IX

Lata mijają.

Znowu zjawił się na Sellanrå jakiś inżynier z przodownikiem i dwoma robotnikami w celu wykreślenia poprzez stoki górskie linii telegraficznej. Według obecnej decyzji linia miałaby przeciągać opodal chaty Izaka, a przez las przeprowadzono by dogodną drogę. Twierdzili, że na tym zyska sama miejscowość, pustosz się ożywi, stanie się dostępniejsza, świat tu przyjdzie i rozjaśni ją.

— To miejsce stanie się punktem centralnym pomiędzy dwoma dolinami i tobie prawdopodobnie poruczy się nadzór nad linią w jedną i drugą stronę — oświadczył inżynier.

— Hm — rzekł Izak.

— Otrzymasz za to dwadzieścia pięć talarów rocznie.

— Hm, ale co będę musiał za to robić?

— Utrzymywać w porządku przewód, druty zużyte i zerwane naprawiać, wycinać krzaki zarastające linię. W izbie twej przyczepimy do ściany mały, ładny aparat, wskazujący, dokąd w danej chwili powinieneś się udać. Wtedy musiałbyś rzucić wszystko i spieszyć tam, gdzie należy.

Izak zamyślił się, po czym rzekł:

— Zimą mógłbym się podjąć tej roboty.

— Nie, to jest robota na cały rok, zimą i latem.

Lecz Izak oświadczył:

— Wiosną, latem i jesienią mam swoją robotę w polu i wtedy brak mi czasu do innych spraw.

Inżynier przyjrzał się Izakowi uważnie, zanim zadał mu następujące, pełne zdziwienia pytanie:

— Czy osiągniesz przez to większy zarobek?

— Zarobek? — rzekł Izak.

— No tak, czy robotą w polu zarobisz więcej?

— Tego powiedzieć nie umiem — odrzekł Izak. — Ale to jest tak, że ja siedzę tu właśnie jeno dla tych pól. Muszę pracować na wyżywienie ludzi, a jeszcze więcej na wyżywienie inwentarza. My wszyscy żyjemy z tej ziemi.

— Tak, tak, jak chcesz, urząd ten mogę oddać komu innemu — odparł inżynier.

Groźbę tę przyjął Izak z prawdziwą ulgą; dostojnemu urzędnikowi nie chciał tak bez wszystkiego dać odpowiedzi wręcz odmownej i dlatego rzekł:

— Mam konia, pięć krów i stadnika1. Oprócz tego mam dwadzieścia owiec i szesnaście kóz. Bydlątka te dają nam pożywienie i wełnę, i skórę, dlatego trzeba im dać paszy.

— Tak, to jasne — rzekł krótko inżynier.

— Ano. A skąd wziąłbym paszę, gdybym w czasie sprzętu siana musiał się odrywać od roboty i naprawiać druty telegraficzne?

— Rozumiem; wobec tego nadzór otrzyma ten z dołu, Brede Olsen, on pewnie chętnie to przyjmie — odrzekł inżynier. Po czym zwrócił się do swych towarzyszów: — Chodźcie, pójdziemy dalej!

Olina odgadła zapewne, że Izak postąpił niezręcznie i nierozsądnie, pragnęła to wyzyskać dla siebie.

— Coś ty powiedział, Izaku? Szesnaście kóz? Jest przecie piętnaście jeno.

Izak spojrzał na Olinę. Olina spojrzała na niego, spojrzała mu prosto... w nos.

— Nie ma szesnastu kóz?

— Nie — odparła i spojrzała na inżyniera, wzruszając ramionami nad głupotą Izaka.

— Hm — mruknął Izak z cicha. Kosmyk brody wsadził w zęby i począł żuć zawzięcie.

Inżynier i robotnicy oddalili się.

Gdyby Izakowi chodziło o okazanie niezadowolenia z Oliny i wymłócenie jej co się zowie, teraz miałby sposobność, o, sposobność wymarzoną! Byli znów sami w izbie, dzieci pobiegły za przybyszami. Izak stał na środku izby, Olina przykucnęła przy palenisku. Izak odchrząknął kilka razy, by dać poznać, że dużo ma do powiedzenia. Lecz milczał. Taki był hart jego ducha. Czyżby nie miał wiedzieć, ile kóz posiada, czyż nie liczył ich na palcach, baba chyba zwariowała? Jakimże cudem miała zginąć ze stajni koza, przecież oprzątał je osobiście, codziennie z nimi rozmawiał, znał każdą z osobna, szesnaście ich było! A może Olina dała komu kozę w zamian za coś innego, może akurat wczoraj, gdy była tu Bredowa i za czymś się rozglądała?

— Hm! — rzekł Izak, a język go swędział. Cóż zrobiła Olina? Nie było to może wręcz zabójstwo, ale coś, co od zabójstwa nie bardzo odbiegało. O owej szesnastej kozie mógł był mówić z zabójczą srogością.

Nie wypadało mu jednak stać tak wiecznie na środku izby i milczeć. Więc rzekł:

— Hm, tak, więc nie ma więcej nad piętnaście kóz?

— Nie — odparła Olina przyjaźnie. — Możesz przecie sam policzyć, ja doliczyłam się jeno piętnastu.

W tej chwili ręce go swędziały. Teraz mógł był uczynić to: wyciągnąć pięści i Olinę pokiereszować, i to jednym tylko dobrym chwytem. Mógł był tak uczynić. A jednak nie uczynił, lecz powiedział dobitnie, zmierzając ku drzwiom.

— Teraz nic więcej nie powiem! — Z tymi słowy opuścił izbę, jakby dla zadokumentowania, że następnym razem nie zabraknie mu słów wyraźniejszych.

— Elizeuszu! — zawołał przed chatą.

Gdzie był Elizeusz, gdzie podziali się obaj chłopcy?

Ojciec zamierzał zadać im pewne pytanie, ponieważ były to już duże chłopaki z bystrymi ślepiami. Znalazł ich w stodole, na samym spodzie sąsieka2, zupełnie się tam zagrzebali, a zdradzili się lękliwym szeptem. Wyleźli niby dwaj złoczyńcy.

Jakiż powód dziwnego ich zachowania się? — Elizeusz znalazł kawałek kolorowego ołówka, własność inżyniera, chciał pogonić za nim, ale inżynier znikł już w lesie. Wówczas zrodziła się w nim myśl, żeby ołówek przywłaszczyć sobie — ach, gdybyż to było można! Pociągnął za sobą małego Sywerta, by podzielić się ciężarem odpowiedzialności, po czym obaj ukryli się z łupem w sąsieku. Ach, ten kawałek ołówka — jakaż to w ich życiu osobliwość, dziw nad dziwy! Wyszukiwali wióry i pokrywali je najróżniejszymi kreskami. Ołówek był prawdziwie czarodziejski: jedną stroną pisał na czerwono, drugą na niebiesko! Chłopcy kreślili nim na przemian. Usłyszawszy ostre wołanie ojca, Elizeusz szepnął:

— Pan inżynier wrócił pewnie po ołówek!

I w tejże chwili pierzchła wszelka radość z posiadanego skarbu, a serca ich załomotały lękliwie. Wygramolili się z sąsieka; Elizeusz stanął przed ojcem, trzymając w wyciągniętej ręce ołówek, jakby pokazując, że go nie złamali. Lecz serca ich uspokoiły się, gdy nie zobaczyli inżyniera.

— Była tu wczoraj jaka kobieta? — zapytał ojciec.

— Była.

— Czy ta z dołu? Widzieliście ją, jak odchodziła?

— Tak.

— Prowadziła ze sobą kozę?

— Nie — odpowiedzieli chłopcy. — Kozę?

— Odchodząc stąd, nie miała kozy?

— Nie. Jaką kozę?

Izak zastanawiał się i dociekał, a wieczorem, gdy bydło wróciło z pastwiska, przeliczył najpierw kozy: było ich szesnaście. Liczył jeszcze raz, liczył pięć razy — kóz było szesnaście. Nie brakło ani jednej.

Izak odetchnął. Co to miało znaczyć? Olina, ten wół, nie umie snadź rachować do szesnastu. Rzekł więc do niej gniewnie:

— Coś ty znowu naplotła, przecie jest szesnaście kóz!

— Naprawdę szesnaście? — zapytała naiwnie.

— Ano, tak, tak.

— Tak, jak widzę, dobry z ciebie rachmistrz.

Olina odpowiedziała spokojnie, choć niby obrażona:

— Ano, jeżeli kozy są wszystkie, to widać Olina, dzięki Bogu, żadnej nie pożarła. Bardzom z tego rada!

Był to fortel, którym chciała uśpić jego czujność. I uśpiła. Izak nie przeliczał już swego inwentarza, ani kóz, ani nawet owiec. Olina — tak myślał teraz — nie była widocznie taka zła, prowadziła mu jako tako gospodarstwo domowe, oprzątała bydło, jeno głupia była bardzo, ale głupotą swoją szkodziła sobie, a nie jemu. Niechajże pozostanie na osiedlu, niech tam! Ale w warunkach takich być Izakiem było rzeczą smętną i ponurą.

Minęły lata. Dach chaty porósł trawą, a nawet dach stodoły, mimo że stodoła powstała o kilka lat później. Stała mieszkanka tych lasów, mysz polna, dawno już odbywała swój triumfalny wjazd do spiżarni Izakowej. Sikorek tudzież innego ptactwa było na osiedlu zatrzęsienie. Na hali były głuszce3, a nawet przyciągnęły wrony i sroki. Największa jednak osobliwość przytrafiła się zeszłego lata. Oto znad wybrzeża morskiego nadleciały mewy i zapadły na gruncie Izaka. Tak znane stało się osiedle wśród stworzenia wszelakiego! I co sądzicie, jakie myśli zrodziły się na widok mew w Elizeuszu i małym Sywercie? O, były to dziwne ptaki, z dalekich stron, bardzo nieliczne. Ogółem było ich sześć sztuk, wszystkie białe, wszystkie do siebie podobne. Spacerowały po polach, skubiąc niekiedy trawę.

— Ojciec, czemu one tu przyleciały? — pytali chłopcy.

— Bo na morzu zanosi się, widać, na burzę.

Ach, jakże dziwne i tajemnicze były owe mewy!

I wiele innych pożytecznych wiadomości udzielił Izak swym dzieciom. Byli teraz w wieku szkolnym, ale szkoła znajdowała się w dolinie, we wsi, bardzo daleko, dlatego niedostępna. Niedziela to jedyny dzień nauki chłopów; w niedzielę Izak wkuł w ich mózgownice abecadło. Do wyższych nauk wszelako Izak nie dorósł, był to przecież rolnik z zawołania. To było też powodem, że katechizm i „bibliczka” spoczywały spokojnie na policy obok serów kozich. Jakie były myśli Izaka o wychowaniu? Ano snadź te, że brak mądrości książkowej daje człowiekowi do pewnego stopnia siłę. Chłopcy owi to radość jego nieopisana. Izak często myślał o tym, jak to Inger zabraniała mu dotykać się ich, ponieważ ręce jego powalane były żywicą. O, żywica, najczystsza w świecie! Dziegieć4 i mleko kozie, i na przykład miękisz — to rzeczy równie zdrowe jak wyborne, ale żywica, żywica jodłowa — o, nie mówcie o niej!

Tak tedy hodowały się dzieci w raju brudu i nieświadomości, ale były to ładne dzieci, zwłaszcza gdy się umyły. Wprawdzie nieczęsto się to zdarzało, ale zdarzało się. Sywert, o, to był chwat nad chwaty, Elizeusz natomiast był usposobienia bardziej delikatnego i głębszego.

— Tak, ale skąd mewy wiedzą, że ma być burza? — zapytał.

— Czują to w kościach, czy coś takiego — odparł ojciec. — To jest ich choroba, taką samą chorobę mają przed burzą muchy. A pamiętajcie, much nie należy zabijać! A giez to znów wcale co innego, on umiera sam w sobie. Pewnego dnia latem przyleci taki gzik całkiem niespodzianie i ani się spodziejesz, już go nie ma!

— A gdzie się podziewa? — zapytał Elizeusz.

— Gdzie się podziewa? Tłuszcz w nim tężeje i dlatego zdycha!

Co dzień więcej uczoności. Zeskakując z wysokich głazów skalnych mieli chłopcy pilnować przede wszystkim języka, aby nie dostał się między zęby. Gdy podrosną i idąc do kościoła, będą chcieli ładnie pachnąć, niechaj się natrą miętą, która rośnie na hali. Ba, ojciec był człekiem mądrym. Opowiadał chłopcom o kamieniach i krzemieniu oraz że biały kamień jest twardszy od szarego; znalazłszy jednak krzemień, trzeba poszukać i huby, następnie należy hubę ugotować w ługu, żeby uzyskać hubkę do krzesania ognia5. Opowiadał im o księżycu i tak im tłumaczył: jeżeli w półksiężyc mogą włożyć lewą rękę, księżyca przybywa, jeżeli zaś mogą włożyć rękę prawą, wtedy księżyca ubywa.

— Zapamiętajcie to sobie, chłopcy!

Czasami jednak Izak zapuścił się za daleko i wtedy stawał się tajemniczy i niezrozumiały: pewnego razu wygłosił zdanie, że łatwiej wielbłądowi dostać się do nieba, niż człowiekowi przeleźć przez ucho igły6. Innym razem, opowiadając o świetności aniołów, powiedział, że aniołowie zamiast podkówek mają poprzybijane do butów gwiazdy. — Była to nauka naiwna, szczera, w sam raz dla osiedla. Pan nauczyciel ze wsi wyśmiałby ją, na wyobraźnię przecież dzieci Izaka działała dość silnie. Wychowywano je i poduczano dla własnego ich małego światka, czegoż więcej było potrzeba? Czymś niepomiernym było dla chłopców bicie jesienne; lęk straszny cierpieli o bydlątka przeznaczone na rzeź, a serca ich przepełniał rzewny smutek. Izak oto jedną ręką przytrzymywał bydlaczka, a drugą dźgał, Olina zaś zbierała krew do garnka. Tym razem wyprowadzono sędziwego capa, biały był i brodaty; chłopcy ukryli się za węgłem chaty i spozierali ciekawie.

— O, jaki dziś wiatr paskudny — rzekł Elizeusz i odwrócił się, i kułakiem ocierał oczy.

Sywert płakał mniej skrycie, nie umiał opanować swej żałości i zawołał:

— Ach, ty biedny, stary capie!

Po zakłuciu kozła Izak przystąpił do chłopców i taką dał im naukę:

— Podczas bicia bydlęcia nie trzeba się nigdy głośno litować, bo przez to powiększa się jeno męczarnię ofiary. Zapamiętajcie to sobie, chłopcy!

Tak tedy mijały lata i oto znowu miało się na wiosnę.

Inger znowu pisała; donosiła, że w zakładzie dobrze jej się dzieje i że bardzo dużo się uczy. Jej dziecinka wyrosła już na dużą dziewczynkę, imię jej Leopoldyna, już od drugiego dnia po urodzeniu, czyli od 15 listopada. Umie ona wszystko i jest prawdziwą mistrzynią w szyciu i szydełkowaniu.

Jedną posiadał osobliwość list ostatni: Inger napisała go własnoręcznie. Izak nie był tak w piśmie uczony, poszedł więc do sklepikarza we wsi, który mu list wolno i głośno odczytał. Ale wtedy też Izak zapamiętał sobie każde słowo, a wróciwszy do chaty umiał go na pamięć.

Teraz oto zasiadł uroczyście przy stole, rozpostarł list i odczytał go swym chłopcom. Niech widzi Olina, jak on płynnie umie czytać pisane, ani słowem jednak nie odezwał się do niej. Gdy skończył czytanie, rzekł:

— Jakeście tedy słyszeli, ty, Elizeuszu, i ty, Sywercie, list ten pisała wasza matka własną ręką i nauczyła się wielu mądrych rzeczy. A wasza mała siostrzyczka umie dziś już więcej niż my wszyscy razem. Zapamiętajcie to sobie, chłopcy!

Chłopcy siedzieli jak trusie i okrutnie się dziwowali.

— Tak, to aż dziwno — rzekła Olina.

Co właściwie chciała przez to powiedzieć? Czy nie dowierzała pisaniu Inger? Czy też nie wierzyła Izakowemu czytaniu? Rzecz niełatwa odkryć prawdziwe oblicze Oliny, zwłaszcza gdy przykucnęła i z uśmieszkiem słodkim gadała dwuznaczniki. Izak postanowił nie zważać na nią.

— A gdy wasza matka powróci, nauczycie się także pisać — rzekł do chłopców.

Olina przewiesiła kilka łachów suszących się przy piecu, posunęła kociołek tu i tam, a głośno, jakby go rozbić chciała, suszące się łachy przewiesiła na nowo i w ogóle udawała bardzo zapracowaną. Lecz przez cały ten czas zawzięcie rozpamiętywała.

— Skoro potem tu w borze ma być tak wspaniale, to należało kupić choćby z pół funta7 kawy — wycedziła nareszcie.

— Kawy? — rzekł Izak, a słowo to wymknęło się mu mimo woli.

Olina odpowiedziała spokojnie:

— Do tego czasu kupowałam ją za własne pieniądze.

Kawa to dla Izaka coś jakby marzenie niedościgłe lub baśń, jakby tęcza cudna! Olina oczywiście kłamała, nie gniewał się na nią. W końcu jednak przypomniał sobie handel zamienny Oliny z Lapończykami i dlatego rzekł gniewnie:

— Tak, kupię ci kawy! Tylko pół funta chciałaś? Czemu nie funt od razu! Naturalnie, że kupię funt, albo lepiej dwa funty.

— Nie potrzebujesz tak ze mnie kpić, nie, to niepotrzebne — odpowiedziała. — Brat mój, Nils, ma kawę i Bredowie na dole mają kawę.

— Tak, bo nie mają mleka, ani krzty mleka.

— Ano, tego ja nie wiem i nic mnie to nie obchodzi. Ale ty jesteś taki mędrzec, co to pisane umiesz czytać tak, jak reniferzyca umie biegać, ty przecie powinieneś wiedzieć, że kawę piją dziś we wszystkich chałupach.

— Podła! — rzekł Izak.

Wówczas Olina siadła na ławie i żadną miarą nie chciała zamilknąć.

— A co się tyczy Inger — powiedziała — jeżeli w ogóle wolno mi mówić tak dostojne słowo...

— Możesz szczekać, co ci się żywnie podoba, nic mnie to nie obchodzi.

— Ona powróci tu wielce uczona. Pewnie perły i pióra będzie miała na kapeluszu?

— Ano, pewnie, że tak.

— Tak, tak — rzekła Olina — wszystko to ma do zawdzięczenia mnie.

— Tobie? — przerwał Izak.

Olina odparła pokornie:

— A bo to moja skromna zasługa, że się stąd wydostała.

Na to wyznanie Izak zamilkł. Słowa uwięzły mu w gardle, siedział cicho i patrzał przed się zdrętwiały. Czy dobrze słyszał? Olina wyglądała tak, jakby nic takiego nie była powiedziała. Ano, Izak nie był urodzony do walki na słowa.

W ponurym usposobieniu wyszedł z izby i długo wałęsał się w polu i lesie. Olina, to bydlę, co to złością się żywiła i od niej tyła, o, głupio zrobił, że w pierwszym zaraz roku nie zabił jej.

Tak sobie myślał i chłostał się w myślach. Był do tego jakby stworzony, myślał dalej. On — do tego? O, tak, nikt by go nie przewyższył w okrucieństwie.

I teraz zdarza się coś prawdziwie zabawnego. Idzie do stajni i liczy swe kozy, są wszystkie. Liczy krowy, świnie, kur czternaście, dwa cielce.

— Hej, a o owcach byłbym prawie zapomniał! — mówił do siebie głośno.

Liczy więc owce i udaje wielce zaciekawionego, czy istotnie są wszystkie. Izak wie doskonale, że brak jednej, ba, wie o tym już od dawna. Po co więc cała ta komedia? Sprawa tak się miała: Olina, twierdząc ongi, że brak jednej kozy, wystrychnęła go na dudka. Wówczas też postawił się jak należy i strzelił kulą w płot. Kłótnia z Oliną — trud daremny. Gdy jesienią zabierał się do bicia, zauważył natychmiast, że brak jednej maciorki, lecz wtedy zabrakło mu odwagi do natychmiastowego porachunku, a później odwagi też nie stało8.

Dziś atoli9 jest odważny, tak, dziś Izak jest odważny, Olina go rozsierdziła. Jeszcze raz przelicza owce, liczy na palcach i głośno. Niech Olina słyszy, jeżeli tam gdzieś stoi w pobliżu i nasłuchuje. I głośno, prawie krzycząc, lży Olinę, co się zmieści. Olina, to szczwane nasienie złodziejskie, czy ona to rozumie? O, niech sobie Olina stoi pod drzwiami, niech słucha i niech się diablo strzeże!

Teraz idzie do koni i przelicza je. Stąd zamierza udać się do chałupy i wygadać się. Spieszy się, jest wściekły. Lecz Olina, zauważywszy snadź przez okno to i owo, wychodzi z chaty najspokojniej w świecie, w ręku dzierży dwa skopki10 i zmierza prosto do stajni.

— Coś zrobiła z maciorką z rozpłaszczonymi uszami? — zapytał.

— Z maciorką?

— Tak, i gdybyś nie była jej przehandlowała, byłaby teraz miała dwa jagnięta. Coś z nią zrobiła? Ona zawsze miała parę jagniąt. W ten sposób wzięłaś mi trzy owce, słyszysz?

Takie oskarżenie! Olina jest całkiem zgnębiona, och, po prostu złamana. Głową chwieje bezradnie w lewo i prawo, nogi uginają się pod nią bezsilnie, słania się, jakby lada chwila miała runąć. Ale jej chytry mózg pracuje bez przerwy, przytomność umysłu nigdy jej nie opuszczała i ratowała ją w każdej opresji.

— Kradnę kozy i owce kradnę — odezwała się nareszcie spokojnie. — Chciałabym wiedzieć, co mi po nich. Może je pożeram?

— Tak, ty najlepiej wiesz, co z nimi robisz!

— Tak, musiałabym kraść, gdybym w twoim domu głodowała, gdybyś mi szczędził jedzenia i picia, ale tego wszystkiego mam w bród u ciebie. Na co mi kraść?

— Ale co stało się z maciorką? Może ją dałaś Os-Andersowi?

— Os-Andersowi? — Olina stawia pospiesznie skopki i składa ręce na piersiach. — Żebym tak bez grzechu była! Co ty gadasz o jakiejś maciorce z jagniętami? Może ta koza ze spłaszczonymi uszami?

— Jędzo! Ty! — zgrzyta Izak i zabiera się do odejścia

— Izak, z ciebie jest przecie dziwak. Tak dużo już masz wszelakiego bydełka, a wciąż ci mało! Skąd ja mogę wiedzieć, o jaką maciorkę ci chodzi? Na klęczkach powinieneś dziękować Panu Bogu za tyle dobroci. Niech jeno lato minie i trochę zimy, a owce twoje znowu się okocą i będziesz miał wtedy trzy razy tyle co teraz!

A niechże ją, tę Olinę!

Izak odszedł, mrucząc niby niedźwiedź.

— Jaki osieł ze mnie, że zaraz pierwszego dnia jej nie zabiłem! — rzekł do siebie ze złością. — Tak, tak, osieł ze mnie, głupiec i świnia! Ale jeszcze nie za późno, poczekaj, niech jeno do stajni zajdzie! Nie byłoby dobrze zaczynać z nią dzisiejszego wieczora, ale jutro — będzie dobrze. Trzy owce stracone! Trzy owce! Ano, kawa!