VII

Dni mijają.

Pogoda dla pól wspaniała, z słońcem i deszczem na przemian i odpowiednio do tego też wszystko rośnie i dojrzewa. Osadnicy mają sianokosy już prawie na ukończeniu. Sprzęt siana olbrzymi, trudno wszystko pomieścić pod dachem, więc pakują je pod wiszary1, do stajni, do chaty, wypróżniają szopę i zapychają sianem aż pod sam dach. Od wczesnego ranka do późnego wieczora Inger pracuje jako pomocnica dzielna i niestrudzona. Izak wyzyskuje wszelki czas deszczu w celu wykończenia nowej stodoły, a przynajmniej południowej jej ściany, bo wtedy będzie mógł tam złożyć wszystko siano, choćby jeszcze raz tyle. Robota posuwa się raźnie naprzód — wszystkiemu poradzi!

Wypadek wielki i przykry ze swą troską istniał, czyn był dokonany i niechybne będą jego następstwa. Dobro kroczy często szlakiem niewidocznym. Zło wlecze zawsze za sobą swoje następstwa. Izak odniósł się do całej sprawy od samego początku w sposób rozumny i nie powiedział nic więcej jak to:

— Co też tobie do głowy strzeliło?

Inger milczała. Więc po chwili Izak odezwał się znowu:

— Zadusiłaś?

— Tak — odparła Inger.

— Tego nie powinnaś była robić.

— Nie — odpowiedziała.

— I nie rozumiem, jak mogłaś to przenieść2 na sobie.

— Wyglądała tak jak ja.

— Niby jak?

— Na ustach.

Izak długo myślał i myślał, po czym rzekł: — Tak, tak...

Na tym też poprzestano, do sprawy tej już nie wracano. A gdy dni upływały tak spokojnie jak dawniej i gdy nadszedł czas sprzętu siana i wielu innych robót w polu, wtedy występek cofnął się w myślach powoli na plan dalszy. Ale istniał, przez cały czas ciążył na ludziach i na całym osiedlu. Małżonkowie nie mogli łudzić się co do tego, czy Olina zachowa milczenie, to było aż nadto niepewne. A choćby Olina nawet milczała, czy w takim razie nie mogliby przemówić wszyscy owi niemi świadkowie, ściany chaty lub drzewa w lesie dokoła mogiłki? Os-Anders mógł był dawać do zrozumienia, sama Inger mogła była się zdradzić na jawie lub we śnie. Przygotowani byli na najgorsze.

Jak wobec tego miał zachować się Izak? Rozsądnie, to wszystko! Teraz dopiero zrozumiał, czemu Inger za każdym razem chciała być sama podczas połogu, wielki lęk o nadobność3 dzieci pragnęła przecierpieć sama, bez świadków, sama też chciała iść naprzeciw niebezpieczeństwu. Trzy razy się to powtarzało. Izak potrząsał głową i żal mu było bardzo Inger, biednej, nieszczęśliwej Inger. A gdy na domiar dowiedział się o Lapończyku z zającem, wtedy uwolnił Inger od wszelkiej winy. To zrodziło wielką wśród nich miłość, miłość fałszywą — w obliczu niebezpieczeństwa tulili się do siebie. Ona była pełna względem niego naturalnej słodyczy, on zaś, ten człek spiżowy, ten kloc, on stał się dziki, w pożądaniu jej nienasycony. Nogi miała obute w komagry lapońskie, poza tym jednak nie miała w sobie nic lapońskiego, nie była niskiego wzrostu i chuda, lecz przeciwnie, rosła i kształtów foremnych. Teraz latem chodziła boso i w krótkiej spódnicy, te długie bose nogi Izak oczami wręcz pożerał.

Przez całe lato śpiewała pieśni nabożne i uczyła Elizeusza wielu drobnych modlitewek. Lapończyków jednak nienawidziła całkiem nie po chrześcijańsku i wypowiadała im to, o ile pojawili się na osiedlu, otwarcie i bez ogródek. Mogli być znowu przez kogoś nasłani, mogli mieć znowu zająca za pazuchą, niech zmykają co prędzej!

— Zająca? Jakiego zająca?

— Jak to, nie słyszałeś, co zrobił Os-Anders?

— Nie.

— Mogę ci to sama powiedzieć, Przywędrował tu z zającem, kiedy byłam przy nadziei.

— Coś podobnego! I co, ucierpiałaś z tego powodu?

— To nie twoja rzecz, a teraz fora stąd. Tu masz trochę do jedzenia i zaraz mi się wynoś!

— Nie masz na zbyciu trochę skóry na moje dziurawe buty?

— Nie, ale mogę ci kijem skórę wygarbować, jeżeli się stąd zaraz nie wyniesiesz!

Lapończyk, żebrząc, jest pokorny, gdy jednak odprawią go z kwitkiem, wtedy staje się mściwy i wygraża. Teraz zjawiła się na osiedlu para lapońska z dwojgiem dzieci, dzieci wysłano do chaty po jałmużnę, ale wróciły niebawem z oznajmieniem, że w chacie pusto. Rodzina naradzała się przez chwilę, po czym Lapończyk sam udał się do chaty, aby przekonać się naocznie. Nie wracał. Wtedy poszła za nim kobieta, a wreszcie i dzieci. Stali na środku izby i szwargotali społem4 po lapońsku. Lapończyk zajrzał do komory, ale i tam nie zastał nikogo. Teraz odzywa się nagle zegar na ścianie, rodzina słucha ze zdziwieniem i wszyscy rozwierają szeroko usta.

Inger, jakby przeczuwając, że obcy ludzie znajdują się w chacie, biegła co tchu z hali górskiej. Ujrzawszy Lapończyków, i to nieznanych sobie, rzekła ostro:

— Czego tu szukacie? Nie widzieliście to, że nie ma nikogo w domu?

— O tak — powiada chłop.

— Wynoście się! — mówi Inger.

Rodzina wychodzi powoli i niechętnie.

— Myśmy tylko przystanęli i przysłuchiwali się zegarowi — odzywa się chłop. — Grał tak ślicznie.

— Nie masz dla nas kawałka chleba? — wtrąciła kobieta.

— Skąd jesteście? — pyta Inger.

— Z tamtej strony wody. Całą noc wędrowaliśmy.

— Dokąd idziecie?

— Za góry.

Inger udaje się do chaty, aby przygotować trochę żywności. Gdy wraca, słyszy prośbę kobiety o kawałek sukna na czapkę, o pęczek wełny, o kawałek sera koziego — ona wszystkiego może potrzebować. Inger się spieszy, Izak i dzieci znajdują się na skoszonej łące.

— Idźcie już — powiada.

— Widzieliśmy na pastwisku twój inwentarz — kobieta próbuje schlebiać — tyle tam bydła, ile pewnie gwiazd na niebie.

— Jak żyję, nie widziałem tyle! — powtórzył chłop. — Nie mogłabyś nam dać pary znoszonych komagrów?

Inger zamyka drzwi chaty i wraca do roboty. Wtedy chłop krzyknął coś za nią, ona jednak udała, że nie słyszy, i szła dalej. Ale ona dobrze słyszała:

— Czy to prawda, że kupujesz zające?...

Nie należało tego źle rozumieć. Możliwe, że Lapończyk zapytał w dobrej wierze, może mu ktoś nacyganił5, możliwe też, że chciał jej dokuczyć. W każdym razie Inger otrzymała przestrogę. Przeznaczenie zgłaszało się...

Dni mijały. Osadnicy byli to ludzie zdrowi; co się ma stać, niech się stanie, pracowali i czekali. Żyli tuż przy sobie jak zwierzyna w lesie, spali i jedli. Czas posunął się już o tyle naprzód, że próbowano nowych ziemniaków, były duże i mączyste. A cios — czemu opóźniał się cios? Teraz już koniec sierpnia, niebawem nastąpi wrzesień, czy zimę mieli przebyć razem, nietknięci przez los, oszczędzeni? Nieustannie trwali na posterunku, co wieczór, skradając się, odnajdywali się w swej chacie, radośni, że dzień minął szczęśliwie bez kataklizmu. Nastał październik, wtedy niespodzianie zjawił się na osiedlu sołtys z asystentem i z teką pod pachą. Prawo zastukało do drzwi chaty.

Śledztwo zajęło sporo czasu, Inger przesłuchano w cztery oczy. Nie przeczyła; mogiłkę w lesie rozkopano i opróżniono, i wysłano zwłoki do sekcji. Trupek był zawinięty w sukienkę Elizeusza do chrztu, a na główce miał nasadzoną czapeczkę z koralikami.

Wtedy to Izak odzyskał znowu mowę i rzekł:

— Tak, tak, teraz przyszło nieszczęście na nas największe. Wciąż to powtarzam, żeś nie powinna była tego robić.

— Nie powinnam — przyznaje Inger.

— Jakżeś to zrobiła?

Inger milczy.

— I że to tak lekko przeniosłaś na sobie!

— Była taka sama jak ja. Wtedy położyłam ją na twarzyczkę.

Izak potrząsa głową.

— I potem umarła — kończy Inger i wybucha głośnym płaczem.

Izak milczy chwilę.

— Tak, tak, teraz już za późno na płacze.

— Na czubku główki miała włosy kasztanowate — powiedziała Inger, łkając.

Na tym sprawę zakończono.

I znowu mijały dni. Inger nie aresztowano, władza okazywała pobłażliwość w postępowaniu. Sołtys Heyerdal wypytywał ją spokojnie, nieledwie obojętnie, i powiedział tylko:

— Smutne, że podobne rzeczy się dzieją!

Na zapytanie Inger, kto ją zadenuncjował, odparł sołtys, że właściwie nikt, że podawano mu z różnych stron różne pogłoski. Czy ona sama nie zdradziła się przed niektórymi Lapończykami? Inger odpowiedziała, że owszem, kilku Lapończykom opowiadała o Os-Andersie, który w lecie przyszedł do niej z zającem i z tego powodu dziecko w łonie dostało zajęczą wargę.

— Zająca tego przysłała pewnikiem Olina!

Sołtys nie o tym nie wiedział. Ale jakkolwiek było, podobnej ciemnoty i podobnych przesądów nie może nawet wciągnąć do protokołu.

— Gdy mnie matka miała urodzić, zobaczyła także zająca — dodała Inger...

Spichrz wykończony; był to duży budynek z przepierzeniem na siano po obu stronach i z klepiskiem pośrodku. Siano więc, nagromadzone w szopie i innych miejscach, zniesiono obecnie do spichrza. Żyto skoszono i wysuszono w mendlach6, Inger wykopała marchew i rzepę. I oto wszystko pomieszczono już pod dachem. Teraz byłoby po tarapatach, na osiedlu panował dobrobyt. Izak karczował nowe szmaty ziemi i powiększał swe pola pod zboże, był rolnikiem z krwi i kości. Ale jesienią odezwała się Inger:

— Teraz miałaby pół roku i już by nas wszystkich rozpoznawała!

— Co się stało, to się stało, tego się już nie odmieni — odparł Izak.

Zimą młócił Izak żyto na nowym klepisku w spichrzu, a Inger pomagała mu całymi godzinami, wywijając cepem nie gorzej od niego, dzieci tymczasem baraszkowały w sianie. Kłosy sypały duże, grube ziarno. Około Nowego Roku była sanna7 co się zowie, więc Izak począł zwozić do wsi drewno sążniowe. Posiadał już stałych odbiorców płacących dobre ceny za jego drewno doskonale latem wyschłe.

Pewnego dnia uradził z Inger, że opasłego cielaczka po Złotorogiej zabierze z sobą i ofiaruje go pani Geisslerowej wraz z paczką koziego sera. Pani eks-sołtysowa była zachwycona i zapytała, ile za to wszystko ma zapłacić.

— Ani grosza — odrzekł Izak — pan sołtys zapłacił już.

— Tam do licha, naprawdę zapłacił? — wykrzyknęła pani Geisslerowa do głębi wzruszona. Wręczyła więc Izakowi kilka książeczek obrazkowych i kawał placka, i różne zabawki, wszystko dla Elizeusza i Sywerta.

Gdy Izak wrócił do domu i Inger ujrzała książeczki, placek i zabawki, odwróciła się i poczęła płakać.

— Co ci jest? — pytał Izak.

— Nic — odparła. — Ale teraz miałaby właśnie roczek i mogłaby oglądać wszystkie te śliczności.

— Ano, ale wiesz przecie, jak ona wyglądała — rzekł Izak, aby ją pocieszyć. — Zresztą możliwe, że nie będzie tak źle. Dowiadywałem się, gdzie przebywa Geissler.

Odwróciło to uwagę Inger.

— Tak, czy on mógłby nam dopomóc? — spytała.

— Tego ja nie wiem.

Następnie Izak zawiózł ziarno do młyna i przywiózł do domu mąkę. Potem chodził znowu do lasu i ścinał drzewo na sążnie, przygotowując zapasy na przyszłą zimę. Życie jego schodziło na ustawicznej pracy; od jednej pracy przechodził do drugiej, już to w polu, już to w lesie, już w lesie, już też znowu w polu — zależnie od pory roku. Sześć lat już pracował Izak na swym osiedlu, a Inger pięć lat: wszystko działo się, jak należy, gdybyż tak szło i nadal. Ale tak nadal iść nie miało... Inger przędła pilnie i tkała, i zabiegała około inwentarza, śpiewała też żarliwie pieśni nabożne, ale — miły Boże! — śpiew jej był niby dzwon bez serca!

Gdy po roztopach wiosennych droga jako tako obeschła, sprowadzono Inger na dół do wsi — na przesłuchanie. Izak musiał był pozostać w domu. Znalazłszy się sam, postanowił przejść na tamtą stronę gór do Szwecji i odnaleźć Geisslera. Dobry sołtys nie odmówi może pomocy biedakom na Sellanrå. Ale Inger, wróciwszy, wypytała się poprzednio o wszystko i wiedziała już mniej więcej, jaki czeka ją wyrok. Właściwie jest to sprawa dożywotniego więzienia, ale paragraf pierwszy... — Patrzcie jeno, ona stanęła przed świętym trybunałem sprawiedliwości i po prostu do wszystkiego się przyznała. Świadkowie z obu wsi patrzyli na nią ze współczuciem i przewodniczący wypytywał ją życzliwie. Ale mądre głowy panów od prawa wzięły przecież nad nią górę. Dostojni panowie prawnicy są tak dzielni, oni znają swoje paragrafy, wyuczyli się ich na pamięć, takie to są mądre głowy. I w urzędowaniu swym również nie są pozbawieni rozumu, a nawet i serca. Inger nie mogła była uskarżać się na sąd. Słowem nie wspomniała o zającu, lecz gdy wśród łez wyznała, że zniekształconemu dziecku swemu oszczędzić chciała bolesnej udręki życia, wtedy przewodniczący skinął głową energicznie i poważnie powiedział:

— Ale przecież ty także masz zajęczą wargę, a mimo dobrze ci się działo.

— Tak, Bogu dzięki! — rzekła Inger. Słowem nie wspomniała o ukrytych cierpieniach swego dzieciństwa i swej młodości.

Przewodniczący jednak snadź domyślił się tego i owego, przecież był szpotawy8 i nigdy z tego powodu nie zaznał rozkoszy tańca.

— Wyrok? Nie, tego jeszcze powiedzieć nie mogę. Właściwie jest za to więzienie dożywotnie, ale... I nie umiem też powiedzieć, czy uda się wymiar kary złagodzić, przenieść do drugiego lub trzeciego stopnia, na piętnaście do dwunastu lub dwanaście do dziewięciu lat. Siedzą tam ci panowie i głowią się nad kodeksem karnym, i nie tak prędko dadzą sobie radę. No, ale bądźmy dobrej myśli. — Tyle powiedział przewodniczący.

Inger stawiła się na przesłuchanie pogrążona w tępej rezygnacji, nie było powodu zatrzymywać jej w areszcie.

Minęło kilka miesięcy. I znowu przyszedł na Sellanrå sołtys ze swym nowym woźnym. Izaka nie było w domu, był nad rzeką i łowił ryby. Gdy wrócił wieczorem, Inger okazywała mu wiele dobroci i serdeczności i chwaliła go, jakkolwiek połów się nie udał i niewiele przyniósł ryb.

— Co ja to chciałem powiedzieć, byli tu goście? — zapytał.

— Goście? Czemu pytasz o to?

— Widzę świeże ślady na dworze. Ślady butów.

— Był tylko sołtys z drugim jeszcze.

— Tak. Czego chcieli?

— Nietrudno się domyślić.

— Chcieli cię zabrać?

— Mnie zabrać? Nie, przynieśli wyrok. I tyle mogę ci powiedzieć; łaska boża, a więc nie to, czego się bałam.

— Tak — rzekł Izak w naprężonym oczekiwaniu. — Na długo?

— Nie, tylko na kilka lat.

— Ile?

— Tak, tak, myślisz pewnie, że na wiele lat, ale ja Bogu dziękuję, że wychodzę przynajmniej z życiem.

Inger nie powiedziała, na ile lat ją skazano. Późnym wieczorem zapytał Izak, kiedy przyjdą po nią, ale ona tego nie wiedziała lub też powiedzieć nie chciała. Stała się znowu bardzo zamyślona, zastanawiała się głośno nad tym, jak Izak będzie sobie radził bez niej, chyba przyjdzie Olina. Izak również nie widział innej drogi wyjścia. Ale gdzie szukać Oliny? W tym roku wcale się tu nie pokazała. A może ona tu po tym wszystkim, co im wyrządziła, w ogóle już nie przyjdzie?... Siano sprzątnięto, a Oliny jak nie widać, tak nie widać. Czy sprowadzić ją? Ach, ona by się już na pewno przytryndała, ten kałdun zatłuszczony, ten potwór!

Nareszcie przyszła. Co za osoba! Zachowała się tak, jakby między nimi nic nie zaszło, przyniosła nawet parę pończoszek dla Elizeusza.

— Chciałam tylko zobaczyć, jak tu u was wygląda — rozpoczęła.

Okazało się, że łachy swoje i różne rzeczy, spakowane w worku, pozostawiła w lesie i w ogóle przygotowana była na pozostanie tu na stałe.

Wieczorem Inger wzięła męża swego na bok i rzekła:

— Mówiłeś niedawno, że chcesz odszukać Geisslera... Teraz byłaby odpowiednia pora.

— Tak — odparł Izak — ponieważ Olina już przyszła, przeto wybiorę się zaraz jutro z rana.

Inger powiedziała, że byłaby mu bardzo za to wdzięczna.

— Ale zabierz ze sobą wszystkie pieniądze, jakie masz w domu — dodała.

— Dobrze. A czy ty nie mogłabyś ich przechować?

— Nie.

Inger przysposobiła spory tłumoczek z żywnością. A gdy Izak zbudził się nad ranem, zerwał się natychmiast i przygotował do drogi. Inger odprowadziła go aż na podwórze, nie płakała ani też jęczała, ale powiedziała:

— Lada dzień mogą przyjść po mnie.

— Czy wiesz co o tym?

— Nie, skądżebym miała o tym wiedzieć? A zresztą, może to nie tak prędko nastąpi, chociaż... Gdybyś jeno Geisslera odszukał, on by może wynalazł radę.

Jaką radę mógłby teraz jeszcze wymyślić Geissler? — Żadną. Lecz Izak mimo to poszedł.

Ano, kto ją tam wie, tę Inger, ona z pewnością wie najlepiej. I ona też prawdopodobnie zawiadomiła jakimś sposobem Olinę. Izak, powróciwszy ze Szwecji, nie zastał już Inger. Zabrano ją i przy obu dzieciach pozostała Olina.

Była to dla Izaka chwila smutna, bardzo smutna, gdy zbliżając się do chaty, zawołał głośno na Inger i nie otrzymał odpowiedzi.

— Zabrali ją? — zapytał.

— Tak — odparła Olina.

— Kiedy?

— Akurat tego dnia, kiedyś poszedł.

Teraz dopiero Izak odgadł, że Inger w chwili rozstania się z chatą pragnęła być znowu sama i dlatego tylko prosiła go, aby zabrał z sobą pieniądze. Ach, trochę grosza byłoby się jej na pewno przydało na tę wielką podróż!

Ale uwagę chłopców porwało z miejsca śliczne prosiątko, które przyniósł Izak. Zresztą była to jedyna rzecz, jaką przyniósł z swej wędrówki. Adres Geisslera był przestarzały. Geisslera nie było już w Szwecji, bawił teraz w Trondheim9. Ale ze Szwecji przyniósł w swych rękach prosiątko, w drodze karmił je mlekiem z butelki i w górach spał z nim na swej piersi. Pragnął uradować Inger, a teraz Elizeusz i Sywert bawili się zabawnym stworzonkiem i mieli z nim sto pociech. To Izaka nieco rozchmurzyło. Do tego przyczyniło się jeszcze jedno: Olina oznajmiła, że sołtys kazał się kłaniać, tudzież że rząd zgodził się ostatecznie na sprzedaż osiedla Sellanrå i że Izak ma tylko zgłosić się i zapłacić. Wiadomość to była dobra i wyrwała Izaka ze stanu przygnębienia. Jakkolwiek był jeszcze mocno strudzony podróżą do Szwecji, spakował co prędzej trochę chleba i sera i powędrował na dół do wsi. Pocieszał się zapewne, że spotka tam jeszcze Inger.

Ale nadzieja jego nie ziściła się, Inger już nie zastał, zamknięto ją na osiem lat. Izaka aż zamroczyło i już tylko piąte przez dziesiąte rozumiał z tego, co mówił do niego sołtys. Niewesołe to, że podobna rzecz mogła się zdarzyć. Ma nadzieję, że będzie dla Inger nauczką, że się nawróci, że stanie się lepsza i już więcej dzieci swych mordować nie będzie.

Sołtys Heyerdal był żonaty od zeszłego roku. Żona nie chciała zostać matką, nie chciała mieć dzieci — oświadczyła, że nic z tego nie będzie i kwita. No i nie miała dzieci...

— Nareszcie też mogę zamknąć akta sprawy Sellanrå — rzekł następnie sołtys. — Rząd królewski zgodził się poniekąd na mój wniosek sprzedaży.

— Tak — rzekł Izak. — Ile mam zapłacić?

— Rocznie dziesięć talarów. Tu wprawdzie zaszła zmiana o tyle, że ministerium zamiast pięciu talarów ustanowiło dziesięć. Nie wiem, jak się na to zapatrujesz?

— Żebym tylko temu podołał — odparł Izak.

— I to na dziesięć lat. — Izak spojrzał przerażony. — Tak, na inne warunki ministerium nie chce przystać — rzekł sołtys. — I jest to właściwie za bezcen, taki spory szmat ziemi wykarczowanej i tak uprawionej.

Na ten rok posiadał Izak dziesięć talarów, zebrał je za drewno i za kozie sery, zrobione przez Inger. Zapłacił i jeszcze coś niecoś mu pozostało.

— Całe szczęście, że ministerium nie dowiedziało się o zbrodni twojej żony — rzekł sołtys. — Inaczej by może komu innemu sprzedali.

— Tak — rzekł Izak, a po chwili zapytał: — Więc na całe osiem lat ją zamknięto?

— Tak, tego zmienić już nie można. Trudno, sprawiedliwości musiało się stać zadość. Zresztą kara jej jest więcej niż łagodna. A twoim najbliższym zadaniem będzie teraz przeprowadzić wyraźną granicę pomiędzy ziemią twoją a państwową. Wykarczuj wszystko w równej linii ściśle według znaków, jakie tam pozostawiłem i jakie zapisałem w protokole. Drzewa należą do ciebie. Później przyjdę tam na górę i sprawdzę.

Izak powędrował z powrotem.