15

Tego wieczora, gdy Zenon rozmawiał o niej z Elżbietą, Justyna już od paru dni nie była w służbie. I dawniej, jak tylko co stłukła albo jaką rzecz zrobiła, pani mówiła nieraz, że ją oddali. Ale później o tym zapominała. Na ten raz stało się inaczej, bo teraz już i Justyna chciała odejść.

Rano jak zwykle wstała, kiedy wszyscy jeszcze spali. Dom o tej godzinie był ciemny i chłodny, wyglądał inaczej niż za dnia. Rozpaliła ogień pod blachą i w łazience, nastawiła mleko, panu i obu chłopcom oczyściła buty i ubranie. Zaglądała do pani, ale pani jeszcze się nie obudziła.

Pana się Justyna trochę bała, chociaż nie był zły człowiek. Tylko rzadko kiedy się odezwał, był zawsze poważny i w oczy nie patrzył. Justyna wiedziała od pani, że pan ma kochankę i całe wieczory, zamiast w domu pobyć albo z chłopcami gdzie pójść, u niej siedzi. To nie było dziwne, kiedy miał taką chorą żonę. Dokuczać jej nie dokuczał, pieniądze jej do domu przynosił, lekarstwa płacił. Na wyrzuty i skargi nie odpowiadał nic, z domu wymykał się chyłkiem.

Śniadanie pił, nie mówiąc ani słowa. Tylko chłopcy, którzy jedli, stojąc, gadali coś też cicho, żeby matki, która w nocy nie spała, nie obudzić. Każdy myślał o tym, żeby z tego domu najprędzej odejść. Tylko chora zostawała tu zawsze, a z nią Justyna.

Kuchnię miała bez okna, wietrzyła ją, otwierając drzwi na schody. Szło stamtąd ciemne powietrze, pełne zapachu cudzego jedzenia.

Pani obudziła się dobra i smutna. Zaraz pytała się o męża, synów. Zdziwiona była, że wyszli tak wcześnie. Dostała jeść.

— Dlaczego nie w niebieskiej filiżance? — spytała z niepokojem.

Justynie zabiło serce i przyznała się, że ją wczoraj zbiła przy zmywaniu.

Wtedy pani powiedziała jak zwykle:

— Nigdy nie uważasz. Nic cię nie obchodzi. O nic nie dbasz. Teraz jest ciężko, a ty...

Mówiła to zawsze z takim smutkiem, jakby na tym polegał jej zły los. I Justyna bała się powiedzieć, jeżeli wyszła herbata albo gdy nie było już węgla. Chciała oszczędzać, ale pan domagał się kąpieli, żądał mocnej herbaty, nawet chłopcy grymasili, że słaba.

Prawie każdą rzecz pani wydawała. Justyna przynosiła do łóżka cukier, bułki, wszystko. Pani nie wstawała, ale wiedziała dobrze, gdzie co jest, pamiętała o każdej rzeczy. W domu dla każdego były osóbki1, dla pana w kubeczku zawsze śmietanka z kożuchem, dla młodszego chłopca znowu mleko cedzone przez sitko, dla starszego czekolada. Dla jednego kwaśne mleko ze śmietaną, dla drugiego zbierane. Pani sama jadła mało i przez oszczędność, i przez dietę, ale mówiła, że mężczyźni muszą jeść dużo, pan bo pracuje, chłopcy, bo rosną. Justyna dostawała to, co pani.

Nie było jej tak dobrze w tej służbie. Zawsze trochę głodna, zawsze czegoś winna. Żeby nie wiem jak pracowała, zawsze pani jej robiła wymówki, zawsze była niezadowolona. Nie tyle się gniewała, ile lamentowała. Czuć było, że nie o samą rzecz tak jej chodzi, jak o tę chorobę, o tego męża, że siedzi u kochanki, o to życie, że musi je stracić.

Teraz, kiedy stłukła niebieską filiżankę i pani zaczęła się gniewać, Justyna wiedziała, że i tak tu nie zostanie. Miała teraz już co innego w głowie, toteż odpowiedziała pani, że dobrze, że w takim razie odejdzie.

Może za prędko się namyśliła, może zrobiła niemądrze. Niewiele ją obchodziło przecież ciemne mieszkanie, robota ciężka i wymówki. Ale trudno jej tu było myśleć o swojej sprawie, myśleć o Zenonie, który zrobił się obcy i nie chce ani jej, ani tego dziecka. Strach ją brał przed tym, co z nią będzie. Nie mogła się wydziwić, że przyszło jej na to, co innym — a przecież zawsze myślała, że nie jest taka głupia jak inne. Tylko że u niej było inaczej przez to, że Zenon był nie taki jak drudzy, że jej nie zaczepiał, że ją szanował, że to był on jeden na świecie. Inaczej — a skończyło się przecież tak samo jak zawsze.

Ale w tym wszystkim, co się tak uzbierało, strasznym i ciężkim, drżało głęboko pod spodem coś przyjemnego. Justyna chodziła, sprzątała, zmywała, wciąż z nagłym głodem patrzyła na jakieś jedzenie, które było nie dla niej, wciąż się o coś troskała2, ale w sobie czuła spokojną radość nie wiadomo z czego, buchającą ciepłem od serca do głowy. Nie była to wcale myśl, tylko samo uczucie nie mające na siebie żadnych słów, żadnego zrozumienia. Działo się to głęboko w środku niej i było jakby silniejsze od wszystkiego, dające spokój. Jakby mówiące: niech będzie co chce, niech będzie co ma być. Przypomniała sobie, jak była mała, jeszcze w Chązebnej, i na majowym nabożeństwie3 mówiła za matką: „Niechaj mi się stanie według słowa Twego”4. Nie wiedziała wtedy, co to znaczy, a teraz czuła, że to było właśnie to.

W parę dni po rozmowie z panią Justyna zapakowała swój duży kosz po mamie i przeniosła się do Jasi na mieszkanie. Stamtąd w jedno rano wezwali ją na górę do gospodyni, żeby się zameldowała.

Oprócz Justyny Bogutówny, o której mówiła pani Kolichowska, Elżbieta miała tego dnia do zameldowania jeszcze niejaką Władysławę Niską.

Wczesnym rankiem podniósł się straszny rwetes na podwórzu. Elżbieta popatrzyła przez okno, ale nic nie było widać. Więc wyszła przez korytarz do kuchni.

— Co się tam dzieje?

Michalina znała już tę sprawę. — To Władziowa znowuż wróciła do Wylamów — powiedziała.

Tym samym rzecz wyjaśniała się dostatecznie. Jednak Elżbieta spytała z niepokojem:

— Ale sama?

Michalina, nie patrząc, zrzuciła ze stołu kota na ziemię, jak miękki przedmiot.

— Poszet5 — powiedziała przy tym. — Nie, nie sama — z dzieciakiem. Więc naturalnie oni jej teraz nie chcą wziąć i dlatego taka heca. — Poszet — powtórzyła, gdy zwierzę, przechadzając się u jej stóp z wyprężonym drgającym ogonem, to jednym, to drugim biodrem obijało się o nogę stołu i nie spuszczało przy tym z jej twarzy pytającego spojrzenia. — Małoś dostał?

Elżbieta się zmartwiła.

— Co ta kobieta wyprawiała, żeby jej dziecko umieścić! A teraz znowu sama je odbiera.

— Ona jest diablica. Naturalnie i tę służbę widać straciła, kiedy tu jest. Żadna pani tego nie lubi, żeby jej się cudze dzieciaki po kuchni kręciły.

Władziowa przyszła do kamienicy jeszcze jak było rano, z poduszką owiniętą w kapę, kuferkiem i Zbysiuniem. Było mglisto, ale słońce przecierało się już przez białe chmury na piękny dzień upalny. Pierwsza zobaczyła ją Balinowska, jak wyszła posprzątać koło swojej komórki, Władziowa siedziała na schodku przed kuchennymi schodami.

— O jej, to go pani znowu wzięła z Opieki? — zawołała Balinowska. — A mówiła pani, że tam dzieciakowi jest dobrze.

— Wzięłam i już. Dużo ja wiem, czy go tam świństwem jakim nie karmią. Czy on mi co powie, taki dzieciak. A czy on ma zdrowie do nauki? Każą mu tam latać z piłką po ogrodzie, zimno nie zimno, bawi się z takimi ordynarnymi chłopakami, to go jeszcze ponauczają wyrazów albo jeszcze go który uderzy, albo popchnie. To go wzięłam i odebrałam.

Drzwi na parterze od kuchni pani Kolichowskiej były otwarte. Na ukos widać było dużą półkę w ścianie z paroma miedzianymi rondlami nierównej wielkości i wycinaną w bielutkim papierze koronką. Kucharka Michalina wyjrzała na schody. Trzymała na brzuchu sporego kota przez pół, tak niedbale, jakby to była ścierka.

Popatrzyła, co to jest, i wyraziła swoją opinię:

— Też głupi ludzie, żeby oddali dzieciaka takiej wariatce. — Władziowa roześmiała się cienko i groźnie.

— Oo, niechby mi nie dali! Niechby tylko nie dali!

— Pewno! — przyznała Michalina. Mimo to zapytała ironicznie: — A na cóż to tu Władziowa z pakunkami oczekuje?

— Wylamowa poszła na miasto i mieszkanie zamkła6. To sobie usiadłam i czekam. Jak komu zawadzam, niech nie patrzy. Wcale się nie proszę, żeby mi się przyglądali.

Wykręciła się na siedzeniu tyłem do Michaliny i zawołała w stronę podwórza:

— Chodź ino, chodź, Zbysiuniu, usiądź grzecznie koło mamusi, usiądź i posiedź.

Zbysio stał niedaleko, spokojny i obojętny. Wyglądał na pięć lat, a miał siedem. Był bardzo blady i wątły, ubrany czysto i miał wielkie, zbytkowne, jasne rzęsy na wąsko patrzących oczach. Przyszedł grzecznie i usiadł na schodku, gdzie mu matka kazała.

— Teraz, widzisz, już będziesz z mamą, teraz ci będzie dobrze. Nikt cię nie będzie ganiał do nauki ani do ogrodu. Nikt się do ciebie nie wtrąci.

Michalina zniknęła ze schodów ze swoim kotem. Władziowa mówiła na podwórze do zamiatającej miotłą Balinowskiej:

— Włoski miał takie ładne, kręcone, to mu też wzięli i obcięli. Jak ten chłopak teraz wygląda, Boże kochany!

Zdjęła mu czapkę, zobaczyła, czy nie spocony, i znów włożyła. Pomacała też rękę w rękawie. Nie wytrzymała i nagle zaczęła go w tę rękę całować.

— Ty mój maminy chłopczyku — powtarzała — ty mój synusiu!

Całowany po twarzy i rękach Zbysio zachowywał się pasywnie. Ale Balinowska była zgorszona.

— Co też pani robi, pani Władziowa — odezwała się, przystając. — To grzech takiemu smarkaczowi w głowie przewracać.

— A bo to nie mój — chichotała Władziowa — a bo mi to nie wolno? No sam powiedz, Zbysiuniu.

Zbysio nie mówił nic, tylko dobrotliwie się uśmiechał.

Władziowa była dziwną w ogóle osobą — na pierwszy rzut oka bardziej podobną do koguta niż do kobiety. Mała jak dziecko, ale zdrowa i mocna jak z żelaza. Oczy miała na wierzchu, nos sterczący jak dziób, a włosy skręcone w mały zwitek na samym czubku głowy. Była wesoła, głośna i gadatliwa. Na jej szyi niezmiernie długiej wszystkie widoczne żyły latały wciąż i grały od jej pośpiesznych słów. Ramiona spadziste, jak na starych miniaturach, obejmowały ciasno klatkę piersiową, w której, jak u każdego, mieściły się płuca, serce i żebra, a zarazem nie było to większe od dobrej pięści. Z tym wszystkim stan miała nisko, tak że na brzuch i biodra wcale jakby pod spódnicą nie było miejsca. Wydawało się, że jej krótkie i krzywe nogi sięgają do pasa.

Ta Władziowa, choć się tak jakby z męża nazywała, była panną i miała swego Zbysia z młodym pomocnikiem murarskim, którego ledwie pamiętała i który jej nigdy nic nie obchodził. Od tego czasu musiała wciąż zmieniać służbę i zawsze była w poszukiwaniu nowej, bo jej nikt w obowiązku z dzieckiem trzymać nie chciał. Godziła się do służby podstępem, wyznając wprawdzie, że ma dziecko, ale dziecko „umieszczone”. W niedługi czas potem przyprowadzała nagle Zbysiunia niby na tymczasem, na jeden albo dwa dni. Liczyła, że się dziecko państwu spodoba, że zachwycą się nim, jak zachwycała się ona, i pozwolą mu zostać przy niej na służbie. Nigdy jednak to się nie stało. Tak proste człowiecze szczęście było nieosiągalne.

Gdy oznajmiano jej, że ma się zabierać i iść z dzieckiem, gdzie jej się podoba, podnosiła gwałtowny protest. Zdawała się być bardziej zdumiona niż oburzona. Jej głos słychać było na schodach, strychach i podwórzach. Krzyczała, że to są przecież ludzie bez sumienia, że to są katy! „Co to jest, co to takiego jest — wołała — żeby rodzona matka nie mogła mieć swojego dziecka przy sobie!”

Czasami znaleźli się lepsi państwo, którzy sami robili starania i z wielkimi trudnościami, przez wysoką protekcję umieszczali wreszcie chłopca w jakimś zakładzie. Ale Władziowa nie mogła długo spokojnie wytrzymać. Po miesiącu albo dwóch wpadała nagle do zakładu i wielkim głosem domagała się względów dla swych pogwałconych praw matki.

Gdy trafiała na opór, gdy szło choćby o jakieś powstrzymujące natychmiastowe wydanie dziecka formalności, Władziowa robiła straszne sceny. Groziła, że okna im powybija, że dom podpali, nawet, że pójdzie do policji donieść na tych, co cudze dzieci matkom rabują. A Zbysio słuchał tego ze spokojem, przyzwyczajony do odmian losu i porywczego temperamentu matki. Przyjmował wszystko pobłażliwie z dyskretną, siedmioletnią ironią. Znał życie. Z czystych ochron i przedszkoli, gdzie był myty, kąpany i żywiony, przechodził bez protestu do dusznych kuchen, skąd go natychmiast wraz z matką wyrzucano, do szpitala, gdzie go każolowano7, albo do sutereny Wylamów, w brud, ciemności, przekleństwa i nędzę. Znał to wszystko i niczemu się nie dziwił.

Miał po trepanacji8 za uchem otwierający się co jakiś czas ropień. Chodził wtedy z główką obandażowaną, a struchlała Władziowa zostawiała niedokończony obiad na blasze i prowadziła dziecko do szpitala na opatrunki. Zbysio nie bał się doktorów ani bólu, przystawał na wszystko, uśmiechał się łaskawie, mrużąc wspaniałe jasne rzęsy na wąskich oczach. Był blady, miał delikatne rysy i uśmiech skromny i uroczy. Witał się i żegnał jak dorosły. Doktorzy i zakonnice pamiętali go i lubili. Gdy przechodził korytarzem, chorzy wołali go do łóżek, żeby się przyszedł przywitać, żeby co opowiedział. Był popularny, nikomu nie odmawiał siebie, szedł na wołanie pogodnie, ufnie i żartobliwie.

Jeden z doktorów nauczył go, żeby na zapytanie: „Czy lubisz kobietki?” odpowiadał: „Pasjami”, nie wyjaśniając zresztą bliżej tej sprawy. Zbysiunio przekonał się, że gdziekolwiek to powtórzył, robił jak najlepsze wrażenie.

Udawał bardziej naiwnego, niż był naprawdę, mówił już różne dowcipy własnego pomysłu, budząc śmiech, uznanie i pochwały.

Z ojcem Zbysia poznała się Władziowa przez okno. Odnawiali podwórze kamienicy i pewnego poranka Władziowa zobaczyła za oknem naprzód jego wiszące nogi, a później całego mężczyznę. Siedział w powietrzu na zawieszonej poprzecznie drabinie, z mokrą szczotką na kiju, i kapał wapnem na wszystkie strony. Śmiał się do niej i gadał głupstwa, jak się kręciła przy blasze, a ona mu urągała, że jej zachlapał szyby. Życzyła mu, żeby spadł i żeby sobie połamał gnaty.

Wieczorem przyszedł po schodach, ale go, jak mówiła, „parfors9 wypchła10 z kuchni”. Na drugi dzień malowali niżej, więc wisiał już przed inną kuchnią, ale na wieczór przyszedł do niej. Nie można nawet powiedzieć, że ją później „rzucił”, i Władziowa tego nie myślała. Przychodził do niej na noc póty, póki odnawiali dom. A jak poszli odnawiać gdzie indziej, przestał przychodzić. Nie nazywał się wcale Władzio, tylko, zdaje się, Wicuś. Ale ona miała na imię Władzia, a że została matką, to się przerobiła na Władziową, żeby było przyzwoicie. Nikt się zresztą na to nie brał, bo w paszporcie miała, że jest niezamężna.

— W życiu moim nie byłam taka szczęśliwa, jak kiedy tego dzieciaka nosiłam w brzuchu — mówiła. — Zawsze wyglądałam mała i chuda, to nikt nie poznał i do tej ostatniej godziny sobie spokojnie byłam w obowiązku. A potem, jak zaczęłam rodzić, to grzecznie mówię: „Do widzenia”, graty mam po cichu zapakowane i już mnie nie ma. Wzięłam i poszłam do szpitala. Taki się malutki urodził jak kot — ledwiem czuła.

Tym razem na podwórzu kamienicy przy ulicy Staszica awantura wybuchła z tą samą chwilą, gdy Wylamowa ukazała się z bramy i przed drzwiami do sutereny zobaczyła Władziową ze Zbysiem i pakunkami.

Była to kobieta duża, czarna i chuda. Koszyk postawiła na ziemi i zaczęła machać rękami.

— A to co! — wołała w szczerej rozpaczy. — Znowu mi się ta wariatka na kark wali z dzieciakiem. Jazda mi stąd! Zaraz! Nie puszczę do domu i już, na drugi raz nie będę taka głupia!

Władziowa siedziała na schodku, nie tracąc spokoju.

— Co też to kuma11 mówi, Jezus kochany — to jest takie przywitanie człowieka? Zbysiuniu, wstawaj, przywitaj matkę chrzestną grzecznie, pocałuj w rękę, no, pocałuj. Coś już zapomniał się witać?

— Ja grzeczności żadnych nie potrzebuję. Powiedziałam: na próg nie puszczę i już. Jeszcze mnie za tamto komorne nie oddała, a teraz mam ją na nowo brać?!

— Ja nie zapieram, ja jeszcze nigdzie nie uciekam. Oddam wszystko. Nie taka jestem, żebym się długu zapierała. Znają mnie ludzie, kto jestem.

Wylamowa wciąż mówiła do trzecich osób, które się powoli gromadziły w tym miejscu.

— Nie potrzebuję jej pieniędzy ani nic! Tylko niech mi diablica z oczu schodzi.

Balinowska, dozorczyni Ignacowa, Chąśbina, różne baby z suteren i podwórza ustawiły się naokoło, żeby popatrzeć. Wzmocniona tym audytorium, pewna akustyki psychicznej, Władziowa nabrała rozmachu, wzięła najwyższy ton. Zagroziła, że jak jej Wylamowie nie wezmą ten ostatni raz, to szyby w całej kamienicy wybije, dom podpali. Niech się z nią później prawują12 po sądach, jak chcą, niech jej szukają.

— Cóż to za świnie te ludzie na świecie — krzyczała, dziwiąc się raczej i gorsząc, niż oburzając. — Żeby biednej kobiety z dzieckiem nie przenocować? To ja mam chłopaka zgładzić ze światu13, czy co!

Kobiety wyrażały różne opinie o tym zagadnieniu. Chąśbina i Ignacowa broniły Wylamowej, Balinowska stanęła za Władziową.

— Co to jest przenocować biednego! Czy to kosztuje?

— Ale, jej się akurat o nocleg rozchodzi! — wołała Wylamowa. — Niech już tylko ona się zwali, to parę miesięcy jej nie da rady wygnać. Nie ma przed nią schowania ani nic. Do łóżka człowiekowi wlezie, z garnka wyje!

Jednakże gdy zwabiona wielkim hałasem Michalina po raz drugi wyszła na schody z kuchni pani Kolichowskiej, Wylamowa gniewnie jeszcze mamrocząca, ale zrezygnowana, otwierała już z korytarza sutereny drzwi swojej izby. A Władziowa zaraz za nią wepchnęła Zbysia i poduszkę.

Kiedy wracała na schody po kuferek, właśnie Michalina oparta o poręcz mówiła do stojącej w kuchni Elżbiety:

— Takiej to powinni podług prawa dzieciaka odebrać i już go nie oddawać na zmarnowanie.

Władziowa, szczęśliwa, że się przecież do Wylamowej dostała, podeszła do Elżbiety, żeby ją przywitać. Jej serdeczność była raczej łaskawą uprzejmością osoby pewnej siebie i niezależnej. Na Michalinę nawet nie spojrzała, nie w głowie jej teraz było się kłócić.

Puszczając w niepamięć, że to ostatnio Elżbieta właśnie umieściła jej Zbysiunia w domu magistrackim, powiedziała z poufnym humorem:

— Ja o chłopa nie stoję14, ale święcie pani powiem, jakby mi kiedy naprawdę dzieciaka nie oddali, zaraz bym się postarała o drugiego.

Wkrótce potem Ignacowa przyniosła kartki meldunkowe. Elżbieta zasiadła przy biurku w swoim pokoju i kazała wezwać Władziową. Zapytała ją zwykłym trybem o imiona matki i ojca i, zapisując je w odpowiedniej rubryce na blankiecie, niedbale powiedziała do Ignacowej:

— Niech Ignacowa powie jeszcze, żeby tu przyszła ta Bogutówna z dołu.

Wypełniając zaraz później kartkę Zbysiunia, Elżbieta nie mogła się powstrzymać od niepotrzebnych słów:

— A jednak to szkoda, że go Władziowa odebrała. Czy nie żal chłopca, żeby tu mieszkał w piwnicy?

Władziowa nie traciła kontenansu15:

— Co robić! Do salonu i tak go panienka nie weźmie.

I po chwili poważnie dodała:

— A dla mnie życie bez dziecka to nie życie.

Ignacowa poszła i wróciła. Kobieta była niestara jeszcze, tylko ogromnie zmarnowana. Jej usta nie miały siły się domknąć ani powieki podnieść, jej wiszące ręce były ciężkie od zmęczenia.

— Powiedziała, że przyjdzie. Ona nie pierwszy raz śpi u Gołąbskich, ta Bogutówna.

— Tu mieszkała? — spytała Elżbieta, odwracając kartę płaskiej książki meldunkowej.

— Gdzie tu u nich mieszkać! Tyle, że przenocowała. Po dwa dni zawsze była, po dzień — nie warto było meldować.

— A teraz dawno tu mieszka?

— Szósty dzień. Miała służbę, to nie przychodziła. A teraz znowu jest bez miejsca. — Po wyjściu Władziowej dodała, wzdychając: — U Chąśbów ten Marian najstarszy wciąż nie jest wymeldowany, a odkąd on nie nocuje! Żeby co z tego nie było.

— Dobrze, dobrze — powiedziała prędko Elżbieta.

Wtedy, wpuszczona przez Michalinę, weszła do pokoju Bogutówna. Elżbieta lekko wstała z krzesła, natychmiast jednak usiadła znowu.

— Niech pani tu siądzie — powiedziała, pokazując brzeg otomany.

Justyna usiadła, a Ignacowa wyszła zaraz, jakby tak było umówione. Elżbieta wypełniła kartkę i nie podniosła oczu, gdy doszło do wstydliwego miejsca, i Justyna o imieniu ojca powiedziała, że jest nieznane.

Elżbieta położyła podpis, przycisnęła pieczątkę i, zakręcając obsadkę wiecznego pióra, podniosła oczy.

Justyna siedziała naprzeciw okna, cała w wyraźnym świetle dnia, oczywista, konkretna, obojętnie dająca się widzieć. Ten jej spokój obezwładniał Elżbietę. Przygotowała się na scenę gwałtowną, na łzy i wyrzuty, na obelgi.

Małoduszność kazała jej przewlekać tę chwilę. Spytała tamtą, skąd jest, jak dawno przyjechała do miasta. Zwierające się zęby robiły twardszymi jej słowa. Była blada, ale patrzyła na nią. I myślała o niej, że to ona. Że jest mu bliska, jest jego, że była przez niego szczęśliwa. Że była przy nim naga. Że była powodem jego rozkoszy. Myślała z pretensją do niego, że tak zła jest ta suknia ze sztucznego jedwabiu w kwiatki, i z przykrością, przez którą przelatywała rozkosz, że Justyna nie jest szczupła. I myślała, że wbrew temu, co mogła wnosić ze słów Zenona, Justyna jest jednak prosta i ordynarna. Miotana wstrętem i wzruszeniem, cała tętniąca od tej cudzej miłości, nie była już w stanie teraz zdobyć się na powiedzenie przygotowanych słów. Zamiast tego zapytała niespodziewanie dla siebie:

— Czy może pani być ze mną szczera?

Justyna podniosła na nią oczy dopiero w tej chwili. Były zupełnie okrągłe, jak u kury, zarazem energiczne i zdziwione. Odpowiedziała niepewnie:

— Owszem, dlaczego?

Elżbieta poprawiła się na krześle i jakby cokolwiek zbliżyła do Justyny.

— Niech pani ma do mnie trochę zaufania — mówiła prędko i ze strachem. — Może potrafię pani pomóc. Niech pani mi odpowie, czy pani jest naprawdę przywiązana do pana Ziembiewicza?

Wrażenie, jakie jej słowa zrobiły na Justynie, wydało się Elżbiecie zbyt silne. — To pani wie? — zapytała z osłupieniem. — To może on o tym rozpowiada?

— Wiem — wyznała Elżbieta po chwili niepewnie. Dopiero teraz przyszło jej na myśl, że to, czego dowiedziała się od Zenona, poza wszystkim było przecież i niedyskrecją. — Wiem — powtórzyła — i tak jest lepiej, tak jest lepiej. Niech pani mi tylko powie prawdę, czy pani go kocha?

Justyna siedziała chmurna i niespokojna. — Dlaczego się pani pyta? Co pani mi może pomóc. Ani pani mnie zna, ani nic.

Elżbieta wstała, usiadła tuż przy Justynie i mówiła cicho:

— O Boże, właśnie jest tak, że mogę pani pomóc. To dla mnie jest bardzo ważne, czy pani go naprawdę kocha, czy może tylko tak...

Justyna namyślała się długo, co ma powiedzieć. Nie rozumiała, czego od niej chcą. Jej milczenie stawało się niemożliwe do wytrzymania. Elżbieta zrozumiała, że ma oto usłyszeć wyrok na siebie. Ach, więc nie była zupełnie zdecydowana na tę ofiarę, miała jeszcze trochę nadziei.

— Niech pani odpowie.

Nagle Justyna się rozpłakała.

— Ja nie wiem. O ja przeklęta, że ja nie miałam rozumu! Co mu było do mnie, po co mnie ruszał? Czy ja mu wchodziłam w drogę? Mnie chłopaki nie byli w głowie, mnie było dobrze.

Ocierała oczy i nos malutką brudną chusteczką, trzymaną w ściśniętej garści.

— Teraz ja mu jestem za prosta, teraz on się zrobił pan! A co to ja jestem gorszego? Każdy wie, że ci państwo w Boleborzy to wcale nie państwo. Jego ojciec jest taki sam karbowy jak każdy drugi. Pana teraz będzie udawał!

Elżbieta nie wierzyła, że to słyszy. Pierwsze zmysłowe wrażenie minęło, zostało rozczarowanie i wstyd, obojętność dla tej brudnej, cudzej sprawy.

„Dobrze, że ją zobaczyłam — pomyślała — teraz jestem chyba wyleczona”.

Zawstydzona swoją wyższością, mogła już być łagodna i dobra.

Schyliła się nad Justyną z bliska — w sposób siostrzany, w którym jednak nie było dobroci. Tylko zimno wewnętrzne i bicie serca z wysiłku.

— Gdybyś go jednak kochała... — zaczęła.

— Ja go kocham jak tego psa wściekłego! Czy mi to było potrzebne? Co on mi narobił, co on mi narobił, co teraz ze mną będzie...

Płakała jeszcze, ale te słowa zdawały się ją raczej uspokajać. Jej młoda, nasycona kobiecość dawała jej przewagę nad gorzkim niepokojem Elżbiety. Wyczerpała już swą rolę uwiedzionej, a teraz znowu stawała się cichą, potulną dziewczyną.

— Co pani przyrzekał? — pytała jeszcze Elżbieta. — Coś przecie musiał obiecywać.

— Pewnie, że obiecywał — śpiewnie westchnęła Justyna. — Mówił, że nie teraz, ale że jak pokończy nauki, to się wróci. Że później, że później... A teraz mu widać samemu co innego w głowie.

Elżbieta chciała coś powiedzieć o dziecku, że mu nie będzie krzywdy. Ale jakaś myśl niejasna, jakaś wątpliwość od pewnego już czasu tkwiła na dnie jej wstydliwego rozczarowania. Już gotowa była zapytać, czy Justynie było wiadomo, że Zenon jest zaręczony. Ale zrozumiała, że wypada jej powstrzymać się od tego pytania.

— Może pani na mnie liczyć, niech pani o tym pamięta.

Justyna niespodzianie wstała, jak osoba wyrobiona, która chce przerwać niewłaściwą rozmowę.

— Dziękuję. Ale ja nic nie potrzebuję, proszę pani. Mnie nikt nie może pomóc, jeżeli sobie sama nie poradzę.

Elżbiecie zdawało się, że zobaczyła jej uśmiech. Jej duże oczy, bardziej niebieskie od płaczu, jej usta niemądre, z dziecinnie poderwaną górną wargą — to wszystko z każdą chwilą stawało się bardziej obelżywe. Była ładna we łzach, policzki miała różowe i gorące. Nie można było tego nie widzieć, nie można było o tym zapomnieć. Nie można było tego wytrzymać — jej rąk, gołych po pachy, jej szyi grubej i okrągłej, jej nóg, obutych tylko w białe, płócienne pantofle.

Nagle, chcąc jak najlepiej, z lękiem w sercu, Elżbieta powiedziała:

— Niech pani nie myśli, że on jest czymś związany. On jest wolny. Ja za niego nie wyjdę.

Gdy mówiła te słowa, czuła rosnące przerażenie. Była zdumiona próżnią, w którą staczała się ta jej ofiara. Ale sama znajdowała się jakby wysoko i daleko, jakby już nieobecna.

— To dziecko musi żyć — dokończyła szeptem.

Teraz dopiero niebieskość w oczach Justyny stała się straszna, jakby przeciwna naturze. I niewiarogodny też wydał się jej krótki krzyk. Zwłaszcza że zaraz potem powiedziała zwykłym zupełnie głosem:

— Nic mi nie potrzeba, proszę pani, nic mi nie potrzeba.