XVII

19 marca

Kiedy ostatnio odwiedziłam Emmy, prosiła, bym następnym razem zabrała Puttego. On, z początku, nie był, rzecz jasna, zbyt dobrze do tego usposobiony, ale prosiłam go ładnie, odwołując się przy tym do jego rycerskości. Wciąż widzę, jak przygryzając brzeg czapki, stara się sprawić wrażenie dziarskiego chłopaka, choć oczy robią mu się wielkie i wilgotne, gdy opowiadam o pani Emmy, która jest taka chora i cierpi, i może już długo nie pożyje. A potem mówi: „W takim razie zgoda” i kładzie swą chudą, ciemną, silną dłoń na mojej, a ja powstrzymuję się od ucałowania jej tylko dlatego, że ojciec na łożu śmierci prosił, bym mu nie pobłażała.

Poszliśmy zeszłej niedzieli; świeciło słońce, śnieg szybko topniał, a Putte na nartach nieprzypiętych do pięt szusował1 tak, że woda rozpryskiwała się wokół niego na wszystkie strony. Kupiłam bukiecik przebiśniegów na Hötorget, żeby Putte wręczył je Emmy, ale nie chciał. Było to bez mała wzruszające: jej twarz na jego widok pojaśniała nieziemską wręcz świetlistością, jakby gdyby rozgorzała w niej utajona miłość macierzyńska, której moc przechodzi ludzkie pojęcie.

Puttemu, rzecz jasna, nawet nie przyszło do głowy zapytać Emmy, jak się czuje, ani wyrazić współczucie czy też nadzieję na poprawę jej zdrowia. To Emmy prowadziła z nim rozmowę — o szkole, nauczycielach, ile ma do nauki; i wreszcie Putte tak się oswoił, że zaczął opowiadać o mężu Görel, lecz raz po raz zauważał sam z siebie, że mówi za głośno, więc ściszał głos, rzucając mi z ukosa zażenowane spojrzenia.

Rozweselił Emmy. Zupełnie dała się ponieść chwili, nie odrywała wzroku od jego drobnych chłopięcych ust, a na jej twarzy malowała się bezkresna tęsknota, by je ucałować, by pogładzić dłonią jasne, przystrzyżone maszynką włosy i poczuć dotyk brudnych, wychudzonych palców na policzku.

Nie miałam serca im przerywać, ale w końcu musiałam zacząć nalegać, że Putte powinien już iść, po czym wyprawiłam go z sali, napominając wielokrotnie, by nie zapomniał o obiedzie u wujostwa. Z chwilą gdy wyszedł, z twarzy Emmy znikł blask, jak gdyby ktoś zdmuchnął świecę. Zobaczyłam wtedy, że jest chora i umrze.

— Tak lubię tego smyka — powiedziała. — Zamyślałam dać mu trochę pieniędzy, skoro sama już nie potrzebuję wiele. Proszę, kochana, to niedużo, naprawdę niedużo, co roku odkładałam parę koron i tak sobie postanowiłam, że Putte je dostanie!

Łzy napłynęły mi do oczu, musiałam zacisnąć zęby, by się nie rozpłakać. Było mi tak strasznie żal Emmy ze względu na jej jałowy, mozolny żywot, pozbawiony radości i celu. Gdyby to o mnie chodziło, zacisnęłabym pięści w bezsilnym gniewie, nie godziłabym się na śmierć, żądałabym wyjaśnienia, jakim prawem do szczętu zużyto moje życie niczym maszynę, a potem wyrzucono na śmietnik, gdy mechanizm przestał działać.

Natomiast Emmy była po prostu zadowolona.

— Rano po przebudzeniu albo w bezsenne noce, gdy pomyślę sobie, że nie będę już musiała zrywać się do biura, to, możesz mi wierzyć, ogarnia mnie błogość — powiedziała. — Gdybyś wiedziała, jak miło jest móc być zmęczoną!

Życie zdarło ją aż do kości, tak że jedyne, co jeszcze odczuwa, to zmęczenie i przyjemność odpoczynku. Fizycznie jest pogodzona ze śmiercią, a jej droga na tamtą stronę nie będzie wyboista i przepełniona grozą. Życie daje, by móc zabrać, przysparza cierpień, by móc się zlitować, wywołuje gniew, by móc ukoić. Ostatecznie pozostaje człowiekowi tylko się pokłonić i milczeć.

Na Strandvägen obiad tego dnia był wydany na cześć powrotu nowożeńców. Wszyscy poddali się ogólnemu rozradowaniu i poczuciu ważności chwili i z wyjątkiem wuja nikt nie dostrzegał mego przygnębienia. Po posiłku, skomponowanym wedle zasady: kto nie pracuje, je więcej, wuj wezwał mnie do siebie.

— Elisabeth, widzę, że coś jest nie tak — powiedział dobrotliwie. — Może chcesz powiedzieć, w czym rzecz?

— Nie mogę o tym mówić, wujku.

— No tak, tak, niekoniecznie ze mną, ale ze swą drogą ciotką!

Nieopatrznie chyba się uśmiechnęłam. Jednak wobec innych mężowie są oporni i niemądrzy, gdy chodzi o ich własne żony. Zwierzyć się ciotce! Więcej zrozumienia znalazłabym u sprzedawczyni gazet. W tej samej chwili olśniła mnie myśl, zesłana chyba przez jakąś opatrzność.

— Ale gdyby wujek mógł dać mi sto koron — powiedziałam.

Właściwie to nie zdążyłam nawet się zastanowić, na co miałabym je wydać, sądzę jednak, że rozumowałam mniej więcej tak: z pieniędzmi dalej się zajdzie niż bez nich.

Dostałam dwieście i po wsze czasy będę wujowi wdzięczna, że nie stawiał jakichkolwiek warunków ani nie wydał instrukcji, jak mam je spożytkować.

Objęłam go za szyję, ucałowałam, po przyjacielsku, z powściągliwym poważaniem i odrobiną współczucia. To ostatnie z powodu ciotki. Straszna to rzecz, że kobiety bez talentu wychodzą za mąż; jak wiadomo jednak — o wiele gorzej, jeśli nie wychodzą.

Całą niedzielną noc przeleżałam bezsennie, a moja dusza z utęsknieniem podążała w stronę poranka, raniąc sobie stopy do krwi.

Eva, zaręczona tak intensywnie, że plecy jej białej bluzki marki Viyella zrobiły się czarne od rękawa płaszcza narzeczonego, chichotała przez sen, powtarzając w stosownych odstępach czasu imię Gustaf. Baby spała cicho i spokojnie, ja natomiast to leżałam z głową na poduszce tętniącej od szmerów mego własnego pulsu, to znów siedziałam, objąwszy ramionami kolana i bezszelestnie użalałam się całym ciałem.

W jednej chwili odzywał się rozsądek: „Nie mogę zniszczyć sobie życia z powodu mężczyzny i to traktującego mnie jak zwierzynę, na którą poluje się dla sportu — «big game»2, choć może tylko po prostu game, bez big”.

W drugiej — odpowiadało serce: „To nie niszczy życia, a gdyby nawet, to co? Dla kogo mam się oszczędzać, mając Puttego za jedyny posag?

Nie mogę zostać.

Nie mogę wyjechać, jest mi niezbędny, jak pożywienie i powietrze”.

Pomyślałam o Emmy i tak oto ja, która wcześniej nad nią bolałam, zapragnęłam teraz osiągnąć, jak ona, ową wielką obojętność.

Wyobrażam sobie swe jestestwo jako z początku niewielką, kulistą i skondensowaną bryłkę ciasta, która właśnie jest rozwałkowywana na placek — tak cienki, że ostatecznie utraci wszelką indywidualność, tak cienki, że jego brzegi wtopią się w stolnicę i zanikną. Tak właśnie życie postępuje z człowiekiem, a im bardziej jest on uległy, tym szybciej kończą się wszelkie zmagania; niemniej procedura sama w sobie jest dotkliwa i człowiek cierpi ból pod ową bezwzględną ręką, która porusza wałkiem.

I w ten sposób dotrwałam do świtu.

Prawnicy w biurze nie mówią ani słowa, pod tym względem są o wiele więcej warci niż koleżanki, które nie przepuściłyby żadnej okazji, by każdego dnia wbić mi w serce choćby jedną szpilę. Lecz nawet jeśli nic nie mówią, potrafię wyczytać z ich oczu, że widzą i rozumieją, i że tego właśnie się spodziewali. Przecież nieraz już oglądali to samo przedstawienie, może z pewnymi drobnymi zmianami, odgrywane z udziałem każdej jednej ładnej panny, jaka pojawiała się w biurze — a inne tu nie trafiały. Śledzili je od początku aż po punkt kulminacyjny i rozwiązanie akcji. Z pewnością mdli ich od tego wszystkiego i uważają mnie za osobę godną pożałowania, a zarazem nieco komiczną. Ja widzę siebie zupełnie tak samo — czasami.

Mecenas natomiast uzbroił się w cierpliwość i pobłażanie w stosunku do obaw, które postrzega jako zrozumiały atawizm, taki, co to szybko ustąpi. Są jednak chwile, gdy bynajmniej nie jest cierpliwy, wręcz przeciwnie. Potrafi mnie wtedy wziąć w ramiona z namiętnością tak gwałtowną, że niemal tracę równowagę, potrafi też wpaść w gniew i zaklinać się, że i tak mnie zdobędzie, choćbym z całych sił starała się być niedostępna.

Ja — niedostępna!

Przestałam wracać do biura popołudniami, więc on postanowił wzywać mnie telefonicznie.

Jestem teraz sama w domu i wiem, że za dziesięć minut zadzwoni. Oznajmi na przykład, że ma pilny list, który trzeba jeszcze dzisiaj nadać, a ja odpowiem, że przyjdę; po czym stanę przed lustrem, by przyczesać włosy, te z przekory zaczną się elektryzować i skręcać z każdym ruchem grzebienia, a gdy spojrzę w swe odbicie, zobaczę, że moje oczy lśnią, groźne i pociemniałe, za to policzki płoną. Dłonie będą mi tak drżały, że z ledwością zdołam przymocować szpilką kapelusz czy zapiąć rękawiczki. Następnie, nie wiedząc nawet jak, zejdę po schodach, a w tramwaju będę delikatnie się uśmiechać, więc mężczyzna siedzący obok mnie przysunie się bliżej... Cii, czyżby telefon? Nie... Chwilę później znów znajdę się pod jego urokiem, upokorzona i zawstydzona, lecz nieugięta, nieugięta...

Dziewczyna, dobrze to wiem, musi być jak szwedzka zapałka3, która zapala się wyłącznie wtedy, gdy potrzeć nią o draskę. Ile by nie miała w sobie siarki, ile razy by nie stykała się z ogniem, nie wolno jej zapłonąć — póki nie dotknie draski. Ach, gdyby tak mieć własne rodzinne pudełeczko, dające schronienie. Ale nie ma się takiego.

No już, wystarczy...

...

W drodze powrotnej kupiłam rozkład jazdy pociągów i wyliczyłam kwotę za przejazd trzecią klasą do stacji, przy której mieszka moja najlepsza przyjaciółka.

Zamierzam wystawić się na pośmiewisko.

Za parę lat będę sama z siebie serdecznie kpić, o ile jako starsza pani nie postanowię z cnotliwą i surową powagą potępić krętych ścieżek mej młodości.

Pociąg odchodzi o pierwszej po południu — za kilkanaście godzin już mnie tu nie będzie. Rozglądam się po pokoju, który dla Bandy z Norrtull był domem, biednym i pełnym wad, lecz dającym odrobinę wsparcia w zmaganiach ze światem, domem, gdzie jedna szuka ochrony przed samotnością u drugiej, jeszcze bardziej samotnej.

Myślę o Emmy, która niedługo przeniesie się do mieszkania, w którym nie będzie musiała tak bardzo martwić się o czynsz. Myślę o Evie, która z powodu obrączki na palcu, ręczników i „moim zdaniem wystarczy nam nowe srebro”, sądzi, że wie, czym jest miłość, i która uchyliła drzwi prowadzące do, jak się zaklina, siódmego nieba. O Baby — ach, ta dziecina — którą czeka jeszcze tyle bólu i niepokoju, a ona stawia czoła temu wszystkiemu taka mała, nie mając w ręku żadnej broni, Baby, która po przeprowadzce do cukiernika będzie opłakiwać mnie i Bandę, będzie z nostalgią wspominać nasze wspólne dni, te pełne radości i te pełne zmartwień, i tęsknić za nimi wszystkimi.

O sobie samej, która wyjeżdżam w połowie miesiąca — pensji nie wypłacają z góry — wywołując skandal, aby ocalić... No właśnie, co? Swą reputację? Podążam nie tyle za nakazem sumienia, co za czymś nieokreślonym, co nazywam instynktem samozachowawczym. Jest to postępowanie świadczące o słabości i niedorzeczne, ale nie ma innego sposobu.

Myślę o Puttem, moim rosłym chłopaczku, którego tak bardzo obawiam się zostawić samego tu, w Sztokholmie.

Myślę też o samym Sztokholmie, który kocham nabożną, nieodwzajemnioną miłością, choć zdążyłam zobaczyć ledwie jego powłokę, dostępną każdemu, a tak niewiele z tego wszystkiego, co skrywa w swym wnętrzu — piękna, bogactwa doświadczeń i tajemniczego grzechu. I nawet w tej chwili, gdy — można powiedzieć — skręcam za życiowy róg, nie mogę powstrzymać żalu i irytacji, że w trakcie swej bytności w tym mieście tylko trzy razy byłam w teatrze, z czego jeden na matinée4, i ani razu w Operowej!