13

Elżbieta wchodziła do sypialni pani Kolichowskiej z miednicą pełną wody, z przewieszonym przez ramię włochatym ręcznikiem. Pękate mydło i gąbka, czerwona, podobna do miękkiej, porowatej cegły, były już zawczasu przygotowane obok na krześle.

Za Elżbietą szła Ewcia z pustym wiadrem i wodą zapasową w dzbanku.

Przybycie siostrzenicy nie sprawiało pani Kolichowskiej żadnej radości. Ale na widok Ewci pochmurniała wyraźnie. Nie lubiła tej dziewczyny, która zestarzała się u niej na służbie. Nie chciała, by obsługiwał ją kto inny prócz Elżbiety.

Ukośny od wiatru deszcz zmywał szyby i zimno przenikało do wnętrza pokoju. W taką pogodę pani Kolichowska czuła się zawsze gorzej i wcale z łóżka nie wstawała.

Elżbieta myła swoją ciotkę po kawałku, jak duży przedmiot. Pani Cecylia dała sobą powodować, przewracać się na boki, odkrywać i nakrywać — niechętna, nadąsana i bierna. Z przymkniętymi oczami znosiła wszystko i tylko nasłuchiwała ostrożnie, kiedy wewnątrz odezwie się ból. „Uważaj tutaj, uważaj” — niepokoiła się zawczasu. „Nic, nic, ja pamiętam” — mówiła prędko Elżbieta i łagodnie zmywała bolące kolano.

Kiedy sprawa doszła do rąk, pani Cecylia stroskanymi oczami patrzyła na swoje palce rozpływające się w wodzie, podwójnie zniekształcone. Gąbka głaskała ciepło i przyjemnie, ale ręcznik zaraz potem wydawał się szorstki. Wszystko ciągle na nowo gotowe było boleć.

Nagle los, który okazał się oto jej losem, uderzył panią Cecylię jak coś niespodziewanego.

— Co to jest? — powiedziała. — Człowiek leży, nie może się ruszyć, nie może wstać. Sam nie może sobie wziąć szklanki ze stolika. Jak kłoda.

— Poczekaj — przerwała Elżbieta. — Przecież za parę dni, jak tylko przestanie padać, zaraz będzie ci lepiej.

Na to nie warto było odpowiadać. Pani Cecylia patrzyła w powietrze, milcząc. Dopiero po chwili mruknęła:

— I że to ja...

Elżbieta czesała teraz jej włosy. Nie były jeszcze całkiem siwe, ale wypadały tak gwałtownie, że z dawnego sporego warkocza został tylko długi, cienki kosmyk. Przez tłuste pasma, wygrabione grzebieniem, przeświecała łysa skóra.

— Nieraz sobie myślę, jak ty się nie brzydzisz, kiedy tak wszystko robisz koło mnie.

To, co uczuwała Elżbieta, nie było obrzydzeniem. Może jednak było czymś gorszym. Myślała zdziwiona, co właściwie robi się z ciałem starej kobiety, co ma wyrażać ten proces, czemu służy? Pożółkła, wiotka skóra trzymała jeszcze w obrębie dawnego kształtu miękkie mięso ludzkie. Ale wystarczył ruch nieznaczny, by przelewało się pod tą powierzchnią z jednej strony na drugą, jak gdyby odchodziło od kości, jak gdyby było ciekłe.

Zgrubienia i guzy artretyczne1 nie były tak odrażające jak ten pospolity obraz przemiany, spowodowany przez starość i zgodny z porządkiem rzeczy.

— A kto robił przy mnie wszystko, ile tylko razy byłam chora, od samego dzieciństwa — nie ty?

Gdy to powiedziała, jej głos zadrżał i zakołysał się od wzruszenia. Ta tkliwość nie należała jednak do chwili obecnej i nie dotyczyła tej chorej kobiety. Pochodziła z innych zasobów. Elżbieta mianowicie pomyślała o matce, która nie pielęgnowała jej nigdy w chorobie.

Och, tamtej urody nie uszkodziły lata. Ostatniej wiosny napatrzyła się jej do woli. Uczuła jeszcze teraz zapach powietrza, gorzki od nagrzanych południowych liści. Stała za matką na dużym balkonie nadwodnej willi. Nad balkonem wisiała markiza, a powietrze pod markizą pełne było świetlistego cienia, pachnące gorzko jakby skórą pomarańczy. Było południe. Niżej w ogrodzie kwitły grubymi kwiatami bezlistne gałęzie magnolii, a dalej nad wodą krzaki kamelii białe i czerwone. Matka była zdenerwowana, naprzód spieszyła się, a teraz czekała niecierpliwie. Lepiej było milczeć. Elżbieta z ciekawością przyglądała się jej sukni. Była z mszystej, mięciutkiej wełny białej i zapinała się na piersiach ukośnie na trzy guziki, trzy okrągłe kawałki różowego koralu. Na szyi nie było pereł, tylko sznurek takich samych, trochę drobniejszych różowych korali. Nadęte, rozgniewane usta były pomalowane jasnym karminem. I jeszcze coś bladoczerwonego, jakaś kokarda z emalii uczepiona była do każdego z białych, mszystych pantofelków. Była cała czysta, świeża, zbytkowna, gładka — bez jednej zmazy. Była czymś najpiękniejszym, co się da pomyśleć. Była bezużyteczna, była tylko do ozdoby. Jak można mieć taki profil i żeby to było żywe!

Nie była matką, była zwyczajnie drugą kobietą. Jej piękność, jej cała jakość była tylko męczarnią. Maskowała się tak niedbale. Obie ręce trzymała na poręczy balkonu — i także te ręce były piękne i miały koralowe paznokcie. Bez słowa patrzyła przed siebie, ściągając brwi. Ale nie na jezioro. Ani na góry tamtego brzegu — lekkie, jakby wydmuchane z niebieskiego kurzu, ani białe żagle, nadciągające po wodzie świetlistej i zielonej jak grynszpan2 — nic nie było dla niej warte widzenia. Patrzyła na kratę małej bramy w murze, bo tędy miał znowu teraz przyjść któryś z jej mężczyzn.

Nie uśmiechnęła się, gdy wszedł. Uśmiechała się niezmiernie rzadko, była piękna pochmurnie i gniewnie. Ale za to jej uśmiech znaczył o wiele więcej niż u innych. Był nie tylko łaskawy i dziecinnie niezaradny, był jeszcze pełen dobroci.

Dlaczego Elżbieta myślała o niej, że jest niedobra? Z całej chwili tamtej zapamiętała najmocniej — tak jak gdyby nie pamięcią, ale całą skórą ciała — zgrzytanie żwiru pod ciężkimi podeszwami tego pana, jego kroki mocne i chrzęszczące. Nie wiedziała już teraz, czy to był ten chudy i brązowy, do którego przychodziły wciąż depesze z jego banku w Algierze3, czy ten z Rumunii, w którego ogrodzie blisko Galacza4 nad Morzem Czarnym rosły gorzkie migdały.

Myślała o matce, że jest niedobra. Ale co jest naprawdę w dobroci dotykalne i rzeczywiste, co jest nią samą? Przecież nie szereg dobrych uczynków, które mają motywy tak złożone i tak różne. I nie myśl pełna troski o los innych ludzi, myśl daleka, pamiętana, dająca się wyrazić słowami. Czyż nie najbardziej rzeczywiste, nie jedynie prawdziwe jest to, co uczuwamy sobą, jako ruch naszych obu rąk wyciągniętych, jako dreszcz ciepły w powiekach, gdy się patrzymy, jako uśmiech doznany od wewnątrz — jego smak w ustach, jego głęboka, wilgotna treść. Elżbieta nie mogła sobie teraz nawet przypomnieć uśmiechu matki, ale wiedziała, że był nie wyrazem dobroci, tylko dobrocią samą. Po cóż jej były jeszcze dowody?

Pani Cecylia niełatwo dała się przejednać. Jej oczy mrużyły się od niepokoju i zniecierpliwienia. Cieniutkie wargi ciasno i boleśnie przylegały do sztucznych zębów. Tutaj także skrzywienie gniewu było gniewem samym, a wyraz cierpienia samym cierpieniem.

— I przecież wiesz — kończyła chłodno Elżbieta — że lubię być przy chorych.

Pozestawiać wszystko ze stolika, wytrzepać za okno serwetkę i i na nowo wszystko na niej ustawić, zmienić wodę w kwiatach, powynosić przybory do mycia, wydobyć ze smutnego pokoju jego stały wewnętrzny, rozsądny ład — to jednak była pociecha. Gdy chora leżała wreszcie w czystej koszuli na prześcielonym łóżku, Elżbieta łudziła się przez chwilę, że odtąd będzie jakoś inaczej, że coś jednak obróci się na lepsze. I oczekiwała, że ciotka się uśmiechnie, że będzie jej teraz wygodnie i dobrze, że dozna ulgi.

Ale dla pani Cecylii rzecz nie zmieniła się w niczym. Nastała tylko chwila, że mogła się wreszcie nieruchomo i w spokoju oddać na nowo swojemu cierpieniu.

Gdy Ewa przyniosła na małej tacy kawę i sucharki, pani Kolichowska poruszyła się z jękiem, niechętnie patrząc na jedzenie. Elżbieta weszła znowu w swą rolę. Ale zrobiwszy swoje, chciała już odejść. Pani Cecylia zatrzymała ją pytaniem:

— Dlaczego nie przychodzi Ziembiewicz?

— Właśnie wrócił, bo gdzieś wyjeżdżał. Telefonował wczoraj.

— To dziś przyjdzie?

Pytania ciotki były krępujące. Zenon nie przychodził od pięciu dni, za każdym razem zresztą wyjaśniał powody i rzecz nie nasuwała wątpliwości. Ale rozległość pustki, którą stwarzała ta nieobecność, była groźna. Na myśl, że mógłby nie przyjść jeszcze dziś, Elżbieta uczuwała pod żebrami ból dojmujący i nagły, ból będący przestrachem.

Rzeczy, których nie zrobiła, i te, których nie powiedziała, słowa odkładała wszystkie na to jedno widzenie. Przymykając oczy, postanawiała, że teraz będzie już inna. Że będzie „dobra”.

Od rana rozpamiętywała widzenie ostatnie i jeden w nim pośród innych pocałunek. Wiedza o tym była bardziej cielesna niżeli tamta rzeczywistość, myślała się całym ciałem, od stóp do głowy. Przelatywała w jego ciemnościach jak dreszcz. I wszystko wewnątrz zwijało się, skręcało i żarzyło od jej obiegu. Elżbieta żałowała: „Dlaczego nie zgodziłam się wtedy? Jak mogłam?”.

Przytomniała powoli, słysząc głos pani Kolichowskiej pełen skargi.

— Tyle lat jesteś ze mną i ciągle, ciągle obca.

— Co ciocia mówi?

Elżbieta nie zdziwiła się, tylko chciała zrozumieć.

— Ciągle masz jakieś swoje sekrety, kryjesz się ze wszystkim. A przecież ja powinnam wiedzieć.

— O czym?

— Bo jeżeli masz zamiar wyjść za tego Ziembiewicza — tak?

Pani Kolichowska leżała bez ruchu i jakby bez oddechu. Jej przestraszone oczy nie patrzyły na Elżbietę.

— Och, wie ciocia!

Elżbieta prędko powściągnęła swój gniew. Pytanie ciotki musiało być od dawna gotowe, odsuwane, odkładane na później. Musiało ją wiele kosztować. We współczuciu Elżbiety krył się wstyd, że komuś na niej tak zależy.

Z niedbałością, jak o czymś nieważnym, powiedziała:

— Tak, mamy zamiar się pobrać.

Od tego wyznania serce jej uderzyło parę razy mocno i powoli. Takimi nazwana słowami rzecz sama zaczęła być na nowo wielka, ciężka i rozległa.

I zaraz, jakby tracąc odwagę, dodała:

— W każdym razie jeszcze nieprędko.

Zenon miał przyjść zaraz po obiedzie. Ale do tego czasu zamysły i postanowienia Elżbiety odmieniły się znacznie. Naprzód pytanie ciotki zepsuło intymną, dręczącą tkliwość oczekiwania. Ponadto jeszcze przed samym obiadem wynikła nagle i nie po raz pierwszy sprawa, która wszystkie jej myśli odwróciła w inną stronę.

Sprawa dotyczyła starego dozorcy Ignacego. Pani Kolichowska już dawno chciała go oddalić i Elżbiecie udawało się dotąd zawsze wyjednać zwłokę. Tymczasem ostatnio Ignacy rzeczywiście chorował na serce czy sklerozę i niewiele już przy domu pracował. Zastępowała go żona z pomocą młodszego chłopaka Chąśbów, Edwarda. Ale ten Edward był, jak mówiła Michalina, „nicpotym”, zawsze się gdzieś zapodział i trzeba go było dopiero szukać, gdy był potrzebny.

Pani Cecylia domagała się, by Elżbieta umieściła Ignacego w szpitalu, jego żonie kazała się wynieść, a na ich miejsce znalazła ludzi odpowiedzialnych, z którymi byłby wreszcie spokój.

Temat był ogromny i niedobrze było go ruszać. Naprzód choroba Ignacego nie nadawała się jeszcze do leżenia w szpitalu i nie mogła mu pobytu tam zapewnić. Następnie czynności najważniejsze były właściwie wykonane. Ale tutaj zaczynał się właściwie inny splot zagadnień, związany ze skomplikowaną osobą Mariana Chąśby, któremu Elżbieta przyrzekła, że jego bratu młodszemu, mającemu tak trudny charakter, „nie da zginąć”.

Dawniej, gdy pani Cecylia „trzęsła wszystkim”, gdy siała przestrach wśród zależnych od niej dam zaprzyjaźnionych, lokatorów i służby, nie było dziwne, że ulegała jej Elżbieta. Ale oto teraz wobec leżącej w łóżku i bezsilnej była słabsza jeszcze niż przedtem. Wszystko, co udało się osiągnąć w sprawie Ignacego, to było odłożenie jej do jesieni.

Nie zmieniło się więc nic. Tej upartej, nieustępliwej woli nie umiała się przeciwstawić. A przecież szło o rzecz ważniejszą niż jej stosunek do ciotki. Ważniejszą niż tak zwany spokój sumienia. Szło o tamtych starych ludzi, którym groził głód.

Po tej rozmowie zmienił się sposób, w jaki czekała na Zenona. Zmienił się temat tęsknoty. Ach, to, że można się z nim porozumieć, że dla niego słowa te same znaczą to samo, co dla niej. Ta jego bliskość była teraz jedynym ratunkiem. I wiedziała, że tym samym ona jest dla niego.

Była tym samym dla niego. Zenon niecierpliwie odrabiał swe redakcyjne godziny. O tym czasie zjawiało się kolejno mnóstwo ludzi ze swoimi propozycjami, krzywdami i talentami. Po dawnemu przecinały się tutaj racje istnienia całych gromad ludzkich — w zmniejszeniu, w trybie doraźnym i uproszczonym, w karykaturalnym skrócie. Zenon był zaskoczony odkryciem, że na tym małym, prowincjonalnym odcinku świata istnieją jednak sprawy dające się tymczasowo załatwić, klęski, którym można jeszcze odręcznie zapobiec. Ale każde zagadnienie domagało się dla siebie odrębnych miar. O każdej chwili trzeba się było stawać kim innym, by nie zatracić owego czucia z rzeczywistością, które jak tajemnicza magia zaimponowało mu kiedyś u Czechlińskiego. W ciągu godziny Zenon przesuwał się parę razy w górę i w dół po całej skali przeciwstawień. Sam teraz dziwił się sprawności, z jaką to robił.

Na razie nie wyglądało to jeszcze na porażkę. W jakimkolwiek miejscu zastawał samego siebie, zawsze tuż w pobliżu leżało coś gorszego, czemu się można było w najlepszej wierze przeciwstawić. Jednakże granica ostateczna tych przeciwstawień — granica odporności moralnej — odsuwała się niepostrzeżenie coraz dalej.

Po artykule hrabiego Tczewskiego o pladze kłusownictwa Zenon zamieścił jedno wspomnienie z wielu tych, których dostarczał mu stale pan Maurycy Posztraski. Tego starego pana, zamieszkałego w domu pani Kolichowskiej w charakterze zrujnowanego męża jej przyjaciółki, Łucji, i codziennego prawie gościa w redakcji, Zenon też właściwie, jak Mariana Chąśbę, zawdzięczał Elżbiecie. Używał wielu sposobów, by się go pozbyć, by go jakoś do siebie zniechęcić — z bardzo znikomym wynikiem. Posztraski powziął do niego duże zaufanie oraz rodzaj osobistej sympatii i miał poza tym wiele wolnego czasu. Zjawiał się w samo południe, czyściutki, siwy, bezzębnie uśmiechnięty, już o tej porze mile podniecony poranną dawką alkoholu. Na szerokich, kościstych, wychudłych barach nosił wysoko małą głowę, niemogącą nic pomieścić, niczego zrozumieć. Oprócz wspomnień myśliwskich pisał też poezje o ryngrafach5 na piersi, sztandarach na wietrze i wiecznym wytrwaniu na szańcach z mieczem w dłoni. Gdy Zenon odrzucał jedne, pan Posztraski przynosił inne. Z różnych kieszeni wyjmował zniszczone wycinki, druczki, złośliwe odpowiedzi od redakcji pism stołecznych. To dossier6 całego życia świadczyło, że parę wierszy zdołał jednak zamieścić w pismach reklamowych, małych prowincjonalnych świstkach, oraz dwa dłuższe poematy okolicznościowe w wydawnictwie jubileuszowym dwudziestolecia straży ogniowej i pamiątkowej księdze zjazdu koleżeńskiego wychowanków nieistniejącej już uczelni. Dwa w ciągu ćwierćwiecza kurtuazyjne listy prywatne, podpisane przez znane nazwiska, napełniły go otuchą na resztę życia. Ale inni nie odpowiedzieli nic. Obojętność stolicy budziła w nim nie gorycz, tylko zdumienie bez granic. Wydawało mu się niepojęte, że gdy jedni umieli się na nim poznać, u tamtych, wielkich, światłych, dalekich, nie znalazł zrozumienia. A któż, jak nie oni właśnie, byli do tego powołani. Świat wydawał mu się przewrócony do góry nogami. „To trudne do uwierzenia — mówił — to niepojęte”. Natura jego nie znała mąk i udręki zwątpienia. Rozpogadzał się łatwo, gdy tylko sobie uprzytomnił, że pośród zmaterializowanego dzisiejszego świata nie on jeden jest osamotniony. Miłość ojczyzny, wiara, honor — to zeszło na plan dalszy. Gdy panuje pieniądz, interes, koterie7 i kliki, ciężki jest wówczas los ludzi idei. Jedna rzecz wyjaśniała łatwo zagadkę. „Cóż to dziwnego ostatecznie, kiedy tam siedzą oni — mówił pan Posztraski i porozumiewawczo uśmiechał się do Zenona, któremu przypominał w tej chwili ojca. — Żydzi. Tam Żydzi wszystkim trzęsą”. Tak wprzęgając własną przegraną sprawę w ogromny mechanizm świata, doznawał zupełnie wystarczającej pociechy.

W redakcji poznał Zenon jeszcze jedną hrabinę Tczewską, Olgierdową z Pieszni, bratową Wojciechowej. Od dziecka widywał ją, jak przejeżdżała ciasnymi, pochyłymi ulicami miasta — daleka, nieosiągalna, jak gdyby niezupełnie ludzka. Sztubacy wystawali gromadkami na brzegu wysokich chodników, by oglądać wielki, dyszący, umączony kurzem szosy samochód, zwalony ciężko na jeden bok nad przepaścistym rynsztokiem. Opowiadali sobie, że spotyka się tu ze swoimi kochankami, i wiedzieli na pewno, z kim mianowicie. Uwielbiali ją nadaremnie i mówili o niej świństwa.

Obecnie ten fenomen, sprowadzony do właściwych proporcji, dał się rozważać wedle zwykłej miary ludzkiej. Mając ją przed sobą, Zenon widział, jak niedużo zostaje z człowieka, gdy odjąć od niego wszystko, co mówią o nim inni. Siedzący po drugiej stronie stołu najpierwszy „demon powiatu” był małą kobietą, pragnącą zjednać sobie każdego obcego, niewiadomego człowieka, podobać się za wszelką cenę. Poruszała się i śmiała jak dziewczynka. Jej jasne włosy zrobiły się popielate od siwizny, a oczy były ufne, słodkie, rozbrajające. Mówiła wciąż o sobie, chociaż szło na pozór o wyborowe nasiona warzyw, jajka zielononóżek8, opiekę nad sierotami i matkami, kursy niedzielne śpiewu chóralnego — to wszystko, co jest do obejrzenia w Pieszni. Środkiem wsi jedzie się jak ogrodem, corocznie bowiem gospodyni, która wyhodowała najpiękniejsze kwiaty przed swoją chatą, dostaje nagrodę konkursową. „Niech pan redaktor koniecznie wybierze się do Pieszni — zapraszała — zobaczy pan sam, jakie ta praca daje wyniki”.

W biografii Olgierdowej Tczewskiej minęła już epoka eleganckich panów, kuzynów zaufanych, salonowych lwów. Łowiła kiedyś tych mężczyzn i zatrzymywała przy sobie po kilku jednocześnie, jak ciężkie ryby w sieci, oplątując ich całym systemem jątrzonej wciąż, racjonalnie karmionej i starannie kultywowanej zazdrości. Była tylko szczera, bezradna wobec ich rozpętanych uczuć, ceniąca nade wszystko prawdę. Nie oszczędzała im niczego, każdy dokładnie poinformowany był o innych.

Miłość nie miała dla niej smaku, gdy nie towarzyszył jej ciągły strach, groźba ujawnień, sceny, skandale i pojedynki. Dziwiła się dziecinnie, że sama tak spokojna, tyle zdolna jest niepokoju wokoło siebie rozpętać. Żyła pomyślnie i bezpiecznie, jak salamandra9, w tych krótkich spięciach. Wszystkie skandale kończyły się honorowo, a ona wychodziła z nich nietknięta i czysta.

Teraz obaj synowie przerośli ją od dawna i ze swymi wąskimi czaszkami na grubych karkach wyglądali przy niej na atletów. Częściej przecież prowadziła ze sobą ich ubogiego przyjaciela, chłopię wątłe i giętkie jak łodyga, jasnorzęsiste, pożerane zamkniętą gruźlicą i głodem doraźnej, byle jakiej rozkoszy. Przy nim mogła zapomnieć swych przebiegłych sposobów uwodzenia. Wystarczyła paryska, różana woń oddechu, chrzęst skór i impregnowanego jedwabiu, lśnienie i grzechot klejnotów. Była prosta i szczęśliwa, mogła wreszcie zacząć być dobra.

Sposobem, w jaki była dobra, były owe słynne urządzenia społeczne w Pieszni. Podziwiając je, Zenon spędził w przyjemnym usposobieniu u pani Tczewskiej całe ostatnie trzy dni.