VIII

Lata szybko mijają. Tak, dla tego, kto się starzeje.

Izak ani był stary, ani osłabiony, jemu lata wydawały się nieskończenie długie. Pracował na swym gospodarstwie i pozwalał swej brodzie zarastać na dziko.

Monotonia na pustkowiu przerywała się od czasu do czasu, mianowicie gdy pojawił się jaki Lapończyk lub gdy to i owo przydarzyło się z inwentarzem. Pewnego razu przywędrowało wiele ludzi; na Sellanrå wypoczęli, jedli i popijali mleko, i wypytywali Izaka i Olinę o dalszą drogę poprzez góry. Mieli oni — jak twierdzili — wymierzyć linię telegraficzną. Innym razem przybył Geissler. Przyszedł ze wsi wesół i szczęśliwy, prowadząc z sobą dwóch mężczyzn z narzędziami górniczymi, z kilofami i łopatami.

Ach, ten Geissler! Był zupełnie taki sam jak ongi, nic się nie zmienił. Rzekł: „Dzień dobry”, pogadał z dziećmi, wszedł do chaty i znowu wyszedł, przyjrzał się polom, zajrzał do stajni i stodoły.

— Doskonale! — zawołał. — Izak, czy masz jeszcze u siebie te małe kamienie?

— Małe kamienie?

— Tak, małe, ciężkie kamienie, którymi bawili się chłopcy podczas mej ostatniej bytności?

Kamienie leżały w szopie, służyły jako ciężarki przy łapkach na myszy. Przyniesiono je. Sołtys i dwaj towarzysze badali je, naradzali się, uderzali o nie i w ręce ważyli.

— Miedź! — orzekli.

— Chciałbyś pójść z nami i wskazać nam miejsce, gdzieś kamienie te znalazł? — spytał sołtys.

Wszyscy czterej wdrapali się na skały, było to niedaleko. Mimo to zatrzymali się w górach kilka dni, łazili od skały do skały, poszukiwali kruszców i tu i ówdzie rozsadzali jakąś większą skałę. Wracając do chaty, zabrali z sobą dwa ciężkie wory pełne kamieni.

Izak podczas tego przedstawił Geisslerowi całe swoje położenie, a także i to, że rząd policzył za gospodarstwo zamiast pięćdziesięciu — sto talarów.

— Ach, wszystko to jest bez znaczenia — rzekł Geissler bez zastanowienia. — Skały twoje zawierają może skarby, które przyniosą ci tysiące.

— Tak — rzekł Izak.

— Wystaraj się jeno jak najprędzej o sądowe zatwierdzenie dokumentu.

— Tak.

— Żeby ci rząd w ostatniej chwili nie rzucił jakiego kamienia pod nogi, rozumiesz?

Izak rozumiał.

— Tak, tak, ale najgorsze ze wszystkiego to sprawa z Inger — rzekł.

— Ach, racja — odrzekł Geissler i wbrew swemu usposobieniu i zwyczajowi zastanawiał się i rozważał niezmiernie długo.

— Nie jest wykluczone, że można by przeprowadzić rewizję wyroku. Gdyby wszystko wyszło na jaw, może by się udało karę nieco obciąć. Albo wnieść po prostu o ułaskawienie, co mniej więcej na jedno by wyszło.

— Tak pan myśli?

— Na razie nie można jeszcze stawiać wniosku o ułaskawienie, trzeba wpierw trochę poczekać. Ale, ale, tyś dostarczył mojej żonie cielaka i kilka serów kozich, ile jestem ci dłużny?

— Ani grosza, pan sołtys zapłacił już za wszystko.

— Ja?

— Pan nam tyle już dobrego wyświadczył.

— Nie! — zawołał Geissler i roześmiał się. I wyciągnąwszy kilka banknotów, położył je na stole i rzekł:

— Weź to!

Był to człowiek, który za wszystko płacił, i zdaje się, że portfel jego był gruby od banknotów. Bóg jeden wie, czy on naprawdę taki bogaty!

— Ale ona pisze, że jej tam dobrze— rzekł Izak, który tylko o tym jednym myślał.

— Aha, twoja żona?

— Tak, od chwili, gdy ma dziewczynkę — urodziła tam zdrową i ładną dziewczynkę.

— A, to doskonale!

— Tak, i wszyscy jej pomagają, i wszyscy są dla niej bardzo dobrzy, tak pisze.

Geissler oświadczył:

— Teraz poślę kamienie do zbadania, aby przekonać się, co zawierają. Jeżeli będzie to prawdziwa miedź, otrzymasz dużo pieniędzy.

— Tak — rzekł Izak. — Jak pan myśli, kiedy będzie można wnieść o ułaskawienie?

— Niezadługo. Napiszę w twoim imieniu i później przyjdę tu znowu, Ale, ale, coś ty powiedział, żona twoja urodziła w więzieniu dziecko?

— Tak.

— To znaczy, że zabrali ją, gdy była w odmiennym stanie? Toż to niedozwolone!

— Nie?

— Nie, mamy więc jeszcze jeden powód do wcześniejszego jej uwolnienia.

— Ach, to by było dobrze — rzekł Izak z wdzięcznością.

Izak nie wiedział nic o tym, że sprawa ciąży Inger wywołała dużo pisaniny między jedną władzą a drugą. Dwa powody złożyły się na to, że nie zaaresztowano jej w swoim czasie. Po pierwsze brakło pomieszczenia w więzieniu, a po wtóre litowano się nad nią. Następstwa były nieobliczalne. Później, gdy Inger uwięziono, nie pytano się o jej stan, a ona sama nic o tym nie powiedziała. Milczała może z rozmysłu, aby w dniach ciężkich mieć w pobliżu dziecko; jeżeli sprawować się będzie dobrze, wolno jej będzie raz po raz przybliżyć się do dziecka. A może też zwyczajnie była tępa i obojętna na wszystko.

Izak pracował na swym gospodarstwie, osuszał łąki, karczował, przekopał granicę, a ścięte przy tej sposobności drzewo dało drewno sążniowe na cały rok. Ale ponieważ nie było Inger, która go zagrzewała pochwałami, przeto pracował więcej z przyzwyczajenia niż z ochoty. Minęły już dwie kadencje sądowe, a on wciąż jeszcze nie zgłaszał się po zatwierdzenie aktu kupna — zobojętniał na wszystko. Ocknął się dopiero teraz, jesienią. Było u niego nie ze wszystkim, jak być powinno. Cierpliwość i rozwaga, oczywiście, tego mu nie brakło, ale cierpliwy był i rozważny dlatego tylko, ponieważ taki był od urodzenia. Zebrał wszystkie swoje skóry kozie i cielęce, rozłożył je w rzece, później zeskrobał z nich sierść i wygarbował je. Miał więc skórę na buty. Zimą, gdy spadły pierwsze śniegi, przysposobił ziarno na siew wiosenny, zawszeć lepiej, gdy już przygotowane — był to człowiek zamiłowany w porządku, ale znowu smutny i samotny, był znowu nieżonaty.

Bo jakież zadowolenie mogło mu dać teraz siedzenie w chacie w niedzielę, w ubraniu odświętnym, w czerwonej koszuli, skoro brakło tej, dla której warto by się wystroić? Niedziele były to dni najdłuższe, niedziele skazywały go na próżniactwo i na myśli żałośliwe, w niedzielę wałęsał się tylko po gospodarstwie i obmyślał, co zrobić należy w dniach następnych. Za każdym razem zabierał z sobą swych chłopaków, młodszego niosąc zawsze na ręku. Inna rzecz, że paplanina ich i ustawiczne zapytania sromotnie go męczyły.

Miał u siebie starą Olinę, ponieważ nie miał nikogo innego. Ostatecznie najgorzej z nią nie było. Gręplowała wełnę i przędła, robiła pończochy i rękawice, robiła też ser kozi. Ale szczęśliwej ręki ona nie miała i pracowała bez zamiłowania — przecież wszystko, co wzięła do ręki, nie jej było własnością. Jeszcze za czasów Inger kupił Izak u wędrownego handlarza prześliczne naczynie gliniane z psim łbem na pokrywce, coś w rodzaju dużej tabakiery. Zdobiło ono półkę ścienną. Olina sięgnęła po nie, aby się przyjrzeć, i zbiła psi łeb. Inger pozostawiła w skrzynce pod szkłem kilkanaście sadzonek fuksji; Olina zdjęła szybki, a następnie przytłoczyła nimi nieuważnie roślinki. Następnego dnia wszystkie sadzonki zwiędły i już nie ożyły. — Czy wszystko to mogło nie obchodzić Izaka? O nie, on też wcale nie miał łagodnej twarzy, często tak się nasrożył, że wyglądał wręcz niebezpiecznie. Olinie nie zbywało jednak na bezczelności i obrotności ozora.

— Co ja temu winna? — rzekła.

— Nie wiem — odparł Izak — ale po co to bierzesz do ręki?

— Nie bój się, już więcej jej kwiatów nie ruszę — powiedziała Olina, ale kwiaty już nie żyły.

I czemu też teraz tak wielu przybywa Lapończyków na Sellanrå? Przychodzą o wiele częściej niż dawniej. Czego tam szukał Os-Anders? Pewnego lata przywędrował tu aż dwa razy, przecież nie miał reniferów, żeby ich szukał, lecz żył z żebraniny, Na widok jego Olina rzucała wszelką robotę, plotkowali o wszystkich i wszystkim, a gdy zagrodę opuszczał, wór jego wypchany był różnościami. Izak milczał cierpliwie rok jeden i drugi.

Potem zachciało się Olinie nowych trzewików i wtedy Izak przestał milczeć. Było to na jesieni i Olina, zamiast chodzić w komagrach lub drewniakach, paradowała stale w trzewikach skórkowych. Izak rzekł:

— Ładna dziś pogoda. Hm! — Tak zaczął.

— Aha — rzekła Olina.

— Elizeuszu, dziś rano naliczyłeś przecie dziesięć serów kozich, prawda? — spytał Izak.

— Tak, dziesięć.

— A teraz jest ich tylko dziewięć!

Elizeusz liczył na nowo, zamyślił się, a potem rzekł:

— Tak, ale razem z tym, który dostał Os-Anders, jest dziesięć...

W izbie zapanowało milczenie. I tylko mały Sywert, udając, że także umie liczyć, powtarzał za bratem: — Tak, dziesięć.

I znowu milczenie. Ostatecznie Olina winna była jakieś wyjaśnienie.

— Ano, dałam mu taki mały, najmniejszy serek, myślałam, że to nic takiego. Ale dzieci takie małe jeszcze, a już widać, jakie z nich ziółka. Nietrudno poznać, w kogo się wdały! W każdym razie nie w ciebie, to jedno wiem.

Był to przytyk, którego Izak nie mógł przemilczeć.

— Dzieci moje są uczciwe — rzekł. — Ale czy nie mogłabyś mi powiedzieć, jakie to dobrodziejstwa wyświadczył mnie i moim Os-Anders?

— Dobrodziejstwa? — odparła Olina.

— Tak.

— On, Os-Anders?

— Tak, skoro dłużny mu jestem sery kozie.

Olina zyskała czas do namysłu i taką dała odpowiedź:

— Boże miłosierny! Jeżeli to prawda, że ja zaczęłam z Os-Andersem, niech mnie na tym miejscu paraliż ruszy!

Wyśmienicie! Izak musiał ustąpić nie po raz pierwszy. Olina dała folgę1 swemu językowi:

— I jeżeli teraz, gdy się ma na zimę, mam tu chodzić boso i nie mam dostać tego, co Bóg stworzył dla obucia nóg, to lepiej od razu to powiedz. Już przed miesiącem gadałam ci o trzewikach, ale wciąż jeszcze ich nie widzę i wciąż w takich tylko papciach muszę tu oblatywać.

— A co braknie twym drewniakom, że w nich nie łazisz? — zapytał Izak.

— Co im braknie?

— Tak, chciałbym wiedzieć.

— Drewniakom?

— Tak, drewniakom.

— A o tym nie wspomnisz, że ja wełnę grępluję i przędę, że oprzątam bydło i dzieci twoje wychowuję, o tym nic nie mówisz. A twoja żona, do diaska, co w więzieniu siedzi, ona na pewno nie chodziła boso po śniegu.

— Nie, bo miała drewniaki — rzekł Izak. — A gdy szła do kościoła albo między ludzi, wtedy brała komagry.

— Tak, tak, bo ona była coś lepszego ode mnie — odparła Olina.

— Tak, to na pewno. A gdy latem przywdziewała komagry, to wypakowała je sobie szczyptą siana. A ty co? Przez cały boży rok łazisz w pończochach i trzewikach!

— Jak o to idzie, to już będę chodziła w własnych drewniakach. Nie wiedziałam tylko, że będę musiała tu własne swe drewniaki zdzierać. — Mówiła głosem cichym i przytłumionym, mrużąc przy tym oczy, o, była to sztuka mądra i chytra! — Inger, ten podrzutek, tak nazywaliśmy ją wszyscy, wychowywała się razem z moimi dziećmi i nauczyła się u mnie tego i owego. Teraz doczekałam się podziękowania za wszystko. Moja córka w Bergen chodzi w kapeluszu, może Inger chodzi tak samo w kapeluszu, co? A może ona wyjechała do Trondheim po kapelusz, ha, ha?

Izak wstał z ławy i chciał wyjść bez słowa. Ale teraz dopiero otwarło się serce Oliny, ukazując, jak czarne było, jak zionęło czarną wręcz otchłanią. Wyrzuciła z siebie potok słów, język jej warczał jak kołowrotek. Powiedziała, że żadna z jej córek nie miała podobnego pyska jak Inger, która wyglądała niby ogniem plujący potwór, ale dlatego też córkom jej, Oliny, poszczęściło się. Tak, tak, nie każdy umie mordować swe dzieci.

— Stul pysk! — krzyknął Izak i dla lepszego snadź zadokumentowania swego gniewu dodał: — Ty jędzo przeklęta!

Lecz Olina pyska nie stuliła.

— Ha, ha! — zachichotała, spojrzała ku niebu i odcięła się, że właściwie nie rozumie, jak potwory z takimi zajęczymi wargami w ogóle oblatywać mogą po świecie.

Izak uczuł zapewne ulgę, znalazłszy się nareszcie poza domem. I nie pozostało mu nic innego, jak sprawić Olinie trzewiki skórkowe!

Był osadnikiem w lesie i tak mało podobnym do bogów, że nie mógł skrzyżować na piersi swych rąk i rozkazać swej służbie: „Odejdź!”. Tak niezbędna zarządczyni domu jak Olina czuła się mocno w siodle i dlatego mogła była sobie pozwolić na wszystko.

Noce były chłodne i był czas pełni; grzęzawiska tężeją w takim stopniu, że człowiek może od biedy przejść. We dnie tajały pod słońcem. W taką noc chłodną powędrował Izak do wsi, żeby kupić dla Oliny trzewiki. W zawiniątku miał dwa sery dla pani Geisslerowej.

Nowy osadnik osiadł na połowie drogi do wsi. Był zapewne człowiekiem zamożnym, bo sprowadził ze wsi cieśli do budowy chaty, a nadto wyrobników do uprawy kawałka piasków pod ziemniaki, on sam zaś nie prawie nie pracował. Osadnikiem tym był Brede Olsen, woźny sądowy, człowiek, do którego we wsi trzeba było się zwracać, gdy zachodziła potrzeba sprowadzenia lekarza lub gdy na plebanii miał być bity tucznik. Brede Olsen nie miał jeszcze trzydziestki, a był już ojcem czworga dzieci i mężem kobiety, która właściwie także jeszcze była dzieckiem. Ach, majątek Bredego nie był chyba tak wielki, jego natrętne pieczeniarstwo nie przynosiło tak znacznych dochodów. Teraz próbował szczęścia na roli. Pieniądze na budowę domostwa podjął z banku. Jego nieruchomość nosiła nazwę „Bredablik”; piękną tę nazwę wymyśliła małżonka sołtysa Heyerdala.

Izak przechodzi obok nowej osady i nie wstępuje, żal mu czasu. Ale jakkolwiek bardzo jeszcze wcześnie, już dzieci Bredego tłoczą się przy oknie. Izak spieszy się, chce wracać nocy następnej. Wprawdzie na gospodarstwie nie czeka go zbyt wiele roboty, ale tęskni za dziećmi, które pozostały tam same pod opieką Oliny.

W drodze wspomina sobie pierwszą swoją w tej okolicy wędrówkę. Dużo upłynęło czasu, ostatnie dwa lata bardzo były długie. Wiele dobrego doznał na Sellanrå, ale z jednym było bardzo niedobrze, hej, mocny Boże!

I oto powstała tu nowa osada; Izak przypominał sobie dobrze to miejsce: był to jeden z podatniejszych gruntów, jakie badał tu podczas swej pierwszej wędrówki. Mimo to nie osiadł tu, lecz zapuścił się dalej w poszukiwaniu czegoś korzystniejszego. Tu było bliżej wsi, to prawda, ale las był lichszy; była tu równina, ale zarazem i grzęzawica; ziemia była tu podatniejsza pod orkę, ale odwodnienie jej było trudne. Poczciwy Brede nie posiadał jeszcze kawałka uprawionego pola. A co to miało znaczyć, czyżby Brede chciał przybudować z drugiej strony chałupy szopę do narzędzi i wozów? Izak spostrzegł wóz, stojący pod gołym niebem, tuż przed chatą.

Sprawę u szewca załatwił, ale pani Geisslerowa na dobre już wyjechała, przeto sery kozie sprzedał przekupniowi. Wieczorem wraca. Mróz ściska coraz większy, tak że droga przez grzęzawicę nie nastręcza trudności. Ale Izak idzie krokiem ociężałym. Bóg jeden wie, kiedy znów ujrzy Geisslera, skoro żona jego wyjechała, możliwe, że Geissler nie przyjdzie tu już nigdy. Inger nie ma, czas uchodzi.

I teraz nie wstępuje do Bredów, nie, nawet z dala omija Bredablik. Nie ma ochoty na gadanie z ludźmi, pragnie tylko iść dalej a dalej. Wóz Bredego wciąż jeszcze stoi pod gołym niebem. Izak myśli: „Chciałbym wiedzieć, jak długo on tam postoi? Ano, każdy ma swoje!”. Teraz na przykład on, Izak, posiada wóz i szopę do niego, a mimo to nie powiodło mu się lepiej, ognisko jego rozbite i zimne, niegdyś było całe i ciepłe, obecnie brak połowy.

Słońce wysoko już wzeszło, gdy Izak przybliżył się o tyle, że ujrzał wysoko na hali swoją chałupę. Zaraz też lżej mu się zrobiło na sercu, jakkolwiek dwudniową wędrówką bardzo był zmęczony. Budynki stoją na swoim miejscu. Z komina chaty się dymi. Obaj chłopcy znajdują się już na dworze, zaledwie go spostrzegli, a już pędzą naprzeciw niemu na wyścigi. Olina zrywa się z ławy i woła:

— Jak to? Już wróciłeś? — Olina gotuje kawę... Kawę?

Izak dawno już był zauważył: po każdej wizycie Os-Andersa lub innych Lapończyków Olina warzy sobie kawę, i to w małym kociołku Inger. Czyni to zawsze w nieobecności Izaka, gdy Izak jest w lesie lub w polu. A gdy wróci czasem niespodzianie i ujrzy, co się święci, wtedy milczy. Ale on dobrze wie, ile go ta kawa kosztuje kłębków wełny i kawałków sera koziego. Toteż bardzo wiele ze strony Izaka, że w tej chwili nie schwycił Oliny i nie zdeptał za taką nikczemność. Tak, prawdę mówiąc, Izak usiłował zawsze być człowiekiem lepszym, obojętnie z jakich pobudek, czy to dla miłego spokoju, czy też może w ukrytej nadziei, że w nagrodę Bóg zwróci mu wcześniej Inger. Jest dociekliwy i przesądny, jest szczery nawet w swej przebiegłości chłopskiej. Teraz właśnie, jesienią, okazało się, że dach torfowy stajni grozi zawaleniem i zasypaniem konia, Izak kilkakrotnie zgrzytnął zębami, żuł końce swego wąsa i brody, ale w końcu uśmiechnął się jako ten, co zna się na żartach, naprawił dach i podparł go krokwiami2. Ani jedno złe słowo nie wymknęło się z ust jego. Inny przykład: spiżarnia, w której składano wszelkie zapasy żywności, miała właściwie duże otwory w murze. Przez te otwory wpadało do wnętrza ptactwo i rozgościło się tam na dobre. Olina złościła się, że ptaszki wszystko wyjadają, spacerują po słoninie, ba, robią nawet coś znacznie gorszego — niby na słoninę.

Izak rzekł tyle tylko:

— Amo, szkoda biednych ptaszków, wlatują do środka i nie mogą znaleźć drogi powrotnej, biedactwa! — I w czasie największej roboty wyłamał kamienie i zamurował zdradzieckie dla ptaszków otwory.

Bóg raczy wiedzieć, co on przy tym sobie myślał, czy łudził się, że takim dobrym sprawowaniem się przyspieszy uwolnienie Inger?