Koronki

Panna Jansson ubiera manekiny na wystawie. W tym roku obowiązują koronki w najróżniejszych kolorach. Suknie wieczorowe całe z koronki, żakiet z długimi rękawami z koronki, spódnica niemal sięgająca podłogi; bladozłote, bladoróżowe i czarne koronki — wszystkie przejrzyste niczym pajęczyna.

Opadaj, kwiecie jabłoni, na ścieżkę, rozpostrzyj swój tiul, pierzasta, zielonobiała trybulo1, w ażurowym, rozedrganym cieniu, tam, gdzie w sadzie jest najchłodniej, w zarośniętym, milkliwym, sędziwym sadzie. Dawno, dawno temu w starym dworku...

W długich spódnicach szeleszczą stulecia zawstydzenia. Kobiece ciało zawsze było czymś, czego należy się wstydzić, co trzeba dobrze skrywać pod warstwami marszczeń i welonów; często — czymś nieczystym, zawsze — niebezpieczną siłą, której pod żadnym pozorem nie wolno oswobodzić. A zarazem zaczarowanym klejnotem, schowanym pod skalnymi pokładami, czekającym na poszukiwacza skarbów. Czyż w obfitych koronkach modnych sukni, falujących w tańcu, nie szeleści przepych pieśni trubadurów?

Te same nogi, które w sali balowej tak kusząco prześwitywały zza na wpół skrywających je koronkowych falban, przed południem poruszają się jednak dość mocno odsłonięte pod krótką spódnicą spacerowej garsonki. W przedsionku krótkowłosa dziewczyna w kombinezonie stoi na drabinie i maluje, pogwizdując, a na fotografiach w sportowych dodatkach gazet widnieją roześmiane oszczepniczki i sprinterki w krótkich, obcisłych spodenkach.

Jedynie w wirze zabaw i przyjęć, niczym biżuteria, pojawia się skromność z krótką wizytą. Skromność ozdobą młodości2; sprawia ona, że jasne spojrzenie staje się jeszcze jaśniejsze, a zaróżowione policzki jeszcze bardziej różowe.

Lecz nie tylko skromność faluje wśród sięgających podłogi falban. Szeleszczą w nich także stulecia odosobnienia i pracy w czterech ścianach, mir i spokój domowej izby, przed której progiem mężczyźni pozostawiali narzędzia i broń, by ze złożonymi rękami zasiąść przy stole i czekać na przynoszone z kuchni parujące półmiski; syk ognia w kominku, owego centrum, wokół którego pod okiem mieszkanek obracało się życie; długa, monotonna pieśń zimowych wieczorów w blasku płonących polan i trzaskających szczap; matowy terkot kołowrotka, uderzanie krosien, parkotanie i bulgot z garnków i patelni. I kroki, kroki na schodach i na piętrze, którym zawsze towarzyszył rozkołysany rąbek długiej spódnicy, niczym stałe przypomnienie o istnieniu granic, biegnących tak blisko, bo wyznaczanych ścianami domu, a zarazem daleko, bo swoim zasięgiem obejmujących cały świat pracy i miłości.

I to ten właśnie świat mają wyrażać koronkowe treny? Poprzez zwiewną, nierzeczywistą postać mają odzwierciedlać nieustanną krzątaninę między kołyską, garnkiem i krosnem? Nie, schody, po których się ciągną, nie prowadzą do kuchni i piwnic, a granice, jakie wyznaczają noszącym je kobietom, są równie kruche jak one same. Pajęczyna!

Łaskawa, jak gdyby wznosiła w dłoniach cnotę, dom i tradycję, pozłacana lalka wystawowa wyłania się z rzeki koronek. Jej kuszące, wiotkie, kobiece kształty lśnią stylizowaną skromnością w swej pozłocie; uśmiech ma uroczy jak stare bajki o dawno minionych czasach, kiedy ludzie byli piękniejsi, lepsi i szczęśliwsi.

Za szybą wystawy przetacza się fala zmieniająca wygląd w miarę upływu doby.

Najpierw gazeciarki prowadzą swoje wózki w półmroku, kłapiąc butami po śpiących ulicach. To jednak staruszki — większość z nich — nie będą już podnosić wzroku, by popatrzeć na próżność i pustotę, nie dadzą się nabrać na staroświeckość powracającą za sprawą najnowszych mód. Niejedna sama dorastała w owej staroświeckości, która tymczasem stała się bajką, niejedna pamięta chatę na wsi, gdzie ojciec miał swoje zajęcia, a matka swoje, dokładnie określone pod względem rodzaju i wymiaru. Ich własna praca natomiast obejmuje swym zasięgiem ulice i kwartały wielkiego miasta i nawet jeśli mają spódnice równie długie jak te na manekinach, to jest to jedyna pozostałość odziedziczonej kobiecości.

Potem ulice pustoszeją. Mija sporo czasu. Na obrzeżach miasta rozlegają się fabryczne gwizdki, tramwaje zaczynają szurać po torach. Wytworna ulica handlowa za szybą wystawy jest jeszcze bezludna, lecz z oddali dobiega już dudnienie mnóstwa kroków, zmierzających do fabryk i warsztatów — i nie da się odróżnić męskich od kobiecych, kiedy tak posuwają się naprzód jedne obok drugich i przemieszane ze sobą. W tym masowym dudnieniu toną odgłosy długich, zahartowanych kobiecych kroków i lekkich dziewczęcych, nigdy niepowstrzymywanych przez długie spódnice. Zostawiają za sobą pokój z kuchnią, w których ojciec, matka i dzieci sprzeczają się o przestrzeń, albo współdzieloną izbę ze wspólną kuchnią — co łączy je z odrodzeniem kobiecej kobiety? Astarte uśmiecha się jednak martwym uśmiechem drobnych, czerwonych ust. Tamte nie oddaliły się jeszcze tak bardzo, by nie dało się do nich dotrzeć po zakończonym dniu pracy. Bo czyż nie jest tak, że i robotnica z fabryki marzy o miłości?

Robi się jaśniej. Cieplej. Samochody ze świstem znikają za rogiem. Teraz idą pracownice biurowe, stenotypistki, maszynistki. Mijają wystawę jedna za drugą, każda z kopertówką pod pachą, a w niej kanapki na lancz. Idą raźnym krokiem, żeby się nie spóźnić, a ich zaspane oczy zdradzają, że trudno im było wstać. Aż tak bardzo jednak się nie spieszą i nie są aż tak zaspane, by nie rzucić okiem na kuszącą witrynę. Bogini z zadowoleniem spija ich poranną modlitwę. Jest do niej przyzwyczajona, przyjmuje ją o tej samej porze trzysta dni w roku — skupiona, cicha modlitwa, zanoszona przez gromady młodych serc w drodze z wynajmowanego pokoju z pełnym umeblowaniem do biura.

Robi się cieplej. Słońce wędruje coraz wyżej. Teraz idą panie z zamożnych domów — na spacer, na zakupy, wypić razem kawę w cukierni. Duży salon odzieżowy organizuje w tym tygodniu pokaz mody. Z pewnością będzie na co popatrzeć.

Szczupłe, uwodzicielskie modelki przeciskają się zygzakiem między stolikami zajętymi do ostatniego miejsca. Siedzą przy nich głównie panie w średnim wieku; wiele tam niedopasowanych płaszczy na bezkształtnych sylwetkach, wiele obwisłych, zgorzkniałych twarzy, które z uwagą obserwują podrygujące biodra i ramiona. Powietrze jest gorące od żarliwych pragnień, westchnień i nadziei jak w domu modlitewnym gdzieś na prowincji — z tą różnicą, że tam pragnienia, westchnienia i nadzieje są wspólne, zaś tu stanowią najskrytszy sekret każdej z uczestniczek. O, Astarte, możesz zarzucić sieć i złowić wielkie naręcza złota. Z każdej zmarszczki na ich twarzach i z każdego zmęczonego spojrzenia wyziera tęsknota, zawiedziona, ale jeszcze nieumarła. Do twego ołtarza pielgrzymują tłumnie, zanosząc modły o pomoc, a ty dajesz im koronki...

Twój czas nadchodzi jednak dopiero o zmierzchu.

Koronka!

Samo słowo ma w sobie lekkość i grację gawota3 tańczonego na dworze Ludwika XIII4. Przeplata się z samym sobą jak nitki w rękach koronczarek. Lśni śnieżną bielą jak białe chusty na głowach kobiet w rozmarzonych miasteczkach, w których życie płynie powoli wśród domów szczytowych porośniętych bluszczem, a w leniwym, brązowym nurcie kanałów przeglądają się białe łabędzie.

Był taki czas, kiedy ludziom się nie spieszyło...

Jak zdołali uniknąć gonitwy? Pojedyncze życie jest przecież tak krótkie, czyż nie powinno się zdążyć poczuć, posmakować i zobaczyć wszystkich tych rzeczy, które później trzeba zostawić innym, obcym?

W miastach koronczarek pokoje były zapewne duże i niedoświetlone, stały w nich wysokie skrzynie i ogromne, ciemne szafy. Gdyby uchylić ich ciężkie drzwi, można by zobaczyć dzbanki i półmiski, zbyt piękne i wartościowe, by wyjmować je na co dzień, za to zawsze używane od święta; i tak oto towarzyszyły one wielu pokoleniom, na weselach i pogrzebach, ale też innych uroczystościach. Zaś w skrzyniach leżały ubrania, obrusy i narzuty, które w podobny sposób starano się oszczędzać. Powiedzieć, że dobra te przechodziły z rąk do rąk, byłoby w najwyższym stopniu nietrafnym określeniem. Owe klejnoty rodzinne trwały, wiodąc niezmienne życie między ludźmi, chociaż ukryte i strzeżone, i to raczej ludzie zmieniali się w roli tymczasowych strażników wokół tego wspólnego centrum. Dzieci dorastały przy rodzicach jako odnowa i kontynuacja; i za każdym razem gdy synowie przyprowadzali do domów żony, a wydawane za mąż córki opuszczały swoje rodziny, to ród wiązał się z rodem po dokonaniu starannej oceny. Spod białej chusty oczy mogły spokojnie spoglądać w ograniczony świat. Po krótkim życiu na ziemi miały przed sobą nieskończoność — nieskończoność wieczności w niebie, a zarazem ziemską nieskończoność dzięki dzieciom, dzieciom dzieci i ich dzieciom.

Koronki, które prezentuje złoty manekin, są jednak innego rodzaju. Ich nitek nie splatały żywe palce — to połyskujące na niebiesko metalowe elementy stykały się z precyzją, napinały, nawijały i tkały. Lecz z boku żywe oczy śledziły przyprawiającą o zawrót głowy pracę maszyny, żywe ręce zatrzymywały mechanizm, nastawiały od nowa i uruchamiały.

Żywe oczy, żywe dłonie — to właśnie jest cenne u młodych dziewcząt, których gromady każdego ranka zalewają hale fabryczne i wylewają się z nich każdego popołudnia niczym szemrzące strumienie. Dlaczego nie zostały zredukowane do samych oczu i dłoni? Całe ciało wymaga tak wiele: jest głodne, więc trzeba je nakarmić, marznie, więc trzeba je ubrać. I towarzyszy mu tak dużo czegoś zadziwiającego, niebezpiecznego i nieobliczalnego, czegoś, co w dawnych czasach zawierało się w słowie dusza. Kto potrzebuje tego wszystkiego? Praca nie potrzebuje, maszyny też nie, nie potrzebują również akcjonariusze kartelu tekstylnego. One same potrzebują tego najmniej ze wszystkich, a jednak — biedne dziewczątka — zmierzają tylko ku niedoli, prowadzone przez owe dwa zbędne dary: ciało i duszę.

Latarnie rozkwitają blaskiem. Tak rozkwita całe miasto. Wszystko to, co dzień trzymał w zarodku, teraz wyzwala się i rozwija w wieczornych kaskadach światła niczym magiczne japońskie kwiaty w szklance wody. Dzień nie jest życiem. Praca nie jest życiem. Pracujemy, żeby żyć — a życie to wieczór. To radość, która zerwała się z uwięzi, sprawia, że miasto tryska fajerwerkami euforii. Gdyby tej rozświetlonej radości przyjrzeć się bliżej, można by rozpoznać wodę do włosów, tygodniki, marki samochodów. Czy to nie satysfakcjonujące, że służy ona również rozsądnym celom? Cieszmy się w każdym razie, że tak właśnie jest, bo gdyby było inaczej, nie mielibyśmy odświętnych świateł na ulicach.

Upojeni kwitnącym miastem ludzie dryfują w tę i we w tę niczym fluorescencyjne żyjątka, rozświetlające morze. Ciało, które towarzyszy pracującym dłoniom, i dusza, która towarzyszy sprawującym nadzór oczom, budzą się do ulotnych, aroganckich marzeń o własnym życiu — dokładnie tak, życia własnego jak najbardziej własna własność, bo niezwiązanego z niczym innym. Niezwiązanego z wykonywaną za dnia pracą. (Ta budzi odrazę — co ja mam z nią wspólnego, zapomnij!). Niezwiązanego z duszną kawalerką, w której matka kaszle i się wykłóca, a na sznurku suszą się pieluchy młodszego brata i w której mieszka jeszcze rodzeństwo, więc ojciec wymyka się do kawiarni, by wypić piwo w milszym towarzystwie. (Co ja mam tam do roboty, wśród zgrai dzieciaków? Zapomnij!). Życie jest tu i teraz, to chwila między pustką a pustką, między fabryką a miejscem do spania. (Kto wie, czy dożyję jutra, kto wie, czy nie dopisze mi szczęście i nie sięgnę słońca, kto wie w ogóle cokolwiek?). Czyż nie zdarzyło się nigdy, że dziewczyny, które w jednym tygodniu wlekły się ulicą w roboczej sukience z bawełny, w kolejnym przemierzały tę samą drogę samochodem w wyszukanej wieczorowej toalecie z koronek, wyprodukowanych w fabryce, gdzie same wcześniej stały przy maszynach?

Są takie ciemne ulice, gdzie małe piekarnie i sklepiki spożywcze stanowią jedyne źródło anemicznego światła dla ubogich, które wcześnie gaśnie; są przygnębiające, zapuszczone czynszówki, obrzeża miasta, a tam nowe kwartały, wciąż jeszcze w budowie. Ukończony przed pięciu laty dom wystawia się do świata martwą ścianą ogniową, a jeśli w nieokreślonej przyszłości dobudują do niego drugi, to ten nowy nie zrówna się dachem z wcześniejszym, więc kawałek ognio-muru będzie nadal widoczny. Każdy odpowiada za siebie! Tak to wygląda. Na tyłach znajduje się ciemne, wylane cementem podwórko, podzielone żelaznym ogrodzeniem na sześć niewielkich czworokątów z sześcioma parami śmietników, po których to skrawkach chodzą nieszczęśliwe wypadki, zwane inaczej dziećmi; bawią się i ponad ostrymi sztachetami przerzucają wyzwiska do sąsiadów. Nie, tam jest za ciasno, nie, nie chcemy tam zostać! Chcemy wyprawić się na poszukiwanie przygód w blasku witryn sklepowych i neonów! Dlaczego to nie mogę być ja...?

Tymczasem iluminujące morze — radosnymi okrzykami o wodzie do włosów, tygodnikach i markach samochodów — zalewa tych wszystkich, którzy chwilowo zdołali zapewnić sobie miejsce w blasku. Rozświetlone żyjątka dryfują z prądem. Kto zostanie wciągnięty na dno? Nie ja, nie ja! Kto zostanie wyrzucony wysoko? Ja! Ja! W całym mieście odbijają się echem te same okrzyki nadziei i lęku: Ja! Ja! Właśnie teraz, w chwili rozgorączkowania, w momencie upojenia między pustką a pustką.

Panna Jansson ubiera manekiny na wystawie. W tym roku obowiązuje odrodzenie kobiecości, dziewiczości, macierzyńskości, całego tego dawnego piękna, o jakim zapomniano w powojennym czasie. Słodka kobiecość jest — i mimo wszystko pozostanie — kluczem, który otwiera zamknięte drzwi miłości. Kup sześć metrów koronki, sześć metrów kobiecości, a klucz będzie twój. I szczęście również!