20

Profesor Laterna, przeczytawszy w dziennikach o rewizji i aresztowaniu porucznika Gondziłła, zaraz tego samego dnia poszedł do Bini.

Był pewny, że jest to nieporozumienie, wynikłe z nadmiaru gorliwości w sanacji młodej armii, że wyjaśni się niewątpliwie po paru godzinach czy dniach.

Jak w każdym, i w nim tkwił przesąd, że tak w pobliżu nie może się stać nic naprawdę złego.

Są bowiem rzeczy, o których czyta się w telegramach, w sprawozdaniach sądowych, w kronice policyjnej, o których wie się z „gminnej opowieści” magla, podwórza lub „kuluarów” — ale one nie mogą się nigdy stać na przykład u własnego szwagra, u wesołego, poczciwego Julka, u dobrej Bini.

I profesor rozważał nawet przy tej okazji, jak duża jest skala, jak liczne są stopnie poczucia rzeczywistości wobec faktów, obiektywnie jednakowo realnych.

„Zrobili rewizję, no, dobrze”, przyzwalał w myślach profesor. „Ale, oczywiście, nic przecież nie znaleźli. Na Boga, cóż mogli znaleźć u takiego Julka?”.

Binię znalazł lepiej, niż się spodziewał. Była zupełnie spokojna.

Potwierdziła to, co właśnie już wiedział z pism. Zgodziła się, że należy czekać na wyjaśnienie się nieporozumienia. Była naprawdę spokojna — nawet jakby nieco obojętna czy tępa. I z tego jej dziwnego spokoju powiało na Laternę rzeczywistością. Tu — na miejscu — było jednak widoczne, że to się stało.

Binia opowiedziała profesorowi, że jest zmartwiona chorobą Witusia. Na pewno te dżdżyste dni znowu mu zaszkodziły, dostał kaszlu i gorączki, musiała go więc położyć.

Obiadu wcale nie było. Binia poczęstowała profesora drobną, sypką kaszką, którą ugotowała dla dzieci. Później siedzieli jakiś czas przy łóżeczku Witusia.

Binia powiedziała z wahaniem:

— Był tu dziś Andrzej. Przyszedł zaraz rano, jak się tylko dowiedział... Nawet wcale nie myślałam, że tak się przejmie, że taki będzie zdenerwowany z powodu tej sprawy Julka.

To mówiąc, Binia nie patrzyła w oczy Laterny.

— Powiedział, że pewno teraz wyjedzie i nie wie, co będzie z Zosią, a tak mu przykro ją zostawić.

Laterna kiwał głową. Jego córka, mało mu znana i nie dość droga, znowu chorowała. Odwiedzał ją kilkakrotnie i zazwyczaj spotykał tam Binię. Zosia wyglądała coraz gorzej, miała czarne cienie naokoło oczu, a na policzkach żywe rumieńce od ustawicznej gorączki.

Mówiła z zachwytem o Rosji, że tam żadne dziecko nie wie, co to głód, że dzieci robotników dostają tam tyle ciastek, ile chcą. Mówiła, że tam nikt nikogo nie uciska, nikt nikim nie pogardza, a każdy, prostak czy arystokrata, sam musi sobie szorować schody.

Laterna nie decydował się podawać w wątpliwość tych szczegółów, widząc, że są one nieodzowną potrzebą jej gorącej wiary.

Binia nieśmiało i delikatnie poprosiła Laternę, żeby tego jeszcze dnia odwiedził Zosię.

— Ona by się tak ucieszyła...

— Będę, naturalnie! — zapewnił profesor skwapliwie i nawet podniósł się, by ją pożegnać.

Wtedy Binia wstała także, i, zatrzymując dłużej wielką rękę Laterny, powiedziała z naciskiem:

— I niech profesor powie Andrzejowi, żeby lepiej już nie przychodził się dowiadywać...

— Co? — zdziwił się. — Dlaczego, Biniu?

Binia zmarszczyła czoło, usiłując to wytłumaczyć.

— Nie mogę więcej go widzieć, rozumie profesor? Nie jestem w stanie go widzieć, nie mogę, nie mogę... — A widząc jego trwające zdziwienie, dodała z wysiłkiem cichym, zmęczonym głosem: — Ja mu nie ufam...

Pożegnawszy Binię, Laterna udał się do mieszkania swych dzieci.

Tym razem zastał Andrzeja. Na widok ojca twarz jego rozjaśniła się ironicznym uśmieszkiem.

— A! Profesor szanowny, godny papa! Prosimy, prosimy... Gość niezwykły... — Wpuścił go do swego pokoju. — Zosia całą noc miała silne bóle — powiedział zupełnie zmienionym głosem. — Dostała opium i teraz śpi. Więc nie będziemy jej budzili...

— Jak z nią jest? — spytał Laterna, sadowiąc się ciężko na małym krześle.

Andrzej wzruszył ramionami.

— Od dwóch dni silne pogorszenie — powiedział tak, jakby to właśnie było winą ojca. — Wczorajsza analiza bardzo zła... A rzecz tym się komplikuje, że moje sprawy skłaniają mię do wyjazdu... Za granicę, za granicę — szybko i jakby uspokajająco dodał, widząc wyraz pytania w twarzy ojca. — Tak się złożyło, że może nawet w najbliższych dniach, może jutro... Czy papa zdaje sobie sprawę, że to wkłada na papę pewne obowiązki, pewne ciężary...

Laterna czuł się źle wśród tych słów.

— Naturalnie, że zdaję sobie sprawę — przerwał. — Jednego tylko zrobić nie mogę, to jest wziąć Zosi do siebie. A to ze względu na Marcelę, która nigdy by na to nie przystała...

— Otóż właśnie! — prawie ucieszył się Andrzej. — Bo w tym stanie, jaki jest, Zosia już wcale nie może być przeniesiona... Idzie o to, że ani przez godzinę, ani przez pół godziny nie można jej zostawić samej. Papa to rozumie? Ktoś musi tutaj spać, musi być na miejscu w nocy i w dzień...

— Więc weźmie się pielęgniarkę — zaryzykował niepewnie Laterna.

— Tak papa sądzi? Owszem. Ale trzeba ją znaleźć, zgodzić, wypróbować. Jeżeli papa przystaje, to ja jeszcze przed wyjazdem zajmę się jej wyszukaniem...

Papa oczywiście przystał.

— Byłem teraz u Bini — powiedział po chwili wobec milczenia Andrzeja. — Czy ty wiesz coś bliżej o tej sprawie Julka. O co go tam właściwie oskarżają?

Andrzej uczynił gest najwyższej niechęci.

— Sprawa ogromnie zwykła, aż nadto zwykła — mówił, symetrycznymi gestami obu rąk opędzając się jakby od nadmiaru niezdrowej ciekawości. — Brał po prostu pieniądze z kasy, obracał nimi... Kradł... Kradł... Co tu mówić... To właśnie maluje pięknie stosunki, panujące w młodym naszym państwie...

Laterna właściwie teraz dopiero zrozumiał, że stało się nieszczęście.

— To niemożliwe, Andrzeju, ja uważam to tylko za nieporozumienie...

— Niestety, papo, nie... I ja nie byłbym nigdy przypuścił, że Gondziłł jest tak paskudnie wkopany... Sam jego właśnie uważałem za budzącego zaufanie... A jednak...

— Wiesz to tak na pewno? Skąd?

— Wiem na pewno. Papa mówił kiedyś, że nie jest tak źle, że „życie ratuje się samo”... Oto jak się ratuje — zaśmiał się Andrzej.

Laterna nie odpowiadał, zdziwiony. Myślał o Julku, który nagle stał się obcy i niezrozumiały, o losie Bini i chłopców. Uczuwał upokorzenie, pospolity, mały wstyd, że ktoś z rodziny, ktoś bliski, że wszyscy to będą wiedzieli...

— To są reszteczki wojny w okresie pokoju — mówił Andrzej — i wystarczą jeszcze na długo. Wiesz, papo, że ten twój pułkownik Omski miał rację: potrzebna jest wojna po to, aby armia mogła stanowić jakąś siłę moralną. Bez wojny bowiem czymże się staje? Wojna demoralizuje, tak by się zdawało. Ale wyjmując z dusz ludzkich i ukazując w słońcu różne czarne demony, nadaje im piękne miana, właściwe epokom wojennym. Gdy nastaje pokój, opada gloria tych nazw, a demony nie zdychają, kurczą się tylko, chowają w małych zakamarkach dusz i tam cicho żyją, czekając. Okazje trafiają się często... Nie ma już bohaterstwa, ślepej odwagi, „pławienia się z rozkoszą we krwi wroga”. No tak, ale zdarzają się piękne napady bandyckie, ciche zbrodnie po kątach, tajemne porachunki... No i takie przygody jak Gondziłła...

Laterna milczał wciąż, dziwnych doznając uczuć. Oto miał przed sobą własnego syna, którego pamiętał małym chłopcem, wobec którego czuł się jak gdyby do czegoś zobowiązany — moralnie czy uczuciowo. I zarazem ten uświadamiany sobie związek krwi wydawał mu się czymś niewiarygodnym, czymś nawet potwornym. Andrzej był mu dalszy niż każdy inny człowiek nieznajomy, idący po ulicy.

— Uważa się powszechnie za zło wojny — mówił Andrzej — że ludzie giną od pocisków, gazów i zarazy. A to wcale nie jest najważniejsze. Ja ci tylko, zacny papo, taki kawałeczek przytoczę, jeden z setki. Na objętym przez wojnę terenie zdarzyło mi się tak jakoś okazyjnie przejeżdżać sobie wioseczkę, wśród wierzb nad piaszczystą drogą, wśród opłotków. Wieś była pusta, chłopi uciekli i tylko jacyś ludzie czernieli z dala nad niewielką sadzawką o brzegach wysokich, w cieniu takich samych wierzb i krzaków dzikiego agrestu. Tam więc podeszliśmy i z bliska, dokładnie obejrzeliśmy to dziwowisko. Wzdłuż brzegu, w odległości paru kroków jeden od drugiego, siedzieli obywatele mojżeszowego wyznania, każdy z odciętą głową, i niejako łowili ryby. Każdy miał rękę opartą o wbitą w grunt tykę, pochyloną ku wodzie jak wędzisko. Ich pozy, trochę sztuczne, trochę zmęczone, trochę, powiedzmy, senne, były jednak wszystkie po prostu siedzeniem nad wodą. Można się było uśmiać. Policzyłem: było ich siedemnastu. Głowa każdego leżała u jego nóg.

— Gdzież to było? — spytał Laterna, marszcząc czoło.

— O, już jest: gdzie to było. A to zupełnie wszystko jedno, gdzie to było, to właśnie jest obojętne. Idzie o to, że te rzeczy są konieczne do czegoś, oprócz niewinnej, zdrowej uciechy, do czegoś są potrzebne. Faktami tymi mianowicie rzucają w siebie nawzajem nienawidzące się nacje jak pociskami. I tylko do tego potrzebna jest wiadomość, gdzie to było... Licytują się w wypominaniu sobie dziczenia i zezwierzęcenia. To, co było wszędzie i co kompromituje ludzi, przerzuca się na jedną stronę frontu, aby kompromitowało nację. I oto te fakty są potrzebne, jako zarzewie. Są płodne, są wciąż rodzące nienawiść i chęć odwetu, są nieśmiertelne.

Laterna słuchał tego z największą uwagą. Ale nie odpowiadał nic.

Zagadnienie było zbyt wielkie. Wszelkie wydanie sądu byłoby sfałszowaniem rzeczywistości. Andrzej mówił, jak ten, co zawsze stał na boku, zaledwie potrącony, zawadzony pobieżnie przez wielki, huczący rydwan wojny. Chlapnęła na niego błotem i krwią — nie widział wieńców, które niosła na czole.

I dzisiaj — oglądając wojnę w projekcji zawartego pokoju — Laterna widział przed sobą nagi szkielet z odartą purpurą, z obłupanym złotem proporców, widział ofiary i kaleki, dogniwające po szpitalach resztki ludzkie — i miał w sobie samym ten sąd gotowy, sąd łatwy: obłęd i zbrodnia.

A przecież — aby to pomyśleć, trzeba wydrzeć sobie z dna serca jakąś wartość niezaprzeczoną, uczucie czci, najgłębszą czułość i wzruszenie, pokrywające się właśnie z owym obłędem i zbrodnią, przylegające ściśle do tego obłędu i do tej zbrodni.

Andrzej mówił:

— Aby żyć, musimy obrać sobie jakieś prawdy, jakieś postulaty moralne. Nie możemy bez nich się obejść, chociaż w życiu albo ich nie ma, albo oznaczają coś wręcz przeciwnego. Właśnie dlatego. Dogmat sprawiedliwości, dogmat winy i kary, dogmat odkupienia. Jest to zbudowane ponad życiem, aby to życiu narzucić, aby życie uczynić możliwym. Do tego służy też dogmat ojczyzny. Ojczyzna — ciągnął — oto jest sposób, aby te same rzeczy oznaczać innymi nazwami, aby tym samym wartościom nadawać odmienne kwalifikacje. Cenimy narody według ich cnót bojowych i patriotycznych, ale dopiero kryterium ojczyzny opatruje je znakiem dodatnim lub ujemnym. Lubi się we wrogu to, czym pogardza się u siebie. Niemiec, tchórz, leniuch, pokorny, to jest dla Francuza dobry Niemiec. Moskal, pijak i niewolnik, to jest dobry Moskal dla Polaka. Jakże zaś nienawidzimy we wrogu wszystkiego, co jest pożądaną, trudno dostępną dla nas wartością. Jakąż szaloną pociechę, jaką ulgę moralną znajdował świat podczas pierwszych lat wojny w nienawiści do Niemców. Rozpętali wojnę i prowadzili ją znakomicie, cóż może być bardziej godnego pochwały z punktu widzenia ojczyny, gdyby miało miejsce po tej, nie po tamtej stronie frontu? Odkąd przegrali, stali się nierównie mniej nienawistni. Ich upadek, demoralizacja budzą u dawnych wrogów wyrozumiałość i współczucie. Ojczyzną, jako kryterium, posługuje się zawsze niesprawiedliwość. Jest to najwyższego porządku postulat nienawiści. W formule: Bóg i Ojczyzna zawiera się więc antynomia i bluźnierstwo. Bóg jest tym, co ludzi w najwyższych ich tęsknotach godzi i jednoczy, ojczyzna tym, co według najwyższych haseł, dzieli. Ojczyzna przywraca politeizm: każda armia do swego Boga modli się o zwycięstwo. Lepiej by milczeli, zanim, śpiewając hymny wojenne, rozdzierać zaczną w strzępy Boga, ojca ludzi, który jest właśnie nadaniem wszystkim jednej wspólnej nazwy: braci...

— Ty więc — znalazłeś Boga? — przerwał Laterna, nagle podnosząc głowę.

Andrzej umilkł, popatrzył na ojca i lekko się uśmiechnął.

— O tym już nie będziemy mówili.

Laterna wstał i obejrzał się za ubraniem, żeby odejść.

— Kiedyż wyjeżdżasz? — zapytał.

— Poczekaj, papo, twoja formuła zbawienia brzmi, że życie ratuje się samo. Nazbyt ufałeś temu zawsze i lękam się... Bo Zosię zostawiam wyłącznie pod twoją opieką, czy to rozumiesz? Wyłącznie.

— Niepotrzebnie mi przypominasz — rzekł Laterna z niechęcią i zniecierpliwieniem.

Twarz Andrzeja zmieniła się, pobladła od nagłego uniesienia.

— Przypominam i więcej przypomnę... Słuchaj, miałem szesnaście lat, gdy matka umierała tam na gruźlicę... Umarła z głodu i nędzy, gdy woda zamarzała w izbie, gdy nikogo bliskiego nie było naokoło i dawno znikła nadzieja powrotu, który przecież obiecywałeś, obiecywałeś... Jakże cierpiała, jakże tęskniła za tobą i czekała... Jakże do końca ciebie kochała, nie skarżąc się nigdy... Wierzyła, że zdeptana została przez pochód bohatera... A przecież nie mogła chyba nie wiedzieć, że miałeś tam kochankę!

Kiedy odszedł ojciec, Andrzej wsunął się cicho do pokoju Zosi. Spała wciąż, spała tak głęboko i spokojnie.

Zaplótł dłonie i patrzył na nią długo, stojąc bez ruchu.

Oglądał jeszcze raz jej nosek ostry, cieniutki, jej oczy jak dwie czarne plamy, jej małą kościstą twarzyczkę — taką zmienioną, taką zmienioną. Gdyby już nie żyła, nie mogłaby inaczej wyglądać.

Wiedział już, że potrwać to może jeszcze tydzień albo dni dziesięć — i to bezbronne, umęczone dziecko umrze. Jedyna na ziemi, którą wszystkimi siłami serca kochał...

Musi umrzeć po życiu krótkim, pełnym tylko smutku i cierpienia. Nic nie mógł jej dać, niczym odmienić jej losu.

Cichutko podszedł do łóżka, ukląkł w nogach i oparł czoło o brzeg koca. Przeklinał swój los, że nie może tu przy niej pozostać do końca, trzymać w rękach jej chudych rączek, nasuwać się spojrzeniu jej oczów...

Przyszło mu na myśl, że może nadejść taka chwila, gdy Zosia będzie się bała... Może się zdarzyć, że się nagle przerazi tym nieuniknionym, że zrozumie.

Zerwał się, słysząc, że ktoś wchodzi.

To przez niezamknięte drzwi powrócił Laterna, który przypomniał sobie niespełnioną prośbę Bini.

Przez chwilę i on patrzył na pogrążoną we śnie Zosię, a później podniósł oczy na syna.

— Chciałem cię poprosić, Andrzeju... — zaczął półgłosem.

— O co?

Laterna się zawahał.

— Binia chciała, żebyś nie przychodził tam więcej...

— Aha, tak — i Andrzej pokiwał głową na znak, że zrozumiał.

Stali naprzeciw siebie, jak gdyby jeszcze się wahając.

— Tobie musi być ciężko, Andrzeju — rzekł wreszcie Laterna i wyciągnął do syna obie wielkie swe ręce.

— Ciężko — odrzekł Andrzej.