14

Na ulicę Staszica poszedł dopiero wieczorem, przed samą kolacją. Był pochmurny i zdenerwowany. Rozpytywał Elżbietę, co robiła przez czas, gdy się nie widzieli. Można było pomyśleć, że to krótkie rozstanie nastąpiło z jej winy. Sam opowiadał niechętnie o widzeniach z Czechlińskim, o tym, że zawsze z nim musi pić.

— To z nim wyjeżdżałeś? — zapytała.

— Tak. On tam miał swoje sprawy z tym młodszym Tczewskim.

Obcy świat przesunął się pomiędzy nimi i odszedł. Gniewny ton i szorstkie słowa Zenona oznaczały, że bronił się wzruszeniu. Bo oto po złych, niespokojnych dniach odnalazł ją znowu w miejscu tym samym, niezmienioną. Sam od jej strony stawał się znowu sobą. Uczuł ulgę. Zbliżył się do Elżbiety i objął ją. Pocałowała go i odsunęła się z roztargnieniem. Miała mu tyle do powiedzenia. Przed samym jego przyjściem myślała, że zawsze rzeczy najważniejsze stawały się poza nią, obok, że zawsze była od nich odgrodzona. Dopiero on, Zenon, sprawił, że to najważniejsze jest tutaj, że ją ogarnia, że wciąga ją wewnątrz życia. Miała mu to powiedzieć, ale podano kolację.

Przy stole Zenon mówił o tym, co widział w Pieszni, o tych ludziach. Potem o redakcji i jakichś drobnych niesmakach. Tego wszystkiego mogła słuchać pani Kolichowska.

— Kto właściwie jest ten Chąśba? — spytał Elżbiety, lekko się krzywiąc.

Elżbieta wyjaśniła dość pobieżnie, kim jest Chąśba. Mówiła to zresztą, co Zenon i tak już wiedział.

— A dlaczego się pytasz?

Nie odpowiedział. Wyszli na taras, potem do ogrodu. Było duszno, liście wisiały nieruchomo w ciemniejącym powietrzu. Na końcu alejki usiadł na ławce, przyciągając ją za ręce.

— Chodź do mnie.

Przez chwilę siedziała na jego kolanach, skrępowana tym, niezręczna. Gdy tylko było można, zesunęła i usiadła na ławce obok. Ławka była z przerywanych deseczek, wgięta, wygodna jak kanapa.

Siedząc, przytuliła się do jego ramienia, dopiero tak szczęśliwa i bezpieczna.

Milczeli. Zza parkanu dochodziły nawoływania, okrzyki dzieci, głosy małego miasta. Słychać było życie zacichające, układające się do snu.

Głaskał jej rękę i Elżbieta znowu uczuła, że dzieje się najważniejsze, że środek życia jest tu, gdzie oni. Ale drobna rzecz wystarczyła, żeby to zmącić. Życie cudze, opływające ich zewsząd, ruch, człowiek, słowo. Nawet niechciana myśl.

Tym razem były to kroki od strony tarasu. Elżbieta chciała się zerwać, Zenon przytrzymał jej rękę.

— Nie bój się, nie bądź taka niespokojna. Nawet jeżeli zobaczą — to cóż?

Z głębi alei nadchodziła Ewcia, żeby wezwać Elżbietę do pani Kolichowskiej. Elżbieta podniosła się i poszła tam, łowiąc na próżno odlatujące strzępki tej niewymownej szczęśliwości. Jak przewidywała, nie szło o nic ważnego. Pani Kolichowska powiedziała Elżbiecie, żeby nie siedziała długo wieczorem w ogrodzie.

— Jest wilgotno, możesz się przeziębić.

— Jest ciepło — odpowiedziała Elżbieta, ściszając głos. Było widoczne, że pani Cecylia mówi nie o tym, co ją w istocie niepokoi. Ani słowem nie wspomniała o Zenonie, jak gdyby nie wiedziała, że dotąd nie odszedł. Jej niechęć do niego i do ich sprawy była widoczna i nie dała o sobie zapomnieć.

Pani Cecylia nadmieniła jeszcze, że dziewczyna, która mieszka u Gołąbskich, jest dotąd niezameldowana.

— Ty o tym nie myślisz, a ja będę płacić karę.

Wróciwszy, zastała Zenona stojącego przy tarasie w ciemności. Usiedli tutaj. Elżbieta powoli otrząsała się od natrętnych słów, od brzmienia głosu ciotki. Powrót do szczęścia był trudny i wymagał wysiłku. Siedzieli teraz na dwóch plecionych fotelach, tuż przy sobie, choć nie tak blisko jak przed chwilą w ogrodzie. Zrobiło się ciemniej, widocznie światło w sypialni pani Kolichowskiej zgasło. Znów było dobrze. Gdy milczał, wyciągnęła do niego rękę, myśląc, że to dzięki niemu jest teraz wewnątrz życia. Zacisnęła lekko palce wokół jego dużej dłoni. Wtedy poruszył się niespokojnie i nagle powiedział, że to z Justyną nie jest jeszcze skończone.

— Nie jest skończone — powtórzyła powoli Elżbieta. — Nie jest skończone. To znaczy, co?

— Sam się w tym męczę. I że ty nie wiesz. Nie mogę tego dłużej znieść.

— Ale co? — cicho powtórzyła. — Co? — i skuliła się, jakby jej było zimno.

Chciała wyjąć rękę z jego dłoni, ale nie dał jej tego zrobić.

— Przyszła do mnie do hotelu — mówił prędko. — To było po śmierci jej matki. Nie mogłem jej przecie odpędzić, gdy płakała.

— Poczekaj — przerwała z namysłem. — To było kiedy?

Zenon się zawahał.

— Zaraz po przyjeździe.

— Tego samego dnia?

— Zaraz rano.

— Tak.

— Rano? Zanim mnie zobaczyłeś?

— Zanim do mnie zatelefonowałeś, żeś przyjechał?

— Nie. Telefonowałem przed wyjściem z hotelu.

— Poczekaj. Poczekaj. Więc to było po tej naszej rozmowie przez telefon?

Odpowiedział z wysiłkiem:

— Po naszej rozmowie.

— Kiedy ci powiedziałam, że nic się nie zmieniło.

Mówili cicho. W ciemności słyszeli tylko swoje słowa. Jedyne światło przenikało z otwartych drzwi jadalni. W tym oświetleniu twarze ich były szare i niewyraźne. Elżbieta siedziała spokojnie. Gdy Zenon zapalił papierosa, udało jej się niepostrzeżenie cofnąć rękę. Było ulgą, że mogła teraz ręce w ciemności mocno spleść palcami, cicho załamywać.

Podjęła szeptem:

— Powiedziałeś: przed wyjściem z hotelu. To znaczy, że później wyszedłeś i później znowu wróciłeś? A wtedy ona przyszła. Skąd wiedziała, że jesteś? Czy pisałeś?

— Nie, nie pisałem. Od roku nie było nic między nami.

Elżbieta pracowała myślą.

— Mówiłeś, że to jest zerwane.

— Naturalnie. To było zerwane przez sam mój wyjazd. Ona była na to przygotowana od początku, że to się zerwie. Pogodziła się z tym zupełnie.

— Nie pisałeś do niej. Więc jak się dowiedziała?

Znowu się zawahał.

— Spotkałem ją przed hotelem — całkiem przypadkowo.

Mówił niepewnie — tak to było nieprawdopodobne. Ale Elżbieta uwierzyła.

— I przyprowadziłeś ją do siebie?

— Nie, nie przyprowadziłem. To mogło tak wyglądać, ale — nawet mi przez myśl nie przeszło, że tym się skończy. Tylko...

— Tylko co?

— Tylko że ona płakała głośno i to było na ulicy...

— Dlaczego płakała?

— Bo jej umarła matka.

— Ach, prawda.

— Płakała na ulicy. I przy tym było mi jej żal.

— Było ci żal — powtórzyła Elżbieta.

Znowu umilkł. Wyczekiwał w ciemności, męczył się. Elżbieta milczała też, siedziała bez ruchu, myśląc.

Zenon powiedział z wyrzutem:

— Widzisz. Jesteś obca, jest w tobie wrogość.

Usiadł u jej nóg, na najwyższym stopniu schodów, mówił gorzko:

— Nie ma bliskości. Taka rzecz wystarczy, żebyś była daleka i wroga. Jestem sam.

— Nie jesteś sam.

Objął jej nogi, oparł brodę na jej kolanach.

— Nie gniewaj się. Musiałem ci to powiedzieć.

— Ja wiem. Lepiej, żeś powiedział.

Dotknęła dłonią jego włosów, na które padało światło z okna.

Ale ręka jej była sztywna i zesunęła się w dół po jego ramieniu.

— I wtedy to się stało? Tak? — zapytała nagle po chwili drgającym głosem. Gdy milczał, dodała: — Dlaczego? Dlaczego? Przecież nie dlatego, że umarła jej matka?

— Elżbieto!

Objął ją ciaśniej. Nie chciał wyznać, że coś w nim — to najgłębiej ukryte, najbardziej mroczne, odgadła. Czyż nie tym właśnie pociągała go Adela, że w jego rękach, kochając, umierała.

— Elżbieto, nie mów tak. Żebyś wiedziała!... Bo to jednak było niepojęte. Byłem taki stęskniony za tobą.

Nogi jej wyprężyły się, chciała wstać. Gdy ją przytrzymał, nie odepchnęła go jednak. Uspokoiła się, przycichła.

Ta wiadomość powoli się w niej rozrastała, rozmieszczała jakoś po różnych kątach uczucia.

Nie mógł przyjąć tej zgody. Szło o ważniejsze sprawy.

— To nie wszystko, Elżbieto.

Musiał mówić. Uczuwał w tym ulgę, gotową, łatwość, gorzką przyjemność. Wyznawał Elżbiecie swą zdradę — jakby to było już przewidziane, wiadome z góry. Przypomniał sobie, że tak samo ojciec wyznawał matce swoje winy. I wtedy to było śmieszne.

Umilkł i usłyszał nad głową szept Elżbiety:

— Słucham.

— Ona przychodziła jeszcze później.

— Przez cały ten czas?

— Tak.

— Kiedy przychodziła?

— Nie pamiętam. W poniedziałki i czwartki — poprawił się zaraz. — Rano.

Ogrzewał w dłoniach ręce Elżbiety, bo były zimne.

— Ona tu jest w mieście?

— Tak, jest w służbie. W te dnie chodzi na targ.

Wydało mu się, że roześmiała się w ciemności. Ale to było niemożliwe.

— Słuchaj, Elżbieto, nie powinnaś patrzeć na to tak, jak to wygląda. Powiesz, co zechcesz — i tak będzie, jak będziesz chciała. Ale musisz to zrozumieć, ty właśnie musisz, że to nie jest jak zawsze, że to nie jest takie pospolite, że tam ona, a tutaj ty. Tak często bywa, ja wiem, ale to tylko pozór jest taki... A dno jest inne.

Nie umiał powiedzieć, na czym polega ta różnica. Chyba że każda rzecz najpospolitsza od wewnątrz jest jedyna. Ale już mówiąc, myślał, że wewnętrzny stosunek do tych rzeczy jest złudzeniem perspektywy, że nie orzeka o niczym. Zostaje fakt ordynarny i nagi, schemat nie pozostawiający żadnej wątpliwości. Justyna była w samej rzeczy uczciwą dziewczyną, którą uwiódł, korzystając z jej zakochania. Elżbieta była narzeczoną, którą zdradził. To ostatecznie było istotne, taki był faktyczny stan rzeczy.

Tymczasem Elżbieta nie odzywała się wcale. I Zenon myślał: „Może to nie jest pozór. Może wszystko jest takie, jak wygląda. I to, czym jesteśmy dla ludzi, jest ważniejsze niż to, czym jesteśmy we własnych oczach”.

— Elżbieto... — Ponieważ ciągle milczała, powiedział: — To jeszcze nie wszystko. Jest gorsza rzecz. Ona jest teraz w ciąży. I właśnie...

Na ten raz Elżbiecie udało się wyrwać z jego powstrzymujących rąk. Zastąpił jej drogę we drzwiach domu, unieruchomił ją w objęciu. Jego ramiona zwarły się na jej plecach, zaskoczyły na siebie jak szczęki buldoga. W tym żelaznym uchwycie z trudem łapała oddech.

— Nie pójdziesz — powiedział. — Zostaniesz.

To, czego chciał, to był boleborzański schemat. Musiała przebaczyć.

Ten układ spraw powtarzał się wiernie aż do szczegółów. Elżbieta została. Nie szamotała się już, stała cicho. „Nie można krzyczeć, nie można nic zrobić” — pomyślała.

Cały świat jest taki. Od dzieciństwa męczyła się z tym, że matka miała kochanków. Słuchała potem okropnych rozmów starych kobiet o życiu, rozmów ciotki z panią Łucją o mężczyznach. Już dawno domyśliła się, co to były te przedmioty w kasie wuja Kolichowskiego, znalezione przez żonę po jego śmierci. I wiedziała, na jaką chwilę trafiła, przychodząc za wcześnie na lekcję do panny Wagner, gdy czerwony i jakby pijany cudowny Awaczewicz otwierał jej drzwi.

Cały świat jest taki — życie dziejące się obok, za zasłoną. Jej wstręt dziecinny do tych spraw odrzucał ją zawsze gdzieś na ubocze istnienia.

Teraz oto podeszły tak blisko, jak dotąd nigdy. Ogłuszyło ją, oślepiło jej oczy, zalało ogniem męki całe ciało. „Widocznie byłam winna, widocznie coś takiego jest we mnie, jeżeli to mogło się stać” — myślała.

Jeszcze raz pogłaskała ręką jego włosy — gładko uczesane, świecące, brązowozłote nawet tu w cieniu. Ale była zgroza w tym dotknięciu i przeszywające wzruszenie.

— Ja wiedziałem, że mi przebaczysz — mruczał z ustami w jej dłoniach — że mi w tym dopomożesz.

Jej ręce wciąż były sztywne. — Czy jestem teraz dla ciebie wstrętny, Elżbieto?

— Nie — wyjąkała. I uczuła, że jego usta gniotą jej usta. Zwinęła się jakby z fizycznego bólu i znów chciała się wyrwać. Znów ją przytrzymał.

Ale powiedział: — Jeżeli nie chcesz, jeżeli nie możesz, powiedz tylko — ja odejdę.

Zaprzeczyła głową. — Nie, nie — mówiła cicho, żeby nie zadrasnąć głosem hamowanego szlochania, od którego dygotała.

Zaledwie widział w mroku jej twarz, którą całował — małą, pociemniałą i gorącą.

Przez jadalnię dała się wprowadzić do ciemnego salonu. Jego ręce pieszczące, błagalne i rozbrajające, gdy przesuwały się wzdłuż jej nóg ku górze, po raz pierwszy nie napotkały oporu. Przemogła się wewnątrz, rozluźniła i odemknęła na jego uścisk, cała przylegająca. Stało się to w salonie pani Kolichowskiej, przy drzwiach niezamkniętych, na brzegu kanapki ustawionej nad mieszkaniem Gołąbskich.

— Wiesz teraz, że jestem twój — szeptał — kochasz mnie, powiedz, że mnie kochasz.

Odpowiedziała: — Kocham cię.

Oddała pocałunek, w którym był spokój i cisza.

— Poczekaj — szepnęła. Odsunęła go lekko, ale trzymała jeszcze w objęciach. — To nie jest sprawa tylko między nami.

Nie chciał, żeby mówiła. Mimo to zapytała po chwili:

— Gdzie ona mieszka?

Odpowiedział powoli:

— Nie wiem.

— Jak się nazywa?

— Nazywa się Justyna Bogutówna.