18

— Co pan zrobił z tym moim Linem? — dąsała się Wanda na Andrzeja Laternę.

Andrzej wzruszył ramionami.

— Ja z nim nic nie zrobiłem — odrzekł. — I zresztą co on panią obchodzi. Jeszcze póki nosił mundur, popisywał się na konkursach... Ale teraz...

— O, niechaj pan tylko nie będzie zazdrosny. Ja doskonale wiem, że z nim coś się stało. Od tamtego wieczora boczy się, nie przyszedł ani razu. To było po tych waszych konszachtach. Ja się wszystkiego dowiem od Curlla, niech pan poczeka!

Andrzej uśmiechnął się tylko z politowaniem.

Przyszedł tu w nadziei, że zastanie Omskiego. Ale Omskiego nie było.

W drugim pokoju pani Teresa siedziała sama i coś sobie haftowała.

Z gabinetu Hennerta wysunął się Sednowski. Zdziwiła się i jakby przelękła na jego widok.

— Nic nie wiedziałam, że jesteś — powiedziała. — Czy nie ma Józika?

Sednowski ucałował obie jej ręce i rozsiadł się szeroko tuż obok, na tej samej kanapce.

— Hennert jest — powiedział tonem uspokajającym.— Ale teraz przyleciał Sasin z jakimiś wiadomościami o Gondzille i ogromnie wystraszoną miną. Naradzają się nad czymś, więc nie chcę przeszkadzać.

— Może to idzie o małżeństwo Eli? — spytała Teresa.

Nie, gdzież tam. Małżeństwo Eli jest już zupełnie zdecydowane.

Teresa wątpiła.

— Czyż to jest prawda? Czy to jest możliwe, ty myślisz?

— Czy jest możliwe? Ojej, dlaczego nie! Jeżeli tylko sam Hennert przystaje na utratę sekretarki. — Śmiał się głośno. — Tu nie ma żadnego mezaliansu, Elżbieta to całkiem posażna jedynaczka.

Roześmiała się i Teresa, ale spoważniała zaraz i obejrzała się niespokojnie.

— Nie jesteś usposobiona? — zapytał, przechylając się ku niej blisko. — Czy źle się czujesz?

Ona się zmieszała. Mówiła z trudnością, nieśmiało:

— To źle, że tak lekceważysz ten mój niepokój. Bo to nie jest rzecz błaha, to nie jest żadna imaginacja. Tak chciałabym, żebyś tu nie przychodził, przynajmniej przez jakiś czas. Niedługo przecież wyjeżdżamy.

Sednowski śmiał się swym pełnym, dźwięcznym śmiechem człowieka pewnego siebie i z siebie zadowolonego.

— Jesteś nieporównana — mówił, trzymając ją wpół i bawiąc się jej rękami. — Zawsze taka rozumna, taka rozsądna. I teraz to dzieciństwo1... Ty wierzysz naprawdę w miłość tego chłopaka? To spryciarz, umiejący robić karierę. Jemu po prostu potrzebny jest do czegoś Hennert, jestem tego pewien. Chce cię ująć, chce ci pochlebić tą zazdrością, nic więcej.

Teresa słabła, niezdecydowana. Chętnie dawała sobie wyperswadować rzecz kłopotliwą.

Siedziała bezpieczna, pogodna i z miłym roztargnieniem słuchała teraz gawędy Sednowskiego.

Stosunek ich był jakby przyjaźnią bliskich kuzynów lub starego, zgodnego małżeństwa.

Sednowski, tak zawsze pewny siebie, swobodny, panujący nad otoczeniem — wobec niej jednej, sam na sam, stawał się zupełnie inny. Pozwalał sobie być szczerym, być słabym. Był to z jego strony jakby negliż psychiczny.

Skarżył się, że jest już stary, gdy ona zachowała tyle młodości. Miał dolegliwości artretyczne, niepokoje serca, z których powodu przestał palić i pić. Opowiadał różne troski swoje, małe kłopoty. Musiał oto sprowadzić teraz żonę ze wsi, a nie chciał. Nie wiedział, czy ma tu kupować mieszkanie — tak dobrze, tak swobodnie czuł się w hotelu. Narzekał też na Hennerta, że korzysta z jego zaufania i naiwności, że bez ceremonii obłupia go ze wspólnych zarobków.

— Prawda, że on dał tę koncesję, ale cały prawie kapitał był mój. I moje nazwisko, to też przecież coś znaczy. A dziś mi powiada...

Teresa słuchała, ze skrzyżowanymi na kolanach dłońmi, spokojna, trochę znudzona. Nagle przerwała:

— Ale gdyby on przyszedł, mój drogi, to jednak wejdź zaraz do Józika. Przyrzecz mi, to naprawdę tak mię denerwuje...

Sednowski objął ją znowu i, przechylony ku niej, całował ją w szyję i włosy.

— Pyszna jesteś, Tereniu, z tym zalęknieniem sarenki w twoim wieku... Podobasz mi się, daję słowo... — Odsunął się nieco i patrzył na nią, rozbawiony, podniecony. — Daję słowo, jeszcze ładniejsza jesteś teraz niż dawniej. Z każdym dniem ładniejsza... — Zniżył głos. — Jakże to już dawno nie byłaś u mnie... Pomyśl, niedobra...

Jej oczy zrobiły się okrągłe z przerażenia. A Sednowski trząsł się ze śmiechu — znowu teraz odzyskujący przewagę, pełen wyższości pobłażliwej, protekcjonalny i dobrotliwy.

— No, nie bój się, nie bój... To nie są czasy sztyletów i trucizny...

Wszedł Laterna, by pożegnać się z Teresą. Ani on, ani Wanda nie byli wcale zdziwieni tym bliskim sam na sam. Sednowski miał w tym domu przywileje.

Andrzej wyjaśnił, że zamierza znów wyjechać na jakiś czas, a Teresa życzyła mu szybkiego i szczęśliwego powrotu.

Po jego odejściu Wanda ubrała się pośpiesznie i wyszła z domu.

Nie wiedziała, gdzie to jest, nigdy tam nie była. Ale pamiętała adres — i sama odszukała ulicę, dom, brudne drzwi na czarnych, drewnianych schodach.

Zadzwoniła — niespokojna, niepewna, czy go zastanie. Na szczęście, usłyszała kroki w przedpokoju. Drzwi otworzyła stara kobieta, którą wzięła za służącą, a która była matką Lina.

Nazbyt uprzejma i skwapliwa, a przy tym zakłopotana, wprowadziła Wandę w głąb mieszkania. Musiały minąć jakiś cudzy pokój jadalny, w którym na stojącym pod ścianą łożu spoczywała tłusta kobieta z włosami w siatce i na brudnej kołdrze rozkładała pasjans. Z ciemnej sieni weszły do pokoiku przy kuchni. Lin leżał czy spał na sofie, z której zerwał się na widok Wandy.

— I pani przyszła sama — powiedział prawie bez zdziwienia, jakby z żalem czy współczuciem.

Miał wyraz twarzy ludzi cierpiących na bezsenność, był blady i oczy mu błyszczały.

— Naturalnie, że przyszłam — odrzekła Wanda.

Teraz dopiero przywitała się ze starszą panią, która pozostała w pokoju i patrzyła na nią wyczekująco. Rozejrzawszy się, Wanda zrozumiała, że ten pokoik zamieszkiwali razem.

Usiadła na brzegu jakiegoś łóżka, spoważniała, patrząc na niego.

— Co panu się stało? Co pana dręczy?

Była zdziwiona jego zaniedbanym wyglądem. Miał na sobie starą kurtkę wojskową i włosy nieprzygładzone.

Starał się uśmiechnąć.

— Nic, zabrałem się do pracy, do pisania, o, widzi pani. — Na rozstawionym pod oknem stoliku do kart zobaczyła paski papieru i niezatkaną buteleczkę z atramentem. — Zabrałem się do pisania, ale jakoś mi nie idzie...

— Tak?

Lin znowu uśmiechnął się z przymusem.

— Chciałem tylko uporządkować to cokolwiek...

Umilkli i chwilę siedzieli w milczeniu. Wtedy Wanda spostrzegła, że matki Lina nie ma już w pokoju, chociaż nie zauważyła, kiedy wyszła.

— Przekonałem się, że nie mam woli, że jestem człowiekiem niezdolnym do czynu — wyznał wreszcie Lin.

Mówiąc, podniósł się i palcami, bezwiednie jakby, przewracał w papierach na stoliku.

— Więc cóż? — spytała Wanda. — Do jakiego czynu?

— No, uważam na przykład, że powinienem coś zrobić, dokonuję tego z największym wysiłkiem, odnoszę nadludzkie zwycięstwo nad sobą i później okazuje się, że to właśnie...

— Co panu jest? — przerwała niecierpliwie.

— Nie, bo ja mówię pani co innego. Właściwie nie o to idzie. Tylko, że jeżeli mogłem znieść tę myśl, to powinienem też móc znieść ten czyn. To jest wszystko. A nie mogę. Widzi pani: zupełnie nie mogę, nie mogę go znieść.

— Jakiego czynu?

Lin nie odpowiedział.

— A pan wie, co to jest człowiek silnej woli? Taki na przykład, za jakiego ma się Curll? To taki, który nie rozumie potrzeby robienia tego, czego robić nie ma chęci. — Po chwili dodała jeszcze pouczająco: — Właśnie człowiek woli nigdy siebie nie przezwycięża.

Lin słuchał uważnie, nie mogąc jednak zrozumieć. Gdy skończyła, milczał, patrząc na młodą jej twarz w cieniu kapelusza, na żywe, świadome jej oczy.

— A teraz właśnie był Laterna — przerwała tę ciszę, trochę zmieszana.

Straszny ból wykrzywił bladą twarz Lina.

— O Boże, co panu jest? — zapytała z niepokojem jeszcze raz.

Wstała i podeszła do niego.

— Pan nie jest szczery. Dlaczego pan mi nie mówi wszystkiego? Czy ja nie mam prawa pytać?

Tak powiedziała: „Czy ja nie mam prawa pytać?”. I młode jej oczy świeciły czystym uczuciem. A Lin pomyślał z rozpaczą, że właśnie teraz, gdy już jest za późno, że może teraz...

Cofnął się z jej pobliża, zachwiał dziwnie i upadł na sofę, na której dotąd leżała zgnieciona jego głową poduszka. Wanda usiadła obok i wzięła go za rękę.

— To zaczęło się dawno — mówił ze schyloną głową. — Nie chciałem się wykręcać, nie chciałem zasłaniać sobie oczu. Ten dylemat jest wszędzie naokoło, sterczy z życia jak natrętny dyl2 z płotu. Oczy go widzą tutaj, tam, ciągle. Zacząłem myśleć, czybym zdołał, czy miałbym siłę w pewnej, nieodzownej chwili wyrzec się człowieka... Bo idea, oderwana od człowieka, staje się łatwo mrzonką, tanim marzeniem, za które można co najwyżej stracić życie... — Zaciął się. — Za które nie potrzeba tracić honoru... Mówi się: „siła ducha”... Jaka słodycz i słabość w tym słowie, gdy stoi się samotnie i nie roni z siebie nic. Ale wziąć na siebie odpowiedzialność za cudze błędy, za cudze winy, po prostu stanąć w szeregu do czynu, trwać solidarnie poprzez wszystko... Tylko tym okupuje się rzeczywistość. Bo to jest łatwo iść za swoją prawdą, dobrą i czystą, którą z wielu innych uważa się za jedyną, pozostać na boku i tylko „być w zgodzie z sobą”... Ale przecież przychodzi ta chwila, kiedy myśl domaga się swej rzeczywistości, kiedy trzeba wyciągnąć z niej konsekwencję, kiedy się w imię idei robi podłość.

Wanda słuchała czujnie, pytała oczami. Nagle Lin się roześmiał.

— Jak to powiedział ten Laterna... Ojczyzna. Jej doniosłość moralna, jako dogmatu, jest całkowicie zapoznana. Mówi się: mój język, moje pola, lasy, ta ziemia, w której spoczywają prochy przodków, w której spocznę ja... Wcale nie o to chodzi! Ojczyzna to jest „najwyższa racja”, tak się wyraził. Tam, gdzie już nie wystarcza rozum, sprawiedliwość, tam gdzie nie wystarcza sumienie, tam właśnie potrzebna jest ojczyzna. Czyż nie? — Chciał się jeszcze roześmiać, ale skrzywił się tylko. — Otóż, proszę pani, rzecz w tym, że znowu dla nich taką samą najwyższą racją jest rewolucja. — Wysunął rękę z dłoni Wandy, zaplótł ręce, zacisnął z całej siły. — Ale to właśnie zrozumiałem o dziesięć dni, może tylko o tydzień, za późno. — Odetchnął głęboko. — Tak. Póki tego nie zrozumiałem, wszystko niejako było w porządku. Po prostu dalszy ciąg, naturalny wynik tej pewności, jeden jeszcze krok na tej samej drodze, na jej przedłużeniu w świecie „czynu”. Bo wewnętrznie nie miałem wcale wahań, nie miałem wątpliwości: było to zbyt ciężkie, aby nie miało być ofiarą... Tak: ofiarą i bohaterstwem... A potem — Wanda nie wiedziała, co miał na myśli — byłem prawie przez całą noc u jego ojca, u starego Laterny.

— I jemu pan powiedział?

— O, nie aby mu się zwierzać. Nie powiedziałem mu nic. Słuchałem. I oto może mógłbym teraz myśleć jak on, może mógłbym zgodzić się. Nie tylko na naturę, która powinna być przyjęta w całej swej rozciągłości, ze słońcami i gwiazdami, z niebieskim niebem i zieloną ziemią, jak dar, jak wieczna, szeroko rozkwitła radość i całkowite zadośćuczynienie. Nie tylko na zwierzęta pośród niej, żwawe istoty, dziwaczne stwory, sobie ku czemuś potrzebne, które żyją bez żadnej troski, co z tego wyniknie. Ale zgodzić się na ludzi... Można myśleć o cudownej ich roli, małych i czarnych, pośród tajemnych obszarów świata. Można myśleć i płonąć z uniesienia, zdumienia czy zachwytu. Wszystko podziwiać i pochwalać: bieg huczący pociągu, niesłychaną, nieznaną w naturze prostolinijną koncepcję miast, szumiący dygot organizmów żelaznych w halach maszyn i te zwierzęta, wprzęgnięte w mechanizm celów ludzkich, nierozumiejące, ale ufające, że tak trzeba... Wiadome i niewiadome żyje obecne w ludziach i naokoło nich. I może mógłbym teraz myśleć o tych niektórych, co pochylają się niżej, patrząc, poznają uważniej, wiedzą. I oto na cegłach asyryjskich, na papirusach, na pergaminach, na czerpanym i drzewnym papierze, pełni radości i męczarni, czułego niepokoju i upajającej nadziei — mówią siebie. I słowo to swoje z dziwną beztroską wiarą wysyłają w świat, poprzez epoki i wieki. Czekają długo na odpowiedź i nigdy się nie niecierpliwią... Wystarczy im to, co sami odebrali, wysłuchali z przeszłości, wystarczy najwyższa słodycz doznawania pobratymstwa z dawno zmarłymi, poprzez mroki lat i zasłony egzotyzmów, owa tożsamość smutku i uśmiechu, i wiecznej samotności pośród ludzi, ów na nic niedający się zamienić, bezcenny dreszcz porozumienia. Mógłbym może sam żyć w tym świecie cudownym, przez nic niezaprzeczonym, świecie zgody wewnętrznej, pochwały i radości... Ale to jest za późno. Tak samo, jak i to, że pani przyszła. Bo oto wiem, że mogłem był tego nie zrobić, a zrobiłem. I była taka chwila, gdy jeszcze nie zrobiłem, był na tym samym świecie taki dzień!

Lin wziął głowę w dłonie i poruszał nią w obie strony, nieprzytomny z męki. Wanda pochyliła się blisko i, hamując łzy, pytała:

— Na Boga, coś ty zrobił, chłopaku drogi, co ty zrobiłeś? Dlaczego tak się męczysz?

Pocałował obie jej ręce i odsunął ją od siebie. Przez chwilę patrzył w jej twarz.

— Więc tobie jednej powiem. — Ale jeszcze milczał. — Tobie to mówię: napisałem taką kartkę, taki spis, dokładny wykaz z całego pułku, co i jak. Prawie tylko cyfry. Jedna kartka. I niepotrzebnie nawet się denerwuję; sam mi to powiedział, że przecież ta kartka pisana była na maszynie...

Jeszcze raz schyliła się i objęła ramionami jego głowę, przycisnęła ją mocno do piersi. Łzy kapały z jej oczu, gdy mówiła, gdy tak dziecinnie usiłowała go „pocieszyć”...

Prosiła, by się otrząsnął z tego, zapomniał, przestał myśleć wciąż o tym jednym. Jeżeli to jest taka wina, to całym życiem dalszym może ją naprawić.

Przeczył uparcie:

— Wiem, wiem, można myśleć i tak, że dobro i zło zarówno jest potrzebne, że zbrodnia jest warunkiem koniecznym pokuty i odkupienia. Ale cóż mi, gdybym nawet jakoś się oczyścił, gdybym wyznał, odcierpiał, naprawił. Cóż, że uzyskałbym gdzieś jakieś przebaczenie, ja sam, jeżeli w głębi wszystkiego tkwi ten fałsz, ta niemożliwość prawdy. Naturalnie, polityka musi być kompromisem. Nie tylko polityka: w sednie rewolucji tkwi kompromis. I od tego już nie ma ucieczki.

Prosiła, by z nią wyszedł. By — jak dawniej — u nich spędził ten wieczór. Ale odmówił.

Wyszła sama. W ciemnym przedpokoju wstała z kufra matka Lina, która tu przesiedziała czas ich rozmowy.

— Co mu jest? — spytała zalęknionym szeptem. — Czy pani się dowiedziała?

— Nie — odrzekła, nie wiedząc, co powiedzieć, a później dodała prosząco: — Niech pani go pilnuje, ja jeszcze przyjdę jutro...

Gdy stara kobieta wróciła do pokoju, syn nie powiedział do niej nic i nie podniósł na nią oczu. Myślała, że się gniewa na nią. Ale to było co innego.

Spróbował znowu wziąć się do porządkowania swoich papierów. Oto dawniejsze poezje — naiwne, patriotyczne, wojenne. A oto nowe — o mieście, tramwajach, samochodach i domach, o rewolucji... I myślał sobie, że gdyby był mógł ogłosić je drukiem, to ze swoją książeczką („pociecho moja ty...”) wszedłby do rodziny tych cierpliwie poprzez wieki czekających na uznanie, na słodką nagrodę zrozumienia...

Gdy matka już usnęła, zasławszy wprzódy na noc jego sofę, Lin leżał na wierzchu pościeli w ubraniu, a łzy ciekły mu z oczu po skroniach.

Musiał jeszcze raz pomyśleć o tym. Była to śmierć Ralfa, młodego wyżła, o której nigdy wspomnieć nie mógł bez zdławienia gardła łzami. Och, był wcieleniem dobroci, życzliwości i uciechy. Ze swą melancholijną, obwieszoną fąflami i uszami, mordą, kipiał szałem wszystkich szczenięcych uniesień. Kto jak on radował się z przybycia pana, kto wielką łapę chętnie podawał na żądanie, kto bardziej złotymi oczami patrzył w głąb serca?

Za wszelką cenę chciał odgadnąć życzenie, w twarzy pana wyczytać chciał swój los. Czynił źle albo dobrze — ale zawsze w najlepszej wierze, płonąc od gorliwości, od radosnego pośpiechu i zapału. Jeżeli zbłądził, to tylko przez roztrzepanie.

I stało się, że musiał zdechnąć, że już dla niego nie było ratunku. Nawet nie miał żalu do ludzi, że tak się staje, nie wydał z siebie jednego jęku. Pozwolił wlewać sobie w odciągniętą wargę lekarstwo, które powodowało straszliwe wymioty i nie pomogło już nic. Pozwolił zrobić sobie kompres na chore płuca, choć jeszcze ciężej było mu oddychać... Także może myślał, że tak trzeba.

Wstawał ze swego posłania, by jakoś wejść na sofę, gdzie nikt mu już teraz leżeć nie bronił, nikt się nie gniewał... Znowu schodził, postępował parę kroków powoli, podszedł bliżej na chwiejnych łapach, kładł się z wahaniem na gołej ziemi. Czy myślał, gdzie jednak będzie — najlepiej...

Lin wziął wtedy w obie ręce jego łeb, objął miękkie uszy z aksamitu — najlżej, najdelikatniej, by nie zakłócić niczym tej w nim straszliwej zgody na śmierć — i wyszeptał błagalnie: „A może jednak nie zdechniesz, Ralfutku”.

A później usiadł daleko i patrzył długo, jak znów ułożył się na jakimś miejscu posadzki, omijając plamę słoneczną. Nie podchodził już, nie mówił nic, nie dotykał go, by go nie męczyć, by mu już nie przeszkadzać... Siedział daleko i patrzył, jak jego oczy złote stawały się mętne i tępe, a oddech krótki i męczący. Ale jeszcze nie to miejsce było ostatnie...

Ralf podniósł się, postał chwilę — i zaczął iść, nie wiadomo czemu, w stronę drzwi. Czy tam chciał pójść, do drugiego pokoju, gdzie nikogo nie było? Czy jeszcze na coś liczył w tym losie straszliwym? Doszedł tylko do progu i tu się zatrzymał, u drzwi niezamkniętych, gdzie każdy mógł przejść, gdzie najmniej było schronienia...

To miejsce było ostatnie. Stał chwilę — i zachwiały mu się tylne łapy, że z wolna przysiadł. A później opuścił się i na przednie. Ale rozłożył je dziwnie — szeroko, na zewnątrz łokciami, przypłaszczył się tak, przywarł do ziemi. I zaraz łeb znużony śmiertelnie, brązowy, aksamitny, pełen zawsze psiej pustoty i jedynej troski, aby oto pojąć życzenie i za wszelką cenę dogodzić — ten kochany łeb serdeczny złożył bokiem na lewym łokciu, jak dziecko w trwodze i opuszczeniu. Już wiadomo było, że to teraz. Oczy patrzyły najbliżej, nie były mętne i tępe, tylko nieruchome. Morda z ząbkowaną, brązową wargą otworzyła się trochę i z boku pokazały się kły.

Pokazał kły — on, który był taki dobry, który szczekał tylko z pustoty i zaraz gotów był do nowych pieszczot. On, który nigdy się nie gniewał, nawet odepchnięty, uderzony — patrzył serdecznie, wyczekująco, zawsze pełen najczulszego przebaczenia, zawsze bez zastrzeżeń gotów do zgody i pojednania.

Stał się już tylko zdechłym psem, „padłem”, jak napisali w kwitku ci, co go zabrali.

I Lin tego wieczora poświęcił mu ostatnie wspomnienie. Każdy odepchnięty kiedyś gest psiego uczucia, każde surowe słowo — dziś jeszcze wydawało się jak rana.

„Jest dusza”, myślał Lin. „Jest dusza w człowieku i w zwierzęciu. Ale to ciało jest duszą...”.

I tak — z nieobeschłymi łzami — zapadł w sen.

Coś mu się śniło. Mógł to uważać za bardzo jasną noc jesienną, od ziemi do nieba pełną mgły, która zasłania księżyc, ale nasiąknięta jest jego światłem.

Na niskiej, płaskiej, ciemnej ziemi leży osada ludzi, przypadła do równiny, mała pośród pustki i skazana na zgubę. W ten sposób jednak, że nie wymierają jej mieszkańcy ani nie walą się w gruzy małe domki — osada przestaje być rzeczywista.

I tak umierając, przerzuca od siebie, poprzez białą pustkę mgły, ponad czarną, płaską równiną — przerzuca powietrzem jeden muzyczny ton, przesyła go do innej osady ludzkiej, daleko leżącej, osady, która pozostanie. I ton, upadając tam, jest niższy o tercję3.

W przerzuceniu owego tonu jest uśmiech śmiertelny, śmiertelne, najsmutniejsze pozdrowienie. Ofiara, przechodząca siły i znacząca śmierć.