzieją na odzyskaną niewinność, w której istota na nowo przemawia do istoty poprzez kolor, dźwięk, ruch, bez pomocy mniej lub bardziej nieporadnych usystematyzowań, nazywanych pojęciami?

Właśnie rozbrzmiewa prosta, miła melodia oparta na egzotycznej piosence ludowej, lecz mocno zmieniona przez kompozytora. Skrzypce z kontemplacyjnym spokojem rozpoczynają miarowe schodzenie coraz niżej i niżej, by po chwili rozjaśnieć wątłym, blednącym łukiem prowadzonym w górę. To pieśń rezygnacji. Motyw powtarza się i podlega wariacji, a nieustanny powrót, nieustanne łagodne schodzenie w dół nadaje tej prostej pieśni charakter uspokajającego fatalizmu. Potem wkracza też inny motyw — to budzi się niepokój, żądza, niecierpliwość. Wszystko jednak wraca do narzuconego, powolnego nurtu i niknie w melancholijnej ufności w nieuniknione.

Można wyobrazić sobie wiele życiowych sytuacji, skrywających się pod taką melodią. Gdyby jednak próbować je do niej dopisać, będą one jedynie przekładem na równoległy język i tylko jeszcze bardziej oddalą nas od bezpośredniego zetknięcia z pięknym, niezmąconym przeżyciem.

Wśród obecnych, którzy dzisiejszego wieczoru słyszą tę melodię, nie ma jednak nikogo, kto słuchałby kompozytora. Któż pragnie przeniknąć doświadczenia papierosa, kto chce uchwycić duszę kawy i ciastek? Wszystko to służy jedynie wywołaniu owego przyjemnego stanu, gdy marzenia stają się lekkie i jasne i zaczynają dryfować. To tak zwane stymulanty.

Parę osób mimo wszystko bije brawo. Rozpoznali melodię.

Tage i Viola nie klaszczą. Ich myśli istotnie zaczęły dryfować, lecz nie są ani jasne, ani lekkie.

Viola ma poczucie, że coś się dzieje, albo raczej, że może powinno się dziać, ale się nie dzieje. Podąża za spojrzeniem Tagego, a ono błądzi po sali, ale często powraca do stolika w pobliżu, przy którym dwie eleganckie młode kobiety popijają herbatę, paląc papierosy. O co tu chodzi? Tage je zna? Nie są szczególnie piękne, ale właśnie eleganckie.

Nie, nie zna ich. Obdarza je jednak tym, czym w tej chwili nie może obdarzyć Violi — szacunkiem. Należą do jego sfery.

— Nic dzisiaj nie mówisz — odezwała się Viola obrażonym tonem, który podirytował Tagego.

— A o czym według ciebie mam mówić? — zapytał, unosząc brew.

— Ale głupek z ciebie! — Viola tylko tyle potrafiła powiedzieć, lecz to wystarczyło, by dać jego rozmyślaniom nową pożywkę.

„Jest taka prymitywna”, przyszło mu do głowy. „Jak mogłem tego wcześniej nie zauważyć? Pospolita i prymitywna. Te zmysłowe usta, które sugerują brak erudycji — naprawdę całowałem je wieczorami w bramie? W bramie! Jak jakiś filister. Taką dziewczynę bierze się od razu do pokoju, dlaczego tego nie zrobiłem?”.

Tymczasem, odchyliwszy się na krzesłach, tamte dwie kobiety palące papierosy śledziły wzrokiem rozproszone ścieżki dymu, który tlił się niebieskawo, a potem blakł do popielatej szarości. Ta siedząca bliżej miała ładny profil i inteligentne, powściągliwe rysy. Taka kobieta to jednak zupełnie inna kategoria. Już sam sposób, w jaki bawi się papierosem. I te jej obojętne, szybkie spojrzenia, którymi obrzuca publiczność. (W porównaniu do Violi i jej oczu jak spodki!). Mówi się, że potrzeba trzech pokoleń, by stworzyć dżentelmena. By stworzyć damę, potrzeba ich z pewnością dwa razy tyle.

— Są w twoim typie? — zapytała Viola prowokująco.

— E, nieszczególnie, ale podziwiam ich maniery. Świadczą o erudycji.

Ten przytyk może zrozumiała.

W ostatnim czasie zaczął odczuwać pewne pragnienie wyrafinowania i był z tego dumny. Wiedział też, skąd się wzięło czy też właściwie, jakie zdarzenie dało owemu pragnieniu zupełnie niedawno impuls, by się rozwijać: tańce u Landersów. Przede wszystkim za sprawą Britt. Im więcej o niej od tamtego czasu myślał, tym bardziej idealna mu się wydawała — esencja wykwintnego środowiska i przyjemnego zapachu... Środowiska, którego czuł się częścią i którego częścią chciał być. Wprawdzie sam wzrastał w prostszym otoczeniu, ale od zawsze chciał się z niego wyrwać. Jak to się mówi, był stworzony do innych rzeczy.

Za to Viola stanowiła koncentrat świata usytuowanego jeszcze niżej niż ten, z którego on się wywodził. Z nich dwojga to on miał bezwzględnie wyższy status. A mimo to fascynowała go tak długo. Poczuł chęć zemsty.

— W każdym razie takie giry daleko ją poniosą — stwierdziła Viola.

Tage zacisnął zęby, nie odpowiedział. Tak, kobieta z papierosem miała duże stopy. A Viola zauważyła to od razu. Vióla! Już samo jej imię było najohydniejszym zlepkiem romantycznego sentymentalizmu i poważnego braku erudycji. Vióla! Jakby czytał o tym w „Striksie”1. I to w takiej był na wpół zakochany. Giry! Vióla!

Wtedy właśnie Tage powziął decyzję — posiądzie ją. Wraz z pogardą wezbrało w nim pożądanie niczym fala przyboju i z pewnym zadowoleniem zobaczył, że papieros w jego palcach zaczął drżeć. Koniec z tą parodią sielanki! Teraz będzie inaczej.

Gwałtownym ruchem zgasił papierosa w popielniczce i chwycił Violę za nadgarstek.

— Wychodzimy.

Zapłacili i wyszli.

Przez całą drogę niemal nic nie mówili. Viola dąsała się, ale Tage nie zwracał na to uwagi; był pogrążony w myślach. Wreszcie zaszli na tyle daleko, że dosięgnął ją szary cień domu i matki i zwolniła kroku.

Teraz albo nigdy.

— Viola, chodź do mnie na chwilę. Wyjaśnimy to.

Jego głos obniżył się o kilka tonów i miał w sobie coś metalicznego, co od razu zwróciło jej uwagę, a zarazem zdradzało jego intencje o wiele bardziej niż słowa.

Nie bez satysfakcji zadarła dumnie głowę i zaśmiała się gorzko.

— Przecież ja nie mam manier — powiedziała. — Nie jestem dla ciebie dość dobra. To właśnie dziś usłyszałam i bądź pewien, że wyciągam naukę z tego, co słyszę. A teraz chcesz, żebym do ciebie poszła. Może myślisz, że jesteś jedynym mężczyzną, jakiego znam? O, nie, znam wielu, którzy są warci więcej niż dziesięć takich nadętych jaśniepanów jak ty. Znam nawet jednego, co...

Odwróciła się, weszła przez bramę i zamknęła mu ją przed nosem.

Z początku poczuł wściekłość, że został oszukany. Powoli ruszył do domu. Też coś! Trzeba się cenić wysoko, jak ma się na imię Vióla i stoi się za ladą w pasmanterii. Żąda się szacunku dla swej godności ludzkiej... Cnotliwa latawica z dansingu...

Nagle przez wściekłość przeszyła go na wskroś tęsknota. Ciągnęło go do Violi tak mimowolnie, w sposób tak instynktowny... Miała w sobie coś, czego potrzebował... Gdy zdał sobie z tego sprawę, ogarnął go strach. A więc było aż tak źle. Uniknął niebezpieczeństwa.

Oto był jak święty Antoni2, cudownie ocalony od pokuszenia. Zaś aniołem stróżem, który przegonił widziadło, stała się zapewne Britt. Jego fylgia3, fylgia! Co by to było, gdyby naprawdę ugrzązł z tą Violą, ugrzązł tak bardzo, że nie mógłby się wyrwać... Straszna myśl. Viola jak ta kula u nogi. To już wolałby pierwszą lepszą ulicznicę — z taką przynajmniej nie ugrzęźnie ani cząstka jego „ja”. Zaś Britt jak gwiazda przewodnia w oddali! Najwyraźniej takie było rozwiązanie.

Stał tak na Sankt Eriksbron4, przepełniony uczuciem ulgi — jak człowiek aresztowany chwilę po tym, gdy odzyskał wolność — i wpatrywał się w głąb miasta, które czaiło się we własnym blasku niczym olbrzymie, fosforyzujące zwierzę. Każdej latarni na nabrzeżu odpowiadała długa, nieruchoma, pionowa wstęga na wodzie, lewitujące kolumnady świetlistych stalagmitów, prowadzące do owego centrum, które właśnie budziło się do nocnego życia po całym dniu spoczynku. W tle, po lewej, unosiły się dwa migotliwe wieńce, diademy zdobiące głowy królewskich panien młodych — dwóch restauracji w Wieżach Królewskich5. Na wprost niego jarzył się budynek kina Palladium6 niczym rozżarzona do białości łuna pożaru, zupełnie nie zważając na mały, śmieszny, czerwony sygnał stopu, zapalony obok (litery „N” „D” „A”, ustawione w pionie jedna pod drugą). Tage wiedział, że tam są, choć z miejsca, w którym stał, nie mógł ich zobaczyć. Zaś ponad miastem unosił się — jak cesarska korona ze światła, na znak tego, że nie samym chlebem żyje człowiek — wielki neon: „Czytaj «AfA»7!”. Tymczasem nad dachami reflektor dużego domu towarowego, w nieustannym ruchu, o nieprawdopodobnym zasięgu, rozpościerał swe opiekuńcze, błogosławiące ramię-widmo ze świetlistej teleplazmy8.

Był wolny! Tam, jak okiem sięgnąć, rozciągało się jego królestwo. Zawarł pakt z miastem, leżącym u jego stóp, a triumfalna korona cesarska stanowiła zapowiedź jego przyszłości. I kiedy tak stał na moście wstrząsanym dudnieniem tramwajów, spowity wilgotną chmurą białej pary ze zmierzającego na północ pociągu, który przejeżdżał wzdłuż nabrzeża na dole, uniósł głowę i z lekkim uśmiechem pokiwał nią w kierunku rozświetlonej panoramy — tak jak kiwa się ukradkiem do swojego rozsądniejszego „ja”, gdy dokona ono mądrego wyboru.