19

Jednego poranka Omski odebrał w biurze list anonimowy. Nieznany autor zawiadamiał w nim, że porucznik piechoty z takim a takim przydziałem, Julian Gondziłł, wart jest, aby się nim trochę bliżej zajęto. Od soboty po południu do poniedziałku z rana kasa jest zawsze pusta. W poniedziałki Gondziłł przyjeżdża do biura z walizką i o porze wcześniejszej niż inni urzędnicy. Wespół z innym jeszcze oficerem, jednym urzędnikiem i paru „cywilami” zarabia on znaczne sumy, puszczając w obrót państwowe pieniądze i spekulując ponadto na dostawach wojskowych. Następnie, mowa była o „utrzymance” Gondziłła, Sasinównie, i o broszce z dużym brylantem, kupionej przez Gondziłła w oznaczonym dniu i u wymienionego jubilera. Między nazwiskami znajdowało się nazwisko majora Bielskiego, Sasina, a nawet pana Nutki i — Sednowskiego. Przy tym ostatnim zagotowało się w Omskim. Zakończenie listu brzmiało swojsko: „Oto jakie są skutki z polskich oficerów”.

Omski — mimo biegłości w zakresie prawa wojskowego i honoru — przez czas pewien wahał się, jaki zrobić użytek z otrzymanego dokumentu. List pisany był przez człowieka prostego, zapewne niższego jakiegoś funkcjonariusza w biurze, rozżalonego może złym potraktowaniem przez Gondziłła. Brak podpisu i naiwna forma kwalifikowały list do zniszczenia. Jednakże fakty, podane dość ściśle i szczegółowo, domagały się rozpatrzenia sprawy.

Po krótkim wahaniu Omski przesłał list zwierzchności bezpośredniej majora Bielskiego i przestał o tym myśleć.

Absorbowały go własne sprawy. Stosunek do Teresy wypełniał całe jego życie psychiczne. Co dzień teraz bywając u Hennertów, doznawał tego straszliwego upojenia jej obecnością, które resztę świata czyniło dla niego pustynią.

W tym opętaniu jej osobą nie było jakiegoś jednego cielesnego szczegółu, cechy wyłącznej, która by niewoliła zmysły, stawała się myślą prześladowczą żądzy, niewyczerpanym żerem dla tęsknoty. Teresa nie miała ani osobliwego wyrazu ust w uśmiechu, owego układu zębów w emalii dziąseł albo dziwnego związku wargi górnej z linią nosa, od którego szaleją zmysły, którego nie może zastąpić największa piękność innej kobiety. Ani oczu, za których pewne, jedno jedyne spojrzenie można oddać życie. Ani załamań głosu, z których poznaje się swe przeznaczenie — po latach, w przebraniu, spośród tysiąca innych...

Z Teresą nie można było walczyć. Nie można było zdemaskować, nazwać jej wdzięku, nie można było jej przezwyciężać.

Ten powab tkwił w niej całej i naokoło niej, tkwił jak gdyby w powietrzu, które ją otaczało. Oczy miłe, nie za wielkie, tak zwykłe, że trudne do spamiętania i powtórzenia, usta o prawidłowej linii i umiarkowanym uśmiechu, nos zgrabny, ale bez charakteru, owal twarzy, cera stanowiły całość, niedającą się w wyobraźni zróżniczkować. Jej postać i razem z nią strój, czoło już z uczesaniem, kształt już z ruchem, usta już ze słowami i głosem — składały się na ten urok, którym była proporcja, zgoda i spokój wszystkiego razem. Nic nie wyróżniało się, nie wysuwało ku uwadze z tej całości, od wszystkiego razem szedł powab łagodny bezpieczeństwa, ładu i spokoju.

W swoje noce tęsknoty i męki był bezsilny, był głodny: nie miał żeru do rozmyślań. Nie mógł się paść i upijać — jak inni kochankowie — jednym jakimś słowem czy gestem, czy szczegółem postaci. Nie miał nic. Trzeba było koniecznie być przy niej — w jej sferze, w jej powietrzu, tam, dokąd sięgała harmonia jej stosunku ze światem.

Z widzeń z nią nic nie mógł zabrać sobie ze sobą do domu. Była nierozrzutna, zamknięta w swej piękności, dośrodkowa, skąpa.

Takie bezsilne były wobec niej myśli, które mogłyby nasycić, ułatwić tęsknotę. Nic — nic! Pustka zupełna z chwilą, gdy tylko jej nie ma.

Raz sobie pomyślał: „To jest dziwne, kocham jakby nie ją, ale jej obecność”.

Jaka okropna miłość, wcale niemająca wspomnień, namiętność dziwna — taka trudna, taka niczym niedająca się oszukać.

Jakże więc wiele musiał pragnąć... Gdyby bowiem nawet go pokochała i należała do niego... Gdyby — jak inni zakonspirowani kochankowie — mogli widzieć się co parę dni w ukryciu, mieć utajone spotkania pieszczot, wspomnieniem ostatniego widzenia żyjąc, czekać na następne... Nie, nie — nic nie było możliwe — prócz bycia ciągle z nią, we dnie i w nocy, oddychania jej powietrzem, karmienia się nieustannego jej bytem.

To, że ona gdzieś jest, nie było żadną pociechą.

Udręczony, upokorzony, wściekły, pozbawiony godności — szedł tam znowu w charakterze przyjaciela domu, uznanego, mającego prawa i nikogo niekrępującego.

Po pierwszych scenach wyrzutów i wyznań Omski uspokoił się na pozór, zaciął w swym smutku, wyrzekł zarówno zemsty, jak nadziei. I Teresa, oswojona teraz z jego codzienną obecnością cichego adoratora, przebaczyła mu jakoś niesłychane zuchwalstwo, nie pamiętała doznanych obelg. Była znowu spokojna, ufna i słodka jak pierwej.

On jednak nie zapomniał niczego.

Zniknięcie Sednowskiego nie zapewniło mu całkowitego uspokojenia. Sam fakt dawał pole rozległe do dociekań i podejrzeń. Jednak na tyle bał się prawdy, co nie miał odwagi, nie miał siły o nią zapytać.

Pożerany nieuśpioną zazdrością, wściekły i podejrzliwy, śledził nieraz Teresę, by czegoś się dowiedzieć, by uzyskać wreszcie jakąś straszliwą pewność.

Czekał długo na ulicy, wiedząc, że w domu jej nie ma. Wreszcie zobaczył ją z daleka, wracała sama. Wracała sama! Jaka ulga, jaki bezmiar szczęścia, jaka rozkoszna cisza bezpieczeństwa — na dzień może, może tylko na jedną godzinę...

Znalazł się — jak zwykle — na jej drodze. Cała jej postać na tle zmierzchu, ruch jej, gdy tak szła, kolor opływającego ją powietrza, uśmiech, ukłon głowy, podanie ręki napełniły go zachwyceniem. Wziął kluczyk z jej torebki sam. Razem weszli do windy. Wtedy, nie obejmując jej wcale, nachylił się nad nią i, tylko ręką odginając jej głowę, pocałował jej usta.

— Pan źle zrobił — rzekła poważnie, gdy wyszli na schody.

Odwrócił się bez pożegnania, bez ukłonu — i odszedł szybko, ponoszony ponurą wściekłością, najgłębiej sięgającą nienawiścią.

Nie mógł zrozumieć, nie chciał za żadną cenę przystać, aby, nikogo nie kochając, nie kochała także i jego. Wiedział, że Hennert ma kochanki, że niczym jest dla żony — obojętny, tolerancyjny, wygodny. Nie uznawał przeszkód, które podawała od niechcenia: różnica wieku, obowiązki wobec córki... Z ludzi otaczających, z różnych mężczyzn znajomych zatrzymywał się na każdym i po przebyciu wszystkich mąk nieuzasadnionej zazdrości odrzucał ich, jako niemożliwych. I myśl wracała do tego jedynego, o którym na pewno wiedział, do Sednowskiego.

Obiegłszy przez godzinę mnóstwo ulic, przychodził jednakże z powrotem, jechał windą, stawał przed tymi drzwiami. Wchodził ponury, zacięty w smutku, wymagający względów, dobroci i delikatności, ale już ugłaskany, bezsilny ze zmęczenia i udręki.

Czasami przecież nie wracał.

Uczuwał się do głębi nieszczęśliwy, marzył o otrząśnięciu się, o wyzwoleniu, o ucieczce. Myślał o tym, co było dawniej, o czasie, gdy miłość Basi wydawała mu się szczęściem. Gdy z brudu i trudów frontu, z oparów dymu i wódki oficerskich zabaw, z głupich żartów i ordynarnych przygód kasyna — wydzierał się do niej po dziewczęcą pieszczotę, delikatne słowa, miękkie ciepło uczucia.

Poszedł drogą znajomą, przebył te ubogie schody. Otworzyła drzwi — zachłysnęła się powietrzem i zbladła.

Pocałował ją w rękę. Nie miał żadnego planu. Nie wiedział nawet, czy przyszedł do niej jako do kochanki czy inaczej.

— Proszę, niech pan usiądzie — powiedziała półgłosem.

Wydało mu się, że było może jakieś oczekiwanie w tym jej tonie. Ale poznał, że jest w błędzie. Basia wiedziała, że przyjście jego nic nie znaczy.

Usiadł. Zapytał ją o zdrowie cioci Lipskiej.

— Już dwa tygodnie, jak jest pochowana — odpowiedziała ze smutkiem.

Zdziwił się bardzo, że o tym nie wiedział — chociaż nie było w tym nic dziwnego. Powiedział, że jest mu tak przykro, że żałuje... Słuchała ze spuszczonymi oczyma.

Uczuwał chęć pochylenia głowy i przytulenia do jej piersi. Było mu wszystko jedno, co pomyśli. Tak przywykł do jej bezrozumnej, wytrwałej ufności.

Mówiła znowu o biurze. Teraz, po zaręczynach Eli Sasinówny, która porzuca pracę, otrzymała wreszcie dawniej przyrzeczone stanowisko sekretarki u pana Hennerta.

Mówiła głosem łagodnym. Ale gdy chciał bliżej usiąść, gdy było w nim to pozwolenie sobie na żal, na czułość, na nieodpowiedzialną miękkość serca — usunęła się prędko.

Uczyniła tak bez trwogi i zalęknienia. Tylko w wyrazie jej ust zobaczył surowość.

Raz jeszcze wypił u niej filiżankę herbaty. Wstał, by się pożegnać.

— Przepraszam, że przyszedłem — rzekł.

— Tak, to nie jest dobrze, że pan przyszedł — odpowiedziała, nie podnosząc oczu.

Jednakże po upływie paru dni przyszedł jeszcze raz.

Opowiadał poważnie i ze smutkiem, że bardzo jest zajęty, że ma duże troski. Basia nie zapytała, jakie.

Pomyślał, jak jest słaby wobec niej, jak jest godny pogardy. I nie umiał się bronić, nie miał nic na swoje usprawiedliwienie.

Jeszcze chciał na nią zepchnąć trud decyzji, cały ciężar rozstania. Sam nie miał siły tego organizować i brać za to odpowiedzialności.

Wiedział, że dzięki niemu poznała nową rzeczywistość swego życia: mogło mianowicie spotkać ją nie tylko nieszczęście, ale jeszcze i upokorzenie.

Powiedziała mu:

— Dlaczego pan się tak trudzi? Ja i tak przecież zrozumiałam.

Było mu dobrze, nawet to słysząc; czuł wytchnienie po mękach i burzach tamtej miłości.

— Ja wiem — mówiła — widocznie pan nie może inaczej. Więc po co jeszcze się męczyć?

I jeszcze miał ostatnie złudzenie, że gdyby właśnie czyniła mu wyrzuty, gdyby silnym głosem miłości domagała się, aby pozostał — że może wtedy byłby uratowany.

Ale sam o ratunek jej nie poprosił. Nie chciał wcale decydować o swym losie.

— Myślałam nad tym bardzo długo — powiedziała mu spokojnie. — Widocznie pan nie może inaczej, więc niechaj będzie tak. Właściwie nawet tylko o tym myślałam...

Słuchał w milczeniu i znajdował rozgrzeszenie w spokoju tych słów. Tak — nie czuł się winny; porównywał obojętność jej rezygnacji z szaleństwem i męką swojej miłości. Cóż ona wie o cierpieniu, czyż umie kochać?

— Myślałam — mówiła jeszcze — że pewno najgorsze jest w tym, że jednak nie umiem wytłumaczyć sobie tego w taki sposób, abym mogła...

Plątała się w słowach, ale słuchał bacznie. I wreszcie usłyszał:

— Abym jednak mogła pana po tym szanować.

Skwapliwie przyjął tę obelgę. Tak, tak. Miała rację, więc wszystko jest w porządku. Był winny, został ukarany. Mógł odejść.