Chimera

Rześkie, srebrzystoniebieskie wrześniowe powietrze, niosące ze sobą pierwszą stęchłą woń jesiennego przemijania, drgało nad wodami Nybroviken1, owiewało drewniane żaglówki, szeleściło w żółtych koronach drzew. Była to pora największego ruchu na Strandvägen; na odcinku od Stureplan2, w dół Birgerjarlsgatan3 i dalej, aż do Djurgårdsbron4, roiło się od ludzi — głównie kobiet, głównie tych młodych, ale i innych osób, młodych mężczyzn, starszych mężczyzn oraz gdzieniegdzie wózków dziecięcych, z których każdy poruszał się w otoczeniu troskliwej świty.

— Popatrz, popatrz — powiedział młody flâneur5 do swojego towarzysza. — Zawrócił! Jednak nie szedł na Djurgården6, żeby pisać. Przechadza się w tę i we w tę jak my wszyscy. Tak to jest z wybitnymi ludźmi.

Tage Werin nadstawił uszu.

— Nie mógłbyś mnie przedstawić, skoro jesteście spokrewnieni? — zaproponował.

Gdy jest się dziennikarzem, nie zaszkodzi zawrzeć znajomość z jednym z czołowych szwedzkich pisarzy.

Wybitny człowiek szedł w ich stronę. To Vilhelm Berg, uznana sława, znakomity poeta, porywający nowelista i znaczący krytyk; około pięćdziesiątki, wysoki, brunet, nieco pochylony. Na jego twarzy gościł wyraz, który właściwie nie przypominał ani zadowolenia, ani smutku — przywodził na myśl hasło, ukute przez pewnego recenzenta akurat w odniesieniu do wierszy Vilhelma Berga: „upojona beznadzieja”.

Tage Werin miał na zawsze zapamiętać wybieg, jakim posłużył się jego przyjaciel Tord w chwili, gdy miał zapoznać go z Vilhelmem Bergiem. Zacząwszy od zdrowia pisarskiej sławy — ten przebył niedawno lekką grypę — przeszedł do głębokiego podziwu, jaki Tage Werin żywi dla jego poezji. Można to było nazwać nieporadnością, tym niemniej zaowocowała ona spacerem całej trójki wzdłuż Strandvägen — pisarz pośrodku, zaś dwaj pozostali kroczyli z szacunkiem po bokach.

Piękna pogoda przepełniała Torda przesadną wiarą w siebie, a towarzystwo utytułowanego krewniaka — pewną nieśmiałością.

— Nie spodziewałem się, że... Hm... Że szanowny wuj Berg przechadza się w tę i we w tę jak i my, filistrzy — powiedział zachwycony.

Pisarz zaśmiał się lekko.

— A dlaczegóżby nie? — zapytał.

— Sam nie wiem — odparł Tord z wahaniem. — Chyba myślę, że to próżna rozrywka.

— Dlaczego próżna?

— Szanowny wuj przechadza się być może z innych powodów, ja zaś przechadzam się, by patrzeć na dziewczęta.

— A powiedz mi, dlaczego chcesz na nie patrzeć? I dlaczego uważasz, że to próżność?

— Patrząc, nie ma się nic szczególnego na myśli — powiedział Tord zażenowany. — Patrzy się, ot tak, dla zabawy. Poza tym nigdy nie wiadomo, czy ni stąd, ni zowąd nie trafi się wielka przygoda; lecz w takim wypadku robi się nieco mniej próżnie. Właściwa istota przechadzania się to coś nieokreślonego, coś, co nie wymaga rozstrzygnięcia, a jedynie kusi. To zapach, który się wdycha do upojenia, nic więcej.

— Dobrze powiedziane — rzekł pisarz powoli. (Wypowiadał słowa cicho, wyraźnie i wolno, jak gdyby mówienie sprawiało mu lekki ból). — Bardzo dobrze. Tajemnica corso7. Udany tytuł powieści detektywistycznej, nie sądzicie? W istocie sam zastanawiałem się nad tą tajemnicą. Dawniej myślałem, że to proste; chadza się po takim miejscu w tę i we w tę, żeby zawierać znajomości. Ale przecież tak się ich nie zawiera. Wiara w takie możliwości to mrzonki. Bywałem w obcych miastach, zostawałem na dwa dni, chodziłem po obcym corso, a w uszach brzęczał mi nieznany język; i wpatrywałem się w twarze mijanych ludzi, z zapartym tchem, jak gdybym oczekiwał wyroku i zrządzenia losu fatum. Czy naprawdę istnieje taka twarz, jedna jedyna, dla której przejechałbym pół świata? To chimera! Chimera!

— Coś takiego, szanowny wuj jest romantykiem? — zapytał Tord prowokacyjnie.

— Zapewne. A dlaczego nie? Czyż każda prawdziwa kultura nie jest romantyzmem? Wam, młodym, brak odwagi, boicie się konfrontacji z tak oczywistym faktem. Zważ jednak, że nie wierzę w hipotezę o utęsknionej twarzy. Bo co bym zrobił, gdybym ją znalazł? Pojechałbym dalej, daleko i szukał w nowym miejscu. Chimera jest piękna, bo jest chimerą. Gdy się do mnie zbliży, czar pryska. Tak więc nie szukam konkretnej twarzy.

— Czego wuj szuka w takim razie?

— Myślę, że szukanie nabrało sensu samo w sobie. Naszym pragnieniem jest czuć jeszcze większe pragnienie. A źródła brak.

— To zatrważające — wtrącił Tage. — Zawsze sądziłem, że istnienie pragnienia stanowi przesłankę dla istnienia wody albo jakiegokolwiek płynu. Organizm nie mógł przecież powstać ot tak, przypadkowo, albo przez wyrachowaną złośliwość?

— Dlaczego nie? — Berg uśmiechnął się. — To poważna możliwość, z którą trzeba by się liczyć.

Przed nimi szły razem trzy młode dziewczyny; ta po prawej — wysoka, jasny typ nordycki. Szczupłe biodra poruszały się ze sprężystą niecierpliwością właściwą młodości, jak gdyby elektryczność Ziemi przepływała od stóp przez ciało za każdym razem, gdy obcas dotykał podłoża.

— Spójrzcie — odezwał się pisarz. — Oto właśnie kroczy moja chimera. Ucieleśnienie corso i pragnienia. Gdy tak idę i z dystansu patrzę na jej roztańczoną młodość, obdarzam ją przymiotami absolutnej doskonałości, wracam do domu upojony i całkiem dobrze mi się pisze aż do południa. Gdyby była prawdziwym człowiekiem... Ale przecież nim nie jest. Nie chcę wszakże, by była prawdziwa. Chcę tylko pisać. Tylko pisać!

— Moim zdaniem to imponujące — powiedział Tage. — Tu z pewnością tkwi niezgłębiona tajemnica. Wybrać twórczą samotność zamiast autentycznego gwaru życia; przecież to musi stanowić najskrytszą przesłankę literatury. Czyż nie? Powinniśmy być prawdziwie wdzięczni tym, którzy w taki sposób służą ludzkości.

Pisarz spojrzał nieufnie na młodego oratora.

— Wybrać, nie wybrać. Nauczyliśmy się żyć o głodzie i koniec końców przestaliśmy przyswajać bardziej stały pokarm.

— Za to ja muszę koniecznie zdradzić, kim jest chimera — powiedział Tord. — To moja młodsza dalsza kuzynka, Britt Landers. Wygląda nawet niczego sobie, prawda? Ale żeby była ucieleśnieniem czegokolwiek, to nie sądzę, nie jest nawet uosobieniem Strandvägen. Przyjechała jesienią z prowincji. Naturalnie jest jak czysta karta, ni krzty doświadczenia życiowego.

— No właśnie, właśnie. Za tym wszystkim nie kryje się nic, oto cały sekret. Dlaczego tak się tego boimy? Dlaczego zawsze wyobrażaliśmy sobie chimerę jako groźną istotę? To nasze sumienie jest tak bezlitosne, że odmawia nam szansy, by żyć i mieć nadzieję bez wyznaczonego celu? Czy to może nasza najskrytsza tęsknota za ostatecznym wytchnieniem buntuje się przeciwko myśli o wiecznym pragnieniu? Bo przecież taką tęsknotę w głębi duszy żywi każdy z nas, choć chwilowo tłumi ją wrzawa życiowych instynktów. Kiedyś instynkty te, na szczęście, ulegną i będziemy mogli powiedzieć:

Ale do tego czasu zostaje tylko pragnienie.

Przez chwilę szedł w milczeniu. Wyrecytował strofę z takim przejęciem, że dwaj pozostali poczuli zakłopotanie. Już spokojniej, jak gdyby rozważał, czy mimo wszystko był w pełni sprawiedliwy, kontynuował:

— A może jednak istnieje trzecia możliwość.

Kolejna chwila milczenia i zaabsorbowania samym sobą. Tamci znów się nie odzywali, by nie przeszkodzić, gdyby jednak zamierzał powiedzieć coś wartościowego. Wreszcie padły słowa, jeszcze ciszej:

— We śnie jawi się przecież czasem rzeczywistość, której istnienia nawet nie podejrzewamy na jawie, we śnie i w półdrzemce. Zwłaszcza w podróży, gdy żyje się przez ścianę z nieznanym, przytrafiały mi się niezwykłe rzeczy. Budziłem się, słysząc nieziemsko piękne melodie. W istocie były to całkiem zwyczajne, wręcz banalne brzmienia, które z czasem zacząłem rozpoznawać, musiałem jednak usłyszeć je i docenić za pośrednictwem innych wewnętrznych mocy niż te, którymi dysponuję na jawie. A ta nieopisana groza i rozkosz, jakie przynosi sen... Kiedy możemy ich doznać na jawie? Mógłbym opowiadać nieprawdopodobne historie. Ale o takich sprawach się nie mówi. W istocie zmierzałem do tego, że być może, może, może mimo wszystko istnieje coś, czego poszukujemy, coś, co właściwie już posiadamy, coś, co jednak zniknęło w morzu snów...

— Chimera?

— Nie, to nie chimera. Świat chimery to ten świat. Ten drugi nie byłby jej światem. Tam jednak nie dojdziemy. Ale przecież... Mówię samymi zagadkami. Nieważne. Pisarz ma taki nieładny zwyczaj mówienia do siebie, bo gdyby nie to, nie zostałby pisarzem.

— Ależ nie szkodzi — powiedział Tord — to nadzwyczaj ciekawe. Szanowny wuj ma taką wyobraźnię.

— Czyli chimerą jest pana kuzyneczka? — ciągnął Berg. — Zechce mnie pan jej przedstawić.

— No, tak — odparł Tage — tak to właśnie jest, rzeczywistość kusi mimo wszystko. Jako zadeklarowany cynik podejrzewam jednak, że całe to pragnienie i ta tęsknota prowadzą do... No właśnie, powiedzmy wprost, do ślubu.

Twarz Vilhelma Berga poszarzała i zastygła. Nawet sam Tage zrozumiał, że popełnił nietakt. Jak poważny, tego nie mógł wiedzieć; za to Tordowi stanął przed oczami obraz z przeszłości — niejaka pani Berg, która panią Berg już nie była, wysoka, jasnowłosa, o nonszalanckim wdzięku, przypominającym nieco dziewczęce brewerie Britt Landers, i o napiętym wyrazie wokół ust. Rozwiedli się po trzech latach, bez skandali, nikt też nie znał przyczyny rozstania. Oboje byli lubiani w swoim kręgu znajomych, oboje byli mądrzy i taktowni. Żadne nie wzięło ślubu z nikim innym, nie mieli też odwagi, by ponownie się spotkać. W owej chwili było widać po Vilhelmie Bergu, że mimo upływu pięciu lat, rana wciąż sprawiała ból.

Słynny pisarz zniknął im z oczu, oddaliwszy się w stronę Östermalmu9, obaj mieli jednak potrzebę, by po tej porażce dać upust emocjom, więc wstąpili do kawiarni Feitha10.

— To dopiero człowiek starej daty — powiedział Tage. — Prawdziwy romantyk. Naturalnie, nie ma odwagi dotknąć kobiety. Widziałeś, jak go uraził mój cyniczny komentarzyk?

— Sądzę, że poniekąd ma nawet rację — odparł Tord. — Nawet jeśli zdobędziemy się na odwagę, o cóż innego może tu chodzić, jak nie o chimerę? Sam w życiu kochałem niemało kobiet, ale co człowiek w tym znajduje? Upojenie, a w najlepszym razie siebie samego, chwilowo najlepszą wersję siebie, zaś w najgorszym, a zawsze tak to się kończy, rozczarowanie, że jej nie znajduje. Wyobraziłem sobie takie oto opowiadanie: kobieta, najprawdziwsza zołza, i mężczyzna, który widzi w niej swój ideał i nie chce widzieć nic poza tym; i dlatego jest szczęśliwy, rozumiesz? Co ty na to?

— Myślę, że to już było — stwierdził Tage. — Zresztą, to taki sam romantyzm, nawet jeśli wydaje się nazywać rzecz po imieniu.

— Żaden romantyzm! To naga rzeczywistość! I proponowałbym zdobyć się na odwagę, by się z nią skonfrontować i zrobić z niej użytek. To odmienia życie, nowy rytm, rytm jazzu, jeśli chcesz: wybierać i porzucać, wiecznie szukać i znajdować, nowe doznania bez końca, wieczna pogoń za sobą samym. Gdy sięgnąć głębiej, jest w tym pewien tragizm, rzecz jasna, ale na jego tle cała reszta jeszcze lepiej wygląda. Popatrz, to jest prawdziwa męskość. Wtedy dopiero jest po co żyć.

— Zatańczę i do saksofonu, i do ukulele — powiedział Tage — ale w teorii nie znoszę obu. Nie zapominaj, że współpracuję z „Nya Dagligt Allehanda”11, wprawdzie nie na stałe, ale jednak. Poza tym masz pewnie rację. Miłość jest zawsze piekielnie jednakowa. A mimo to kobieta jest przyprawą, bez której nie można się obejść; choć najlepsze wydarza się, zanim się ją zdobędzie. Wierz mi, mam już na oku coś nowego. Dziewuszka urocza jak diabli; pracuje w pasmanterii w Birkastan12. Zabrzmi to ordynarnie, ale ona jest... Brunetka, gładka cera, rozumiesz, smukła, gibka, połączenie wampa z nietkniętą dziewicą. Coś wspaniałego. Ma na imię Vióla — ludzie z tej sfery zawsze mówią „Vióla”13. Przyjdź kiedyś potańczyć, to ją zobaczysz. Czasem myślę, że naprawdę jest niewinna; czuję dumę, że będę jej pierwszym, ale wolałbym jeszcze trochę z tym poczekać, bo później to już... E tam... Słuchaj no, myślisz, że Vilhelm Berg mógłby mi załatwić jakąś robotę w „DN”14?