X

Następny dzień był dniem wielkiego zdarzenia: na osiedle przybyli goście, przyszedł Geissler. Na torfowiskach daleko jeszcze było do lata, ale Geissler nie dbał o stan drogi, przybył pieszo w pięknych, lakierowanych butach z cholewami, na rękach miał żółte rękawice, wyglądał imponująco. Parobek ze wsi niósł za nim walizę.

Przybywa nareszcie, żeby kupić kawał góry Izakowej, górę miedzianą, ile żąda za nią? Zresztą przywozi pozdrowienia od Inger — dzielna kobieta, bardzo lubiana; był w Trondheim i rozmawiał z nią.

— Jak widzę, toś tu wcale nie próżnował!

— Ano. Tak, to pan rozmawiał z Inger?

— Cóż tam znowu nowego? Zbudowałeś młyn? I młynarzujesz u siebie? Doskonale! Sporo znowu wykarczowałeś ziemi w ostatnich czasach. Paradnie1!

— I dobrze jej się wiedzie?

— Tak, dobrze. Ach tak, twojej żonie! Tak, muszę ci coś powiedzieć. Chodź, pogadamy w komorze.

— Lepiej tu, w komorze nie jest tak ładnie — wtrąca się Olina, mając kilka ku temu powodów.

Mimo to jednak udali się do komory i zamknęli za sobą drzwi. Olina pozostała w izbie sama i nie zasłyszała ani słowa.

Sołtys Geissler siadł i trzepnął się kilka razy po kolanach, los Izaka dzierżył w swych rękach.

— Chyba nie sprzedałeś góry miedzianej? — spytał.

— Nie.

— Dobrze. Ja kupię. Tak, rozmawiałem z Inger i kilku innymi. Wkrótce zapewne będzie wolna, cała sprawa spoczywa teraz u króla.

— U króla!

— U króla. Poszedłem do twojej żony, wpuścili mnie naturalnie bez trudności i gadaliśmy z sobą długo. — No, Inger, jakże ci tu, dobrze, naprawdę? — spytałem.

— Tak, nie mogę się na nic uskarżać.

— A nie tęsknisz za domem?

— Tak, bardzo.

— Niedługo pojedziesz do domu — powiedziałem. Tak, tak, Izaku, dzielna z niej kobieta, nie płakała, przeciwnie, cieszyła się i śmiała się, aha, wargę jej operowali i zaszyli. — No, bądź zdrowa — powiedziałem jej na odchodnym — już niedługo tu pobędziesz, daję ci słowo.

Potem udałem się do dyrektora, niechby tylko nie był mnie przyjął! I rzekłem:

— W więzieniu pańskim znajduje się kobieta, która właściwie dawno już powinna być na wolności, jest to Inger Sellanrå.

— Inger? — odpowiedział — Tak, to bardzo dobry człowiek, zatrzymałbym ją tu najchętniej na całe życie.

— Gadanie — rzekłem — ona już i tak za długo tu siedzi. Tak, znam ją gruntownie, byłem jej sołtysem.

Wtedy rzekł:

— Proszę, niech pan siada... Tak, bardzo się nią opiekujemy, tak samo jej córką. Tak, więc ona pochodzi z pańskiej gminy? Dopomogliśmy jej do nabycia własnej maszyny do szycia, nauczyliśmy ją różności pożytecznych, porządnego szycia, tkactwa, farbowania i kroju. I pan twierdzi, że ona tu już za długo siedzi?

Wiedziałem, co odpowiedzieć, ale naumyślnie nie odpowiedziałem, a jeno rzekłem:

— Tak, sprawa ta błędnie była przeprowadzona i dlatego trzeba ją będzie wznowić; teraz po rewizji ustawy karnej uniewinniono by ją z pewnością zupełnie. Przysłano jej zająca wtedy właśnie, gdy była w ciąży.

— Zająca? — spytał dyrektor.

— Tak, zająca. I dziecko urodziło się z zajęczą wargą.

Dyrektor uśmiechnął się:

— To tak. Pańskim zdaniem więc zwrócono na szczegół ten za mało uwagi?

— Gorzej — odparłem — bo go wcale nie poruszono.

— Myślę, że to nie była rzecz tak bardzo niebezpieczna.

— Dla niej była to rzecz bardzo niebezpieczna.

— Czy pan sądzi, że zając może robić cuda?

Odpowiedziałem:

— Panie dyrektorze, nie mam zamiaru gawędzić z panem o tym, czy zając może robić cuda czy nie. Rzecz cała w tym, jakie wrażenie w pewnych okolicznościach może wywrzeć widok zająca na kobietą oszpeconą zajęczą wargą!

Dyrektor zastanawiał się przez chwilę, po czym rzekł:

— Rozumiem, ale rzeczą zakładu jest umieszczanie zasądzonych, a nie rewizja wyroków. Według wyroku Inger nie siedzi tu za długo.

Teraz dopiero wystrzeliłem tym, co miałem w zanadrzu.

— Podczas uwięzienia Inger Sellanrå dopuszczono się wielu błędów.

— Błędów?

— Po pierwsze, przetransportowano ją do więzienia, gdy była w stanie odmiennym, a to jest rzecz niedozwolona.

Dyrektor spojrzał na mnie ostro i rzekł:

— To prawda. Ale to nie wina zarządu więziennego.

— Po wtóre, zarząd więzienia nie potrzebował był nawet dwu miesięcy, żeby ujrzeć, w jakim Inger znajduje się stanie.

To zrobiło swoje. Dyrektor milczał długo.

— A posiada pan odpowiednie pełnomocnictwo? — spytał.

— Oczywiście — odparłem.

— Jak powiedziałem, z Inger mamy tu dużo pociechy i odpowiednio też do tego ją traktujemy — paplał dyrektor i znowu wyliczał wszystko, czego się tam Inger nauczyła, ba, nauczyli ją nawet czytać i pisać. A córkę oddali do bardzo porządnej rodziny na wychowanie i tak dalej.

Wyjaśniłem mu, w jakich warunkach żyje rodzina jej: że jest dwóch małych chłopaków, że wynajęliście pomocnicę do opiekowania się dziećmi i domem i tak dalej.

— Mam przy sobie podanie jej męża — powiedziałem — można będzie dołączyć je bez względu na to, czy wyrok będzie poddany rewizji, czy też wniesie się o ułaskawienie Inger.

— Może mi pan pokaże podanie — rzekł dyrektor.

— Przyniosę je panu jutro rano — odpowiedziałem.

Izak przysłuchiwał się uważnie, była to opowieść zachwycająca, brzmiała jakby baśń wschodnia. Oczy jego przylgnęły po prostu do ust Geisslera.

Geissler opowiadał dalej.

— Powróciłem do hotelu, napisałem podanie i podpisałem jako Izak Sellanrå. I dnia następnego zaniosłem dokument.

— Proszę, niech pan siada! — rzekł dyrektor zaraz, gdy mnie zobaczył. Zaczął czytać moje podanie, raz po raz kiwnął głową, a w końcu zawołał: — Doskonale! Wprawdzie nie wystarcza to do wznowienia sprawy, ale...

— O, najzupełniej wystarczy, z tym naturalnie załącznikiem — powiedziałem i wręczyłem mu drugie pismo. To znowu zrobiło swoje. Dyrektor rzekł teraz pospiesznie:

— Wczoraj jeszcze zastanawiałem się nad całą sprawą i znalazłem dosyć powodów i argumentów do złożenia prośby o ułaskawienie.

— Którą w danym razie pan poprze? — spytałem.

— Ma się rozumieć, poprę jak najgoręcej.

Ukłoniłem się i powiedziałem:

— W takim razie ułaskawienie jest pewne. Dziękuję panu w imieniu nieszczęśliwego męża i opuszczonego domu.

— No, Izaku, teraz wiesz już wszystko. — Geissler spojrzał na zegarek. — A teraz do sprawy! Pójdziesz ze mną na górę miedzianą?

Izak to człek kamienny i klocowaty, nie umie się tak szybko przerzucać z jednej sprawy do drugiej. Siedział zachwycony i nie ruszał się z miejsca. Pytał jeszcze o to i owo. I dowiedział się, że prośbę wysłano wprost do króla i że niebawem nastąpi rozstrzygnięcie.

— Prawdziwy cud! — rzekł Izak.

Poszli na stok górski, Geissler, jego tragarz i Izak. Kilka godzin tam zabawili. W krótkim tym czasie Geissler zbadał bieg żyły miedzianej na dalekiej przestrzeni i oznaczył granicę części, którą zamierzał kupić. Uwijał się niby łasica. Ale nie był to człek głupi, jego nagłe, piorunujące decyzje były zastanawiająco trafne.

Powróciwszy do chałupy z workiem nowych prób kruszcowych, kazał sobie podać pióro, atrament i papier i zasiadł do pisania. Pisał błyskawicznie, ale z przerwami wtedy gawędził.

— Tak, tak, wiele tym razem nie dostaniesz za swoją górę, ale kilkaset zapłacę ci w każdym razie! — Po czym znowu pisał. — A przypomnij mi, żebym młyn twój obejrzał przed odejściem — rzekł. Potem spostrzegł jakieś niebieskie i czerwone kreski na krosnach i zapytał: — Kto to rysował?

Patrzcie jeno, Elizeusz narysował konia i kozła, nie miał papieru, przeto próbował swego ołówka na ramie krosien, na ławkach i nogach stołowych.

— Wcale nieźle zrobione — oświadczył Geissler i dał Elizeuszowi srebrną koronę.

I znowu zabrał się do pisania, pisał i pisał, po czym rzekł:

— Pustkowie przyciągnie pewnie wkrótce nowych osadników!

— Już przyciągnęli — wtrącił tragarz.

— Kto taki?

— Najpierw przyciągnął Brede...

— Ach, ten! — uśmiechnął się Geissler lekceważąco.

— Tak, a później kilku innych jeszcze kupiło tu ziemię i lasy.

— Żeby tylko byli coś warci — rzekł Geissler.

A ponieważ w tejże chwili spostrzegł w izbie i drugiego chłopca, przeto przyciągnął go do siebie i dał mu również koronę. Osobliwy człek z tego Geisslera! Oczy miał teraz jakby nieco zaognione, okrążone były czerwoną obwódką. Powodem tego mogły być noce bezsenne, czasami jednak pochodzi to podobno z nadmiaru alkoholu. Lecz w tej chwili nie robił wrażenia pijanego. O wszystkim gadając, myślał z pewnością bez przerwy o swym dokumencie, bo nagle porwał za pióro i znowu pisał.

Teraz, zdaje się, ukończył swe pisanie. Zwrócił się do Izaka:

— Tak, jako się rzekło, nie wzbogacisz się na tym interesie. Ale zobaczymy, Spiszemy taką umowę, żebyś później więcej dostał. Tymczasem dam ci dwieście.

Izak niewiele z tego wszystkiego rozumiał, ale dwieście talarów to był w każdym razie nowy cud i zapłata wręcz królewska. Mimo wszystko myśl jego zaprzątało coś całkiem innego.

— I wierzy pan, że będzie ułaskawiona? — zapytał.

— Twoja żona? Gdyby we wsi był telegraf, zapytałbym zaraz w Trondheim, czy już ją wypuścili.

Izak słyszał już coś niecoś o telegrafie; było to coś wielce osobliwego — drut na wysokich drągach, coś nadziemskiego. I w tejże chwili wpełzło do jego serca jakby niedowierzanie wielkim słowom Geisslera. I dlatego wtrącił nieśmiało:

— A jeżeli król prośbę odrzuci?

— Wtedy poślę mój memoriał2 i będą musieli twoją żonę uwolnić. Bądź spokojny, mnie możesz wierzyć!

Potem przeczytał głośno dopiero co spisany kontrakt kupna góry:

— Dwieście talarów zaraz, a później, po uruchomieniu kopalni lub dalszej transakcji odpowiednio wysokie procenty. Masz, podpisz tu! — rzekł Geissler.

Izak byłby podpisał natychmiast, ale nie był on biegły w piśmie. Ach, i na dobitkę szkaradna Olina stała w kącie i wytrzeszczała swe gały! Chwycił za pióro — zgroza, jakie to lekkie! Jeden koniec pochylił ku dołowi i pisał — pisał swe imię. Potem Geissler jeszcze coś dopisał, przypuszczalnie jakieś zaświadczenie, a jako świadek podpisał się tragarz.

Gotowe.

Lecz Olina wciąż jeszcze stała w miejscu jak wryta. Co się to stało?

— Olino, podaj jadło! — rzekł Izak; od chwili, jak pisał na papierze, stał się może trochę zarozumiały. — Ano, musi pan się zadowolić tym, co jest! — rzekł do Geisslera.

— Ho, ho, czuję mięso i rosół! — mówiąc to, wydobył pękaty portfel, wyjął dwie paczki banknotów, przeliczył je i na stół położył: — Przelicz, czy się zgadza!

Milczenie. Cisza.

— Izak! — zawołał Geissler.

— Tak. Ano — rzekł Izak i bełkotał oszołomiony: — Tak nie... ja ich nie wezmę... po tym wszystkim, co pan dla nas zrobił...

— Bierz i kwita — przerwał Geissler. — Mam nadzieję, że kiedyś dostaniesz znacznie więcej.

Wtedy Olina ocknęła się. Dziw nad dziwy!... Podała wieczerzę.

Następnego dnia rano Geissler podszedł ku rzece i obejrzał młyn. Małe to było i zbudowane niezdarnie, ale mocne i użyteczne. Izak zaprowadził swego gościa także nieco dalej w górę rzeki i pokazał mu drugie porohy3, gdzie również zaczął już pracować; jeśli Bóg zachowa go przy zdrowiu, zbuduje tam tartak.

— Z jednym tylko bieda, że tak daleko mamy do szkoły — rzekł — będę musiał oddać chłopaków na stancję we wsi.

Ruchliwy Geissler i tu nie widział tak wielkich trudności.

— Teraz właśnie osiedla się na pustkowiu coraz więcej przybyszów, dostaniecie więc i szkołę.

— Tak, ale kiedy? Moi chłopcy tymczasem wyrosną.

— A co by to szkodziło, gdybyś ich w dolinie umieścił? Zawieziesz chłopaków z prowiantami do wsi i po trzech albo sześciu tygodniach przywieziesz ich z powrotem, przecie to fraszka dla ciebie.

— Ano.

Tak, właściwie była to fraszka wobec powrotu Inger. Miał chatę i gospodarstwo, żywności pod dostatkiem i wiele innych ładnych rzeczy, a teraz miał i dużo pieniędzy, i w dodatku żelazne zdrowie. O, to zdrowie, silne i pod każdym względem niestępione, zdrowie człeka spiżowego!

Po odejściu Geisslera opadły Izaka myśli butne. Tak jest, ponieważ poczciwy Geissler zapowiedział na odchodnym, że przyśle mu niebawem wiadomość telegraficzną o Inger. „Za czternaście dni możesz się zgłosić na dole na poczcie po telegram” — powiedział. Już to samo było czymś wielkim. Teraz też zabrał się Izak do urządzania ławy na wozie. Zaiste, ławy wygodnej, którą by można zdejmować do roboty w polu, a zakładać na drogę do wsi. Wykończywszy, pomalowali ją na ciemno. A oprócz tego ileż było jeszcze do zrobienia! Pomalować należało wszystkie budynki gospodarskie. A czyż od dawna już nie nosił się z zamiarem wybudowania jeszcze jednej dużej stodoły z klepiskiem? I czyż nie zamierzał wykończyć w najbliższym czasie tartaku, aby zdobyć jak najwięcej desek? Wszakże pragnął ogrodzić całą swoją zagrodę, a nadto zbudować chciał łódź, potrzebną na jezioro górskie. Wiele czekało go roboty. Ale nic na to nie poradzi; choćby pracował dzień i noc, nie starczy czasu. Ani się spostrzegł, a już przeszła i jedna, i druga niedziela.

Co najmniej jednak chciał pomalować budynki. Były przecież takie odrapane i szare, takie biedne. Jeszcze był czas na roboty w polu, wszakże ziemia wszędzie jeszcze zamarznięta.

Izak pakuje kilka mendli jaj na sprzedaż, schodzi do wsi i wraca z farbą. Starczyło jej na jeden zaledwie budynek: na stodołę; pomalował ją na czerwono. Przyniósł nową farbę i żółtą ochrę dla pomalowania chaty.

— A co, nie mówiłam, tu robi się teraz coraz więcej po pańsku — mruczy Olina co chwila.

O, Olina, ona nie w ciemię bita, miarkuje doskonale, że kończą się jej dobre czasy na Sellanrå; miała w sobie dosyć odporności i siły, aby się z tym pogodzić, ale obojętne to jej nie było. Izak ze swej strony przestał ją kontrolować, jakkolwiek w ostatnim czasie rzetelnie go okradała i oszukiwała. Ba, nawet młodego barana jej darował, przecież wysługiwała mu się dość długo i za nędzną płacę. Zresztą dla dzieci jego nie była zła; nie była wprawdzie ostra i uczciwa i tym podobne, ale postępowała wobec dzieci wygodnie dla siebie i dla nich, rozmawiała z nimi, odpowiadała. Gdy przybiegli w czasie robienia sera, wolno im było próbować i zajadać się, a gdy którejś niedzieli usiłowali drapnąć przed myciem, nie goniła ich.

Izak podążył jeszcze raz do wsi po farbę. Pomalował gruntownie wszystkie budynki: stodołę, szopę, stajnię, chatę; okna i spoiny pomalował białą farbą. Gdy wracał teraz ze wsi i spoglądał z hali w górę ku swemu domostwu, zdawało mu się, że tam zaklęty zamek się wznosi, prawdziwy zamek z baśni! Zabudowane było pustkowie i zmienione nie do poznania, spoczęło na nim błogosławieństwo, z odwiecznego snu powstało życie, ludzie tam żyli i dokoła domów bawiły się dzieci. Hen, w górę, aż do szczytów niebieskich rozciągał się wielki, piękny las.

A gdy Izak któregoś dnia znowu zaszedł do kupca, zastał zaadresowany do siebie list. List w niebieskiej kopercie z herbem państwa kosztował 10 öre. Był to telegram, przesłany do wsi w liście pocztowym. Telegram od sołtysa Geisslera. Ach, ten Geissler, co to jednak za osobliwy człek! Donosił krótko: „Inger wolna, przyjedzie wkrótce. Geissler”.

Teraz atoli Izakowi zaćmiło się w oczach, wszystko zaczęło kołować i tańczyć dokoła niego; lada i obecni — wszystko to wydłużało się dziwnie i uciekało, uciekało hen, w przepaść bezdenną. Nie słyszał, co do niego mówią, słów własnych nie słyszał, czuł je tylko, o, czuł głęboko, gdy mówił:

— Bogu najwyższemu dzięki i chwała!

— Jeżeli wczoraj rano wyjechała z Trondheim, może być tu jutro rano — objaśnił kupiec.

— Tak — rzekł Izak.

Zatrzymał się we wsi do następnego dnia. Szalupa przyjechała wprawdzie, przywiozła transport pocztowy ze stacji żeglugi parowej, lecz Inger tam nie było.

— W takim razie może przyjechać nie wcześniej jak dopiero za tydzień — rzekł kupiec.

To i dobrze, prawie dobrze, że tyle jeszcze pozostaje czasu, bo Izaka czeka bardzo dużo roboty. Czyż miał zapomnieć o świecie całym i o swych polach? Przeto wraca i mierzwę4 nawozi. Z tym szybko się uporał. Słońce teraz mocne i wielkie. Zniknął śnieg, zieleni się wszędzie, ze stajni wypuszczono bydło. Jednego dnia orze, następnie sieje ziarno i sadzi ziemniaki. Chłopacy pomagają przy ziemniakach, ich ręce jakby anielskie, takie zręczne, zręczniejsze od ojcowskich.

Następnie Izak wóz w rzece ochędożył i ławę na nim przytwierdził. Potem opowiedział dzieciom o wycieczce, jaką odbyć musi do wsi.

— Alboż tym razem nie pójdziesz, ojciec, na piechotkę? — spytali.

— Nie, tym razem pojadę.

— My byśmy też chcieli jechać.

— Nie, musicie być grzeczni i w domu czekać. Teraz przywiozę wam matkę i od niej dużo będziecie mogli się nauczyć.

Elizeusz więc myślał o tym, czego się od matki nauczy, i cieszył się, że będzie umiał pisać. Ale Sywercik — on wcale nie myślał o nauce i pisaniu, on marzył o siedzeniu na wozie, o powożeniu i jeździe szybkiej, co koń wyskoczy. On też tyle prosił i napierał się, i skomlił, że ojciec uległ i zabrał ich obu na wóz, i powiózł godny kawałek drogi. Potem chłopcy wrócili piechotą, a Izak pojechał dalej.