VIII

Aksel nie miał czasu na wypoczynek. Z chwilą nastania zawieruch jesiennych rozpoczął się nowy dla niego okres trudów i przykrości, które samochcąc wziął na swoje barki: aparat na ścianie meldował co chwila, że linia telegraficzna nie w porządku.

Ach, urząd kontrolera przyjął tylko z tego powodu, ponieważ bardzo był chciwy na pieniądze! Od samego początku nałykał się sporo nieprzyjemności, Brede Olsen wygrażał się w chwili, gdy Aksel odbierał od niego wszelkie narzędzia i przybory telegraficzne.

— Zapomniałeś już o tym, że zimą uratowałem ci życie? — rzekł Brede.

— Życie uratowała mi Olina — odparł Aksel.

— Tak, a czyż na własnych swych barkach nie zaniosłem cię do chałupy? A oprócz tego w lecie czyhałeś tylko na to, żeby nabyć moją posiadłość i na zimę z chałupy mnie wygnać.

Tak, Brede czuł się niewymownie pokrzywdzony.

— Zabierz sobie, zabierz — powiedział — cały ten telegraf. Ja z moją familią wyprowadzimy się na wieś i tam założymy coś, o czym ty nawet pojęcia nie masz, coś na podobieństwo hotelu, gdzie ludzie będą mogli przychodzić na kawę. O, myślisz pewnie, że nie dam sobie rady? Moja kobieta zajmie się sprzedażą prowiantów, a ja będę robił interesy, przy których o wiele więcej zarobię niż ty. I tyle ci jeszcze powiem, Aksel, pamiętaj, że mogę ci wyrządzić najrozmaitsze psikusy, bo ja znam całą linię telegraficzną, ho, ho, bardzo dobrze znam i mógłbym drągi wywracać i zrywać druty, tak że byś musiał przerywać ustawicznie robotę w gospodarstwie, choćby najpilniejszą, dla naprawy linii. Tak, tyle mogę ci powiedzieć...

Teraz właśnie Aksel powinien pojechać do przystani po swoje maszyny — ach, każda z nich tak ładnie złocona i ślicznie pomalowana jakby obrazek jaki. I dziś właśnie chciałby im się przyjrzeć i dokładnie poznać sposób ich użycia. Ale nic z tego, muszą pozostać na dole. Niedobrze, jeżeli z powodu telegrafu musi zaniedbywać ważne i pilne roboty. Ale telegraf dawał przecież pieniądze!

Wysoko w górach, na górze miedzianej, spotkał Aronsena. Kupiec Aronsen stał tam smagany wichurą i patrzał, tak stał tam niby widmo. Czego on tam szukał? Snadź niepokoiło go coś; przyszedł tu osobiście, aby przekonać się naocznie o sprawach kopalni. Tak, niepokoiła go troska o przyszłość jego i rodziny. I oto ma przed sobą górę opuszczoną, obraz nędzy i zniszczenia: zardzewiałe maszyny, narzędzia, wózki, wiele z tego porzucono pod gołym niebem. Beznadziejny obraz zniszczenia. Tu i ówdzie widniały na ścianach baraków napisy zabraniające uszkodzenia budynków, narzędzi i wozów.

Aksel zagaduje gniewnego kramarza:

— Pan na polowaniu?

— Tak, gdybym go tylko spotkał!

— Kogo?

— Kogóż by, jak nie tego, który mnie i całą okolicę wtrąca w nieszczęście?

— Czy pan o Geisslerze mówi?

— Tak, tego łotra mam na myśli. Zastrzelić by go trzeba jak psa wściekłego!

Aksel roześmiał się i rzekł:

— Geisslera mógł był pan spotkać przed kilku dniami w mieście. Ale ja myślę, że lepiej by było, gdyby go pan nie tykał.

— Co takiego?! — wybuchnął Aronsen.

— Boję się, że on by pana połknął.

Dłuższą chwilę jeszcze się sprzeczali i Aronsen wpadał w coraz większą wściekłość. Na koniec Aksel zapytał żartem:

— Ale chyba nas pan nie opuścisz, co byśmy tu w puszczy robili bez pana?

— Czy myślisz, że będę tu gnił między waszymi bagnami, gdzie trudno zarobić choćby na szczyptę tytoniu? Jeżeli nastręczysz mi jakiego kupca, sprzedam w tej chwili!

— Kupca? — zawołał Aksel. — U was ziemia dobra, jeno uprawić ją trzeba. Wyżywi ona tego, kto o nią będzie dbał.

— Przecie słyszysz, że nie mam ochoty babrać się w ziemi! — krzyknął Aronsen. — Mam coś lepszego do roboty!

Aksel zauważył, że nietrudno będzie o kupca, ale Aronsen wyszydził go:

— W całej puszczy nie ma takiego, który by mógł mi zapłacić za mój Storborg.

— Ano, kto wie, może by się jednak znalazł.

— Tu na pustkowiu sama biedota i nędzarze! — wykrzykiwał Aronsen.

— Tak, to prawda — odparł Aksel obrażony. — Ale jest Izak z Sellanrå, a on mógłby wam w każdej chwili wypłacić gotówką tyle, ile byście jeno chcieli.

— Nie wierzę.

— Mało mnie to obchodzi — odparł Aksel i zabierał się w dalszą drogę.

Lecz Aronsen powstrzymał go:

— Zaczekaj chwilkę! Czy ty naprawdę myślisz, że Izak mógłby mnie uwolnić od Storborgu?

— Tak, gdyby chciał, mógłby!...

Aronsen, idąc w górę, ominął Sellanrå z daleka, teraz jednak, wracając, wstąpił do domu Izaka i odbył z nim dłuższą rozmowę.

— Nie — rzekł Izak, potrząsając głową — nigdy o tym nie myślałem i nigdy się na to nie skuszę.

Ale gdy Elizeusz przyjechał do domu na Boże Narodzenie, wtedy Izak nie był już tak nieugięty w swym postanowieniu. Chęć nabycia Storborgu uważał wprawdzie za pospolite wariactwo, skoro jednak Elizeusz mniemał, że byłby to interes dla niego, to inna rzecz — można się nad tym zastanowić.

Elizeusz wahał się. Nie był ani za, ani przeciw. Gdyby pozostał teraz w domu, w takim razie koniec z nim; puszcza to nie miasto. W ostatnich latach nauczył się lekceważyć chłopów, bo oni należeli do innego świata. Obecnie zaś miałby do tego świata wrócić?

Matka zachęcała go do kupna, Sywert namawiał również, I pewnego pięknego poranka oboje z Elizeuszem pojechali na dół do Storborgu na oględziny.

Aronsen wszakże, spostrzegłszy, o co idzie, uderzył natychmiast w ton całkiem inny: Nie ma on potrzeby sprzedawania Storborgu! Jeżeli się wyprowadzi, to i cóż? Dwór pozostanie dworem, posiadłość wspaniała, na którą zawsze — oczywiście, gdy zechce — znajdzie nabywcę. Gleba storborska jest „bom konstant”!

— Wy byście i tak nie mogli zapłacić tego, co ja żądam — twierdził Aronsen.

Zwiedzili dom, stajnię, spichrz, obejrzeli opłakane resztki towarów faktorii: kilka drumli, kilka łańcuszków do zegarka, kilka kartoników papieru różowego, jakieś lampy wiszące — ot wszystko to, co wśród osadników pustkowia nie ma najmniejszego popytu. Poza tym znajdowała się tam jeszcze reszta materiału bawełnianego oraz kilka skrzynek gwoździ.

Elizeusz przybrał odpowiednią pozę i przeglądał wszystko okiem znawcy.

— Na tego rodzaju towary nie miałbym zapotrzebowania — zauważył.

— Toteż nie zmuszam pana do kupna — odparł Aronsen.

— No ostatecznie mogę dać panu za cały Storborg z budynkami, towarami, inwentarzem i ze wszystkim tysiąc pięćset koron — rzekł Elizeusz. O, w gruncie rzeczy cała ta historia była mu srodze obojętna, podał więc śmieszną cenę, ot, żeby coś powiedzieć i pochwalić się swoją znajomością rzeczy.

Pożegnali się z Aronsenem i wrócili znowu do domu. Nie, nic z tego nie będzie. Elizeusz zaproponował tak haniebnie niską cenę, że Aronsena wręcz obraził.

— Wcale nie słucham tego, co gadasz — oświadczył Aronsen i w najbezczelniejszy sposób zaczął „tykać” takiego bywalca światowego, jakim był Elizeusz.

— O ile ja wiem, nie piliśmy dotychczas braterstwa — rzekł Elizeusz, obruszony poufałością.

Tak, teraz wszystkie mosty spalone, nieprzyjaźń gotowa na całe życie!

Czemu jednak Aronsen od pierwszej chwili ich przyjazdu tak się nadymał niby ropucha i udawał, że nie zależy mu na sprzedaży? Miało to swój powód, Aronsen łudził się nowymi nadziejami.

We wsi odbyło się zebranie w celu omówienia położenia, wytworzonego przez to, że Geissler nie chciał sprzedać swej góry. Z tego powodu ucierpiało nie tylko pustkowie, ale całemu obwodowi groziło widmo śmierci głodowej. Lecz czemu ludzie ci nie chcieli już żyć tak samo jak ongi przed powstaniem sztolni doświadczalnej? Ano, nie umieli! Przyzwyczaili się teraz do białej kaszy i białego chleba, do strojenia się w miejski przyodziewek, do wysokich zarobków i lekkomyślnego życia, tak, przyzwyczaili się ludziska do wielkich pieniędzy. Lecz potok złota wysechł nagle i nastała bieda. Jakaż droga wyjścia, gdzie szukać deski ratunku?

Nie ulegało wątpliwości, że dawniejszy sołtys, Geissler, chciał się zemścić na wsi, która zażądała usunięcia go z sołectwa, a jednocześnie nie ulegało wątpliwości, że gmina nie doceniała wartości tego człowieka. Teraz wieś poczuła jego rękę. Sposobem tak prostym jak zażądanie za kawałek góry ćwierć miliona powstrzymał cały rozwój i egzystencję wsi. Człek to okrutnie potężny! Aksel Ström z Måneland może coś o tym powiedzieć, bo rozmawiał z nim niedawno. Barbro, córkę Bredego, aresztowano i przed sąd stawiono, ale ją uwolniono; Geissler tam był w czasie całego procesu! A kto by wyobrażał sobie, że Geissler na psy zszedł i się biedoli, ten niech się jeno przyjrzy owym drogim maszynom, które Aksel dostał od niego w podarku!

Człowiek ten trzymał w swych rękach los całego powiatu, należało więc trafić do niego za wszelką cenę. Najpierw trzeba się upewnić, za jaką cenę Geissler sprzedałby ostatecznie swoją górę. Szwedzi ofiarowali dwadzieścia pięć tysięcy, na co jednak Geissler nie zgodził się. Lecz gdyby gmina dodała resztę do tej sumy? Tak, gdyby Geissler dość znacznie opuścił, opłaciłoby się. Zarówno kupiec ze wsi, jak i Aronsen ze Storborgu dołożyliby w skrytości część swoich kapitałów, boć wyłożone na ten cel, wróciłyby im się w dwójnasób.

Ostatecznie upoważniono dwóch delegatów, ażeby pojechali do Geisslera i przeprowadzili z nim pożądane układy. Spodziewano się wkrótce ich powrotu.

Oto dlaczego Aronsen nabrał znowu otuchy i dlaczego traktował z góry kogoś, kto zamierzał kupić Storborg. Maluczko jednak, a pan Aronsen z pewnością spokornieje.

Po upływie tygodnia dwaj delegaci wrócili z odpowiedzią bezwzględnie odmowną. Ach, najgorsze z wszystkiego było, że jednym z delegatów był Brede Olsen — miał on najwięcej czasu, dlatego wysłano go, ale to właśnie sprawę popsuło. Zaszli do Geisslera, lecz ten, wysłuchawszy ich, potrząsnął jeno głową i roześmiał się.

— Wracajcie co tchu do domu! Nie sprzedam! — powiedział i dał im pieniądze na jazdę powrotną.

Tak tedy cały obwód skazany na zagładę!

Aronsen wściekał się jakiś czas i szalał, i coraz bardziej widział swoją bezradność. Gdy się zaś jako tako wysapał i uspokoił, wybrał się pewnego dnia na Sellanrå i dobił targu. Elizeusz otrzymał to, co chciał, a więc grunty z budynkami, inwentarzem i towarem za półtora tysiąca koron. Przy przejmowaniu całości okazało się wprawdzie, że Aronsenowa przywłaszczyła sobie większą część bawełnianki, ale o podobne drobiazgi nie dbał człowiek tej miary co Elizeusz.

— Nie należy być małostkowym! — powiedział.

Na ogół wszakże Elizeusz czuł się bardzo daleki od zachwytu lub zadowolenia. Teraz bowiem zawarły się bramy jego przyszłości, puszcza stanie się jego grobem. Gmach marzeń niebosiężnych runął bezpowrotnie; biurowym już nie jest, sołtysem nie zostanie, tak, nawet obywatelem miejskim nie jest. Wobec ojca i reszty rodzeństwa puszył się co prawda swoją znakomitą znajomością rzeczy, że nabył Storborg za tyle, ile on zacenił. Lecz ten drobny triumf nie na długo wystarczył. Miał jeszcze i inny powód do zadowolenia, mianowicie, że wraz ze składem mógł był przejąć i subiekta Andresena. Elizeusz uczuł dziwnie słodkie łaskotanie, gdy Andresen przystąpił do niego z zapytaniem, czy nie mógłby nadal pozostać; wtedy po raz pierwszy ujrzał się panem i szefem.

— Możesz zostać! — powiedział wspaniałomyślnie. — Zastępca będzie mi tu potrzebny, zwłaszcza w czasie mych podróży handlowych, jakie zamyślam odbyć w celu nawiązania stosunków handlowych w Bergen i Trondheim — powiedział wyniośle.

I Andresen okazał się niezłym zastępcą szefa, był pracowity, pilny i zapobiegliwy. Podczas nieobecności szefa doglądał wszystkiego i pilnował, żeby nic na marne poszło...

Gdy na wiosnę bagniska nieco odtajały, zjawił się Sywert z Sellanrå i jął przekopywać rowy na posiadłości brata. I wtedy udał się na bagna subiekt Andresen i pomagał kopać rowy. Dalibóg! Czemu on to uczynił, skoro nie miał obowiązku? Tego rodzaju człowiekiem był Andresen. Ziemia mało jeszcze była rozmiękła, tak że robota szła opornie i wymagała wielkiego wysiłku, lecz mimo to upchnęli tymczasem co najmniej połowę roboty. Była to myśl Izaka, żeby na Storborgu osuszyć bagna i zaprowadzić gospodarstwo rolne; kramik miał zejść na plan ostatni i istnieć po to tylko, aby mieszkańcy pustkowia nie byli zmuszeni po lada kłębek nici wędrować do wsi.

Tak więc Sywert i Andresen kopali rowy, a od czasu do czasu wypoczywali po trosze, oddając się wesołej pogawędce. Andresen był posiadaczem złotej dwudziestokoronówki i w Sywercie zbudziła się chętka wyłudzenia tej monety. Andresen jednak nie chciał rozłączyć się ze skarbem, jeno starannie zawinął go w jedwabną bibułkę i schował do swej skrzynki. Sywert zaproponował losowanie lub zapasy o monetę, lecz Andresen był uparty. Wówczas Sywert zaofiarował mu w zamian za monetę papierową dwudziestokoronówkę, a nadto, że przekopie za niego resztę rowów. Lecz na tę propozycję subiekt Andresen obraził się i rzekł:

— Tak, żebyś potem w domu rozpowiadał, iż ze mnie niedołęga, co nawet rowów kopać nie umie!

Ostatecznie ugodzili się: Andresen miał dostać za monetę dwadzieścia pięć koron w papierach. Tejże nocy jeszcze Sywert pobiegł w górę na Sellanrå i otrzymał od ojca życzone pieniądze papierowe.

Koncept młodzieńczy, fantazja młodzieży zacnej i tęgiej! Noc nieprzespana, mila drogi w górę, mila z powrotem, następnego dnia znowu ciężka robota — to wszystko było drobnostką dla takiego dziarskiego młodzieńca, wszystko drobnostką wobec tak ślicznej monety. Nie było wykluczone, że Andresen po tak dobrej dla siebie transakcji natrząsał się nieco z Sywerta; ale na to Sywert miał skuteczne lekarstwo: wystarczyło, że rzucił jakieś słówko o Poldynce, na przykład: „Ach prawda, mam pozdrowienie dla ciebie od Poldynki!”, aby Andresen natychmiast przestał szydzić i poczerwieniał jak burak.

Przyjemne to były dni dla obu, gdy razem na bagnach pracowali i swarzyli się, i znowu pracowali, i znowu się swarzyli. Niekiedy i Elizeusz do nich zaszedł i pomagał sie, ale niewiele było z tej jego pomocy, bo szybko się męczył: nie miał on ani ciała silnego, ani silnego ducha, mimo wszystko był to przecież kompan najmilszy pod słońcem.

— Patrzaj, Olina idzie! — wrzasnął sowizdrzał Sywert. — Dymaj1 piorunem i sprzedaj jej pół funta kawy!

O, Elizeusz na to jak na lato. Pobiegł do swego kramu i sprzedał Olinie ten lub ów drobiazg. Wtedy przynajmniej nie potrzebował przewracać grudy.

A biedna Olina bez kawy żyć nie mogła; kupowała ją sobie w kramie Elizeusza już to za grosze wyłudzone niekiedy od Aksela, już też w zamian za jakiś serek kozi. Zmieniła się w ostatnim czasie i postarzała: służba w Måneland była w gruncie rzeczy za ciężka na jej wiek, ale ona nie przyznawała się do tego. Ho, ho, gdyby jeno Aksel odważył się dać jej terminatkę, wygarnęłaby mu, aż by mu w pięty poszło! Była po prostu niezdarta, dawała sobie jakoś radę z wszystkim w gospodarstwie, a nawet znalazła jeszcze czas na wędrówkę w sąsiedztwo, żeby się trochę nagadać, Aksel bowiem nie był rozmowny.

Z wyniku procesu była bardzo niezadowolona, gniewał ją brak jakiejkolwiek kary sądowej. Jak to, Inger z Sellanrå zasądzono na osiem lat, a Barbro za to samo uwolniono zupełnie? Nie, tego nie mogła zrozumieć i dlatego złościła się całkiem nie po chrześcijańsku.

— Ale Wszechmocny nie objawił jeszcze swojej woli, tak, Pan Bóg nierychliwy, ale sprawiedliwy! — powiedziała Olina i potrząsała głową. I dawała upust swojej złości zwłaszcza podczas sprzeczki z Akselem; o, wtedy umiała być bardzo kąśliwa: — Tak, nie wiem, jakie tam dzisiejsze prawo na rozpustników z Sodomy i Gomory2, jestem na to za głupia. Ja się wciąż trzymałam tego, co Bóg przykazał...

Ach, Aksel miał już dosyć swojej gosposi i wzdychał jeno, żeby ją jak najprędzej diabli wzięli. Wiosna teraz, a on znowu sam jeden w polu. Potem nastaną sianokosy, co on wtedy pocznie sam jeden jak kołek. Ładne widoki! Szwagierka jego z Bredablik napisała do swoich w Helgeland, żeby postarali się dla niego o jakąś mocną dziewkę, ale dotychczas czekają na próżno. Gdyby zaś znalazła się jakaś, wówczas musiałby w każdym razie dać jej pieniądze na podróż.

Tak, Barbro postąpiła nikczemnie: dziecko sprzątnęła i sama uciekła. Dwie zimy już i jedno lato zmuszony był posługiwać się Oliną i zanosiło się na to, że w dalszym ciągu tak pozostanie. Ale czy ta nikczemnica, Barbro, okazała bodaj trochę skruchy? Zimą rozmawiał z nią któregoś dnia, ale ani jedyna łezka nie spłynęła jej po policzkach.

— Gdzieś podziała moje pierścionki, które ci niegdyś dałem? — spytał Aksel.

— Pierścionki? — spytała Barbro.

— Tak, pierścionki.

— Już ich nie mam.

— Już ich nie masz?

— Pomiędzy nami skończyło się wszystko, dlatego też nie mogłam nosić twych pierścionków.

— Chciałbym jeno wiedzieć, coś z nimi zrobiła?

— Czy chcesz, żebym ci je oddała?

— Nie przypuszczałem, że będziesz taka ordynarna. — Aksel zastanowił się nieco, a potem dodał: — Wynagrodziłbym cię za nie; nie wziąłbym ich przecie za darmo.

Ale nic z tego.

Barbro nie była zresztą taka ordynarna i brzydka, o nie, była ładna i ładnie się nosiła. We wsi opowiadana cichaczem, że znalazła sobie znowu jakiegoś kochanka, ale może to było tylko złośliwą plotką. Pani sołtysowa w każdym razie trzymała ją krótko i nie pozwoliła jej nawet pójść na tańce gwiazdkowe.

I trzeba przyznać, że pani sołtysowa miała ją naprawdę stale na oku. Gdy Aksel i Barbro, stojąc na ulicy, zajęci byli rozmową o pierścionkach, wtedy pani sołtysowa znalazła się nagle między nimi i rzekła:

— Barbro, uciekaj do kuchni, bo woda kipi!

Barbro uciekła, a pani sołtysowa zwróciła się do Aksela z zapytaniem:

— Czy nie mógłbyś mi sprzedać jakiejś sztuki bydła na zabicie?

— Hm! — odpowiedział Aksel.

Wszakże nie kto inny, jeno pani sołtysowa wychwalała go jesienią podczas powrotu z procesu i nazwała go najznakomitszym człowiekiem w całej okolicy. Aksel znał z dawna miejscowy zwyczaj obowiązujący wobec dostojników władzy i już wówczas jesienią powziął zamiar ofiarowania pani sołtysowej młodego skopa. Ale mijały dni, jesień minęła, mijały miesiące, a Aksel jakoś nie kwapił się do uszczuplenia swego dobytku. Tak, tak, jeżeli zaoszczędzi sztukę bydła, nic złego się nie stanie, a jeżeli ją wyda, będzie o jedną sztukę uboższy.

— Hm. Dzień dobry! Nie, nie mam nic takiego na zabicie — odparł Aksel, potrząsając głową.

— Słyszałam, że masz cielaka — zauważyła pani sołtysowa.

— Owszem, cielaka mam.

— Na chów go trzymasz?

— Tak, na chów.

— Aha. A nie masz jakiego skopa?

— Nie, teraz nie mam.

— Ano, w takim razie nic z tego — rzekła pani sołtysowa, skinęła głową i poszła.

Aksel powracał do domu, ale wciąż jeszcze rozpamiętywał rozmowę z sołtysową i lękał się, czy jednak nie postąpił zbyt głupio. Pani sołtysowa była przecież niegdyś świadkiem niezwykle ważnym, świadczyła wprawdzie przeciwko niemu, ale ostatecznie i za nim. Różne rzeczy mu zarzucano, a mimo to wyszedł z opresji bez szwanku. Nie ma rady, będzie musiał pozbyć się skopa!

Dziwne zresztą, jak myśl ta kojarzyła się jakoś w odległych krańcach z Barbro. Gdyby do jej chlebodawczyni zaszedł ze skopem, wywarłoby to na Barbro z pewnością wielkie wrażenie.

Ale znowu mijał dzień za dniem i Aksel nie dopatrywał się szkody w zwłoce. I gdy mu znowu wypadło jechać do wsi, nie zabrał skopa, jeno jagnię. Duże jagnię to także nie bagatela.

— Ze skopa mięso twarde — rzekł do pani sołtysowej — dlatego przyniosłem pani coś naprawdę dobrego.

Pani sołtysowa jednak nie chciała nic słyszeć o darowiźnie.

— Powiedz, ile chcesz za to jagnię? — obstawała przy swoim.

Nie, ona nie zwykła przyjmować podarków od obywateli gminy.

I ostatecznie Aksel otrzymał za jagnię sowitą zapłatę.

Barbro nie spotkał nigdzie. Pani sołtysowa, ujrzawszy go nadchodzącego, usunęła Barbro co prędzej z kuchni. No, taki już jego los! Barbro oszukała go i dzięki niej od półtora roku musi się obywać bez dziewki!