VII

Jakiś człowiek kroczy polem. Sroży się zawierucha i leje deszcz, pierwsza ulewa jesienna, ale człowiek nie zważa na to, jest wesół i szczęśliwy. To Aksel Ström wraca z rozprawy, gdzie uwolniono go od winy i kary. Dwa są powody jego zadowolenia: po pierwsze na dole w przystani czekają na niego żniwiarka i pług, a po wtóre jest wolny. Do zamordowania dziecka się nie przyczynił. Przeto może odejść!

Jakże ciężkie jednak przebył chwile! Owo zeznawanie przed sądem, na wielkiej sali, wobec tylu zgromadzonych ludzi, to była najcięższa praca jego życia. W powiększeniu winy Barbro nie widział nic pożytecznego dla siebie, stąd więc miał się na baczności, żeby nie powiedzieć choćby słowa za wiele. Ba, nie powiedział nawet tego wszystkiego, co wiedział; o każdy szczegół musiano się go z osobna wypytywać i najczęściej wydobywano z niego lakoniczne jeno „tak” lub „nie”. Czyż nie było to wystarczające? Czyż należało sprawę pogarszać? O, niejedną tam przeżył chwilę okropnej trwogi. Ale panowie sędziowie, choć groźnie im z oczu patrzało, nie pragnęli snadź jego zniszczenia. Oprócz tego zaś były w ruchu moce potężne w celu uratowania Barbro, co również wyszło mu na pożytek.

Cóż zresztą, do licha, mogło mu było grozić?

Barbro z pewnością nie złożyłaby obciążających go zeznań, ponieważ za wiele o niej wiedział — zarówno o tym, jak i o pierwszym jej dzieciobójstwie. Barbro nie była taka głupia. O, ona była aż nadto przebiegła; wychwalała Aksela, oświadczyła, że o jej porodzie nie miał najmniejszego pojęcia, że dowiedział się wówczas dopiero, gdy już było po wszystkim. Jest on trochę dziwak i stąd nie bardzo się zgadzali, ale w każdym razie jest człekiem spokojnym i rzetelnym. Wykopał co prawda nowy grób i pochował w nim zwłoki dziecka, ale to stało się znacznie później i dlatego tylko, że pierwotny grób wydawał mu się niedostatecznie suchy.

Cóż więc mogło grozić Akselowi, skoro Barbro na swoje barki wzięła całą winę? Na korzyść Barbro jednak pracowały moce bardzo wpływowe; czynna była pani sołtysowa Heyerdal.

Poruszyła wszystkie sprężyny, wielkie i małe, i dopięła tego, że dopuszczono ją do rozprawy w charakterze świadka. Kiedy kolej na nią przyszła, stanęła przed trybunałem jako dama wytworna i biegła w słowach, kwestię dzieciobójstwa ujęła w całej rozciągłości, wygłaszając pewnego rodzaju wykład. Można było myśleć o pani sołtysowej, co się chciało, ale jedno należało jej przyznać: umiała przemawiać, a przy tym uczona była w polityce i we wszelkich zagadnieniach socjalnych. Dziwne, skąd ona tyle różnych słów wzięła. Od czasu do czasu zdawało się co prawda, że przewodniczący upomni ją, aby mówiła do rzeczy, ale snadź nie miał serca, by jej przerwać. Na koniec udzieliła kilku użytecznych objaśnień i uczyniła trybunałowi sensacyjną propozycję.

Wywody jej brzmiały mniej więcej tak:

— My, kobiety, stanowimy najnieszczęśliwszą i najbardziej uciśnioną połowę ludzkości. Mężczyźni ustanawiają prawa, nie troszcząc się wcale o naszą opinię. A czyż mężczyzna potrafi wmyślić się w położenie kobiety skazanej na rodzenie dziecka? Czy odczuł kiedy jej lęk i jej nieopisany ból i czy wydawał z siebie kiedy jej jęki i krzyki porodowe? W danym wypadku mamy do czynienia ze służącą, która powiła dziecko. Jest niezamężna, a więc przez cały czas ciąży musi ukrywać starannie swój stan. Czemu musi się z tym ukrywać? Bo tak chcą przesądy ludzkiej społeczności. Społeczność pogardza niezamężną żywiącą dziecię w swym łonie. Nie tylko nie opiekuje się nią, ale nadto obrzuca ją kamieniami wzgardy i potępienia. Nie jestże to okropne? Owszem, i każdy posiadający bodaj okruszynę serca musi zapłonąć z tego powodu słusznym oburzeniem! Dziewczyna nie tylko musi przeżyć cierpienia porodowe, ale nadto musi stanąć pod pręgierzem! Ja ze swej strony tyle tylko mogę powiedzieć, że dla naszej oskarżonej było prawdziwym szczęściem, iż dziecko jej przyszło na świat skutkiem nieszczęśliwego wypadku w potoku górskim i natychmiast przeniosło się na drugi świat. Było to prawdziwe szczęście dla niej i dla samego dziecka. Dopóki społeczność nie zmieni swych przesądów, dopóty nie należałoby karać matki niezamężnej, chociażby swe dziecko nawet z rozmysłem zgładziła!

Tu rozległo się jakieś słabe mruknięcie z ust przewodniczącego.

— A przynajmniej nie należałoby jej karać surowo — powiedziała pani sołtysowa. — Oczywiście, wszyscy zgadzamy się w jednym, że życie dziecka powinno być zachowane — powiedziała — ale czy pośród wszystkich praw ani jedno nie ma bronić nieszczęśliwej matki? Wyobraź pan sobie, panie przewodniczący, co ona przeżyła podczas ciąży, jakie męki przecierpiała, aby tylko stan swój ukryć, oraz to, że na próżno szukała drogi wyjścia zarówno dla siebie, jak i dla dziecka. Nikt nie zdoła się wczuć należycie w położenie takiej matki — powiedziała. — Dziecko zabrała w każdym razie śmierć dobrodziejka. Matka kocha swe dziecię i dlatego tak sobie, jak dziecku pragnie zaoszczędzić męki życia w hańbie, przeto dojrzewa w niej plan zgładzenia dziecka. I tak stara się urodzić je w ukryciu, i w ciągu dwudziestu czterech godzin przeżywa tak wiele, że czynu swego dokonywała już właściwie w stanie niepoczytalności. Czyli że nie zdawała sobie sprawy z tego, co robi... Ale, rzecz prosta, wszyscy pragniemy, ażeby wszystkie dzieci pozostały przy życiu — i tylko ubolewać trzeba, że zdarzają się wypadki dzieciobójstwa. Lecz jest to wina wyłącznie społeczności, tej beznadziejnie nielitościwej, oszczerczej, prześladowczej i chciwej ofiar, złośliwej społeczności, która każdego czasu czatuje na to tylko, aby matkę niezamężną wszelkimi środkami po prostu ukamienować i zdeptać! Ale nawet po takim traktowaniu ze strony społeczności sponiewierane matki często się podnoszą. Bardzo często te właśnie dziewczęta, które raz zbłądziły, rozwijają w sobie utajone najlepsze i najszlachetniejsze walory. Można się o tym przekonać u przełożonych przytułków dla niezamężnych matek! I na podstawie doświadczeń stwierdzono, że te właśnie dziewczyny, które — tak, które społeczność popchnęła do dzieciobójstwa, stają się najwzorowszymi piastunkami. Nasuwa to dużo do myślenia. Lecz zachodzi tu jeszcze drugie pytanie: czemu pozostawia się bezkarnie mężczyznę? Matkę, która dopuściła się dzieciobójstwa, prześladuje się i wtrąca do więzienia, jego jednak, ojca dziecka, uwodziciela, nie pociąga się do odpowiedzialności. Ale dopóki on jest sprawcą, że tak powiem: autorem dziecka, dopóty uważany być musi za współwinnego mordu, a odpowiedzialność jego musi być tym większa, ponieważ bez niego nieszczęście w ogóle nie byłoby się przytrafiło. A czemu mimo to uchodzi mu wszystko bezkarnie? Ponieważ prawa sprawiedliwości ustanawiają sami mężczyźni! Oto jedyna odpowiedź. Te dotychczasowe prawa tak zwanej sprawiedliwości męskiej wołają głosem wielkim o pomstę niebios! I stan ten nie zmieni się nigdy na lepsze, dopóki my, kobiety, nie będziemy miały prawa głosu przy wyborach i w instytucjach ustawodawczych. Ale — powiada pani sołtysowa — jeżeli okrutne to prawo godzi w niezamężne matki, które dopuściły się dzieciobójstwa, co w takim razie powiedzieć o tych niewinnych, które są tylko podejrzane o zabójstwo, lecz dzieciobójstwa wcale nie dokonały? Jakie zadośćuczynienie da swej ofierze społeczność? — Żadnego!

Zaświadczam uroczyście, że siedzącą tu oskarżoną znam od dziecka; była u mnie w służbie, a ojciec jest woźnym u mego męża. My, kobiety, odważamy się pod względem rozumowania i odczuwania przeciwstawić się męskim oskarżycielom i prześladowcom i wypowiedzieć odmienne na całą sprawę zapatrywanie. Dziewczynę tę uwięziono pod zarzutem zatajonego porodu i zamordowania noworodka. Jestem przeświadczona, że nie popełniła ani jednego, ani drugiego. Wysoki Trybunał dojdzie niewątpliwie sam do tego jasnego jak słońce wniosku. Zatajony poród? Urodziła przecież za jasnego dnia. W chwili owej była wprawdzie sama, ale któż miał być przy niej? Mieszkała wysoko w puszczy górskiej, a jedyną żywą duszą na miejscu był mężczyzna; czyż w chwili takiej mogła była przywoływać na pomoc mężczyznę? Na samą myśl o tym my, kobiety, rumienimy się ze wstydu... A potem — ona miała zabić noworodka? Dziecko urodziło się w potoku górskim, ona w chwili rodzenia spoczywała tam w wodzie zimnej jak lód. Jakim sposobem dostała się do potoku? Oskarżona jest służącą, a więc niewolnicą, która w pocie czoła spełniać musi swoje obowiązki. Do lasu udała się po jałowiec do szorowania skopków. Przechodząc przez strumień, pośliznęła się i upadła. I tak też już pozostała, przyszły bóle, nie mogła się podnieść, zległa i dziecko udusiło się w wodzie...

Pani sołtysowa przerwała na chwilę, rozejrzała się dokoła i przekonała się, jak doskonała była jej mowa, skoro w sali cicho, jak makiem zasiał, a tylko Barbro przykłada od czasu do czasu chustkę do oczu płacząc z nadmiaru wzruszenia. Więc pani sołtysowa kończy swą przemowę:

— My, kobiety, mamy serce! Moje własne dzieci pozostawiłam na łasce obcych ludzi, aby przyjechać tu i złożyć świadectwo niewinności nieszczęśliwej oskarżonej. Prawa mężczyzny nie mogą zabronić kobiecie myśleć; a ja myślę, że dziewczynę tę, która nie popełniła właściwie nic złego, spotkała już i tak sroga kara przez osadzenie jej na ławie oskarżonych, kara za winy niepopełnione. Jeżeli Trybunał oskarżoną uwolni, natenczas ja zabiorę ją do swego domu i posiądę w niej najdoskonalszą piastunkę!...

Pani sołtysowa skończyła.

Przewodniczący zauważył:

— Tak, czy jednak, jak to powiedziała pani sołtysowa, dzieciobójczynie stają się owymi doskonałymi piastunkami?

Och, ale przewodniczący nie ma zamiaru sprzeczać się z panią sołtysową, przeciwnie, i on ma serce. Podczas gdy prokurator zadawał różne pytania pani sołtysowej, przewodniczący siedział spokojnie i spisywał swoje uwagi.

Skończyło się na jednodniowej rozprawie, ponieważ świadków było niewielu, a poza tym sprawa była całkiem jasna. Aksel przysłuchiwał się rozprawie pełen dobrej myśli, lecz nagle prokurator i pani sołtysowa zaczęli się łączyć w zgodnym zapatrywaniu w celu wyrządzenia mu przykrości z tego powodu, że pochował zwłoki bez doniesienia władzy o zgonie. Wzięto go więc w krzyżowy ogień pytań i Aksel nie byłby może umiał dać należytego co do tej kwestii wyjaśnienia, gdyby nie zauważył siedzącego w końcu sali Geisslera. A jakże, tam siedział Geissler! Aksel uczuł coś w rodzaju podpory, nie czuł się już tak osamotniony i opuszczony wobec władzy, która dobierała się już do jego skóry. Geissler skinął ku niemu życzliwie.

Owszem, Geissler przybył do miasta. Nie zgłosił się wprawdzie jako świadek, ale przecież stawił się. Już na kilka dni przed rozprawą zajął się zbadaniem akt i spisaniem tego, co zapamiętał z relacji Aksela w Måneland. Większa część załączonych do akt dokumentów to, zdaniem Geisslera, świstki bezwartościowe. Sołtys Heyerdal był człowiekiem widocznie bardzo ograniczonym; śledztwo swoje poprowadził zaraz od samego początku celem przygwożdżenia Aksela jako współwinnego dzieciobójstwa. Taki osioł! Głuptas! Nie miał pojęcia o stosunkach życiowych na pustkowiu i nie umiał zrozumieć, iż dziecko miało być właśnie owym łańcuchem, który by siłę kobiecą na zawsze przykuł do domu Akselowego.

Geissler przedstawił właściwy stan rzeczy prokuratorowi, lecz odniósł wrażenie, że był to krok całkiem niepotrzebny: Aksel nie potrzebował był żadnej pomocy. Sprawa przedstawiała się przecież dla samej Barbro wysoce korzystnie, jeżeli zaś uwolnią ją, to i zarzut współwiny Aksela upadnie bez wszystkiego. Zależało teraz wszystko od tego, co zeznają świadkowie.

Po przesłuchaniu kilku świadków — Oliny nie pozwano, a tylko sołtysa, Aksela, rzeczoznawcę i kilka dziewczyn ze wsi — zarządzono przerwę obiadową i Geissler udał się ponownie do prokuratora. Tak, pan prokurator wciąż jeszcze był zdania, że Barbro nic nie grozi. Wielkie wrażenie wywarła też mowa pani sołtysowej Heyerdal. Teraz zależy już wszystko od przysięgłych.

— Czy panu zależy specjalnie na uwolnieniu dziewczyny? — spytał prokurator.

— Do pewnego stopnia — odparł Geissler — lecz przede wszystkim chodzi mi o Aksela Ströma.

— Czy ona u pana niegdyś służyła?

— Nie.

— Aha, więc chodzi o Ströma? Ale dziewczyna? Prawo jest po jej stronie.

— Nie, ona nie służyła u mnie nigdy.

— Sprawa z Strömem jest bardziej powikłana — rzekł prokurator. — Mianowicie budzi podejrzenie fakt, że poszedł do lasu sam jeden i bez świadków zakopał zwłoki dziecka.

— Chciał je tylko należycie pochować — rzekł Geissler — ponieważ pierwotny grób uznał za niedostateczny.

— Oczywiście, przecież Barbro jest kobietą, więc nie ma tej siły, jaką rozporządza chłop. A poza tym, jeżeli weźmiemy pod uwagę stan, w jakim się wówczas znajdowała, to zrozumiemy, że nie mogła była wykopać grobu, jak należy. W ogólności biorąc, doszliśmy już szczęśliwie do bardziej ludzkiego poglądu na istotę dzieciobójstwa. Gdybym był sędzią, musiałbym ją uwolnić, jako prokurator zaś muszę zaniechać wniosku o ukaranie jej.

— To bardzo radosna wiadomość — rzekł Geissler z ukłonem.

Ale prokurator snuł dalej swoje zapatrywania:

— Jako człowiek prywatny uniewinniłbym z góry każdą niezamężną, która by zgładziła swoje dziecko.

— Jak widzę, pan prokurator ma zupełnie te same poglądy na sprawę co pani Heyerdal; bardzo to ciekawe.

— Ach, ona! Mówiła zresztą dobrze. Na co wszelkie te kary? Matka niezamężna przechodzi uprzednio już tak wiele udręki, bywa tak sponiewierana przez srogą brutalność świata, że to samo już starczy za wszystkie kary.

— Tak, ale dzieci? — zauważył Geissler.

— Niewątpliwie dzieci są pożałowania godne. Ale ostatecznie i dla dzieci jest to pewnego rodzaju dobrodziejstwem. Bo ileż przykrości i upokorzeń spotyka na każdym kroku dzieci nieślubne?! I co z nich wyrasta?

W Geisslerze zbudził się duch przekory i snadź zawziął się, aby rozgniewać nieco opasłego prokuratora:

— Erazm był także dzieckiem nieślubnym.

— Erazm?

— Tak, Erazm z Rotterdamu1.

— Ach ten.

— I Leonardo był dzieckiem nieślubnym.

— Leonardo da Vinci2? No tak, wyjątki zdarzają się, ale one potwierdzają regułę.

— Otaczamy opieką ptaki i zwierzęta, a noworodki opieki tej mamy pozbawić? Brzmi to, dalibóg, wielce osobliwie!

Prokurator sięgnął powoli a z godnością do akt na znak zakończenia spotkania. Geissler wobec tego wstał, wyszukanymi słowy podziękował za tak nadzwyczajnie pouczającą rozmowę i odszedł.

Geissler zawczasu zajął miejsce w audytorium sali sądowej, aby nie uronić nic z rozprawy. Siedział tu jako zwykły słuchacz, lecz dzierżył w sobie ukrytą potęgę: wiedział o pewnej podartej koszuli, z którą udano się do lasu... po rózgi brzozowe, i wiedział o pewnym noworodku, znalezionym niegdyś w odmętach pewnego portu miejskiego; mógłby pohulać z trybunałem, jedno słowo z ust jego podziałałoby jak grom z pogodnego nieba. Ale Geissler nie ma zamiaru wypowiedzenia tego słowa bez potrzeby. Wyborne, nawet oficjalny oskarżyciel stał po stronie oskarżonej!

Sala zapełniała się i niebawem też pojawił się trybunał.

Była to ucieszna komedia małomiejska: surowa powaga prokuratora i wzruszająca wymowa obrońcy. A panowie przysięgli siedzieli i słuchali w skupieniu, co należało im myśleć o Barbro i śmierci jej dziecka.

Bez wątpienia, sprawa nie była prosta ani łatwa. Prokurator był z pewnością człowiekiem bardzo ludzkim, ale coś jednak musiało zajść krótko przedtem, co zepsuło mu humor. Dziwne to i wręcz niepojęte, jak bardzo się zmienił podczas przerwy południowej. Napiętnował ostro zbrodnię, jeżeli istotnie miała miejsce, gdyż jest to całkiem ciemna i strona sprawy, którą będą musieli rozstrzygnąć panowie przysięgli. On sam jednak pragnąłby zwrócić uwagę na trzy punkty: po pierwsze, czy zachodzi tu poród zatajony; pytanie to wyjaśnił przysięgłym kilku ogólnikowymi uwagami. Po wtóre: sprawa podartej koszuli, czemu oskarżona zabrała ją wtedy akurat do lasu? Czy spodziewała się, że będzie jej potrzebna? Ten punkt objaśnił nieco obszerniej. Po trzecie: chodzi o wysoce podejrzany pogrzeb, zatajony wobec pastora i sołtysa, i to stanowi punkt najważniejszy całej sprawy. Bowiem nie ulega najmniejszej wątpliwości, że człowiek ten działał w charakterze powiernika, i jeżeli zwłoki dziecka pochował na własną rękę, natenczas służąca jego musiała była popełnić zbrodnię, której on stał się wspólnikiem...

— Hm! — rozległo się w sali.

Aksel przeczuwał zbliżające się znowu niebezpieczeństwo. Rozejrzawszy się po sali zauważył, że oczy wszystkich spoczywały na mówcy. Ale w tyle sali siedział znowu Geissler i miał na twarzy wyraz największej pewności siebie, ba, dumy, zda się, niepohamowanej; siedział tak z wysuniętą dolną wargą i z twarzą zwróconą ku niebu. Ta niesłychana obojętność, granicząca z lekceważeniem powagi sądu, i to głośne „hm” podziałało na Aksela pokrzepiająco.

Ale w tejże chwili bomba pękła. Prokurator uznał snadź, że dostatecznie już przedstawił obraz współwiny Aksela. Co więcej, pan prokurator jakby z miejsca nagle zawrócił i nie żądał nawet ukarania Barbro. Oświadczył po prostu, że po wysłuchaniu zeznań świadków cofa swoje oskarżenie.

„Bardzo dobrze” — pomyślał Aksel. „W takim razie nastąpi zaniechanie dalszej rozprawy”.

Ale teraz zabrał głos obrońca, młody aplikant sądowy, któremu powierzono obronę w tej wspaniałej sprawie. Nie było dotychczas adwokata, który by tak mocno był przeświadczony o niewinności bronionego obiektu. W gruncie rzeczy wyprzedziła go już pani sołtysowa Heyerdal, która podczas rozprawy przedpołudniowej sprzątnęła mu po prostu sprzed nosa szereg argumentów, zwłaszcza bardzo był niezadowolony, iż wyzyskała argument o społeczności. O, bo i on wziął na kieł opinię społeczną! Na przewodniczącego się zżymał, że pani Heyerdal nie odebrał głosu. Przecież wygłosiła całkiem prawidłową mowę adwokacką; cóż więc pozostało dla niego?

Rozpoczął tedy od życiorysu Barbro: wychowała się w warunkach skromnych jako córka pracowitych zresztą i poważnych rodziców. Zmuszona wyjść z domu bardzo młodo, poszła na służbę najpierw do pani sołtysowej. Słyszeliśmy dziś opinię o niej z ust chlebodawczyni jej, pani Heyerdal, i musimy przyznać, że trudno byłoby o lepsze świadectwo. Następnie Barbro udała się do Bergen. Obrońca rozwodzi się nad pochlebnym świadectwem jakie wystawili jej dwaj kantorzyści bergeńscy, u których zajmowała odpowiedzialną posadę. Następnie powróciła w strony rodzinne i objęła posadę gospodyni u starego kawalera w górskiej puszczy. I tu rozpoczął się okres jej nieszczęść.

— To, co między nimi zaszło, zdarza się bardzo często. Szanowny pan prokurator wskazał tu, w sposób najoględniejszy, na możliwość zatajonego porodu. Czy Barbro ukrywała swój stan odmienny, czy się go zapierała? Stojące tu w charakterze świadków dwie dziewczyny z jej wsi rodzinnej stwierdziły przecież, że spotykały ją w owym czasie i widziały, że jest brzemienna, a na ich zapytanie nie zapierała się tego, lecz zbyła je krótką odprawą. A poza tym, czy był kto, komu by zwierzyć się mogła, czy była tam na pustkowiu jaka kobieta? Nie, ona była na gospodarstwie sama. Był wprawdzie i chlebodawca, ale takie młode dziewczę nie posiada odwagi zwierzania się z podobnych tajemnic przed swym chlebodawcą. Tak więc widzi się osamotniona w swej udręce, nie mówi o tym do nikogo, ba, nawet szeptem nie przemówi, jest jak gdyby trapistką3. Nie ukrywa się, ale szuka samotności.

Dziecko przyszło na świat, po urodzeniu się żyło i oddychało, lecz udusiło się. Panowie przysięgli znają dokładnie wszelkie szczegóły tego porodu; przechodziła w bród potok, przewróciła się i nagły ten wstrząs przyspieszył poród. Jest więc zupełnie zrozumiałe, że w takiej chwili zabrakło jej sił i przytomności do ratowania dziecka, a gdy się ocknęła, musiała myśleć przede wszystkim o ratowaniu siebie. Dziecko nie miało śladu zadanego gwałtu, nikt jego śmierci nie pragnął, udusiło się w wodzie. Czy można wyobrazić sobie śmierć bardziej naturalną?

Pan prokurator zwrócił uwagę na strzęp koszuli dowodząc, że to najciemniejsza strona sprawy. Punkt to, moim zdaniem, jasny jak słońce. Zabrała ze sobą pierwszą z brzegu szmatę, która by mogła związać naręcze jałowca. Równie dobrze mogła była wziąć, powiedzmy, poszewkę albo prześcieradło; ona jednak wzięła kawał koszuli, coś wszakże musiała była zabrać, bo trudno żądać, żeby większą ilość gałęzi jałowcowych niosła w gołych rękach. Tak, co do tego więc panowie przysięgli mogą być spokojni, gdyż szczegół ten jest najzupełniej obojętny.

Ale zachodzi tu jeszcze jedna kwestia, niezupełnie dotychczas wyświetlona. Czy mianowicie otoczono oskarżoną troskliwą opieką, jak tego wymagał jej stan ówczesny? Czy chlebodawca jej wiedział, że należy ją ochraniać? Jeżeli wiedział i dbał o nią, tym lepiej. Dziewczyna wyraziła się o nim z uznaniem, co dowodzi tylko jej zacności i szlachetności. On sam zaś, Aksel Ström, w zeznaniach swych był bardzo powściągliwy i nie zeznał nic takiego, co by obciążyć mogło oskarżoną. I tu podnieść należy, że zeznając tak właśnie, postąpił mądrze, ponieważ w uwolnieniu jej widział i uwolnienie swoje. Czyli że obwiniając ją, obwiniłby jednocześnie siebie.

Zagłębiając się w akta tej sprawy, niepodobna uchronić się od najgłębszego współczucia dla oskarżonej i okropnego jej położenia. Mimo wszystko jednak nie potrzebuje ona apelować do litości, a tylko do rozumu i sprawiedliwości. Ona i jej chlebodawca są do pewnego stopnia zaręczeni, ale niezgoda i sprzeczne ich interesy nie dopuszczają do małżeństwa. Szczęście tej dziewczyny przy boku takiego człowieka jest wykluczone. Nieprzyjemna to rzecz mówić o tym, ale raz jeszcze wrócić należy do zabranej przez nią płachty, ponieważ szczegół ten posiada przecież znaczenie głębsze. Wszakże dziewczyna nie zabrała z sobą strzępu własnej koszuli, lecz koszuli chlebodawcy. Od samego początku niepokoiło nas pytanie: koszula jego, a więc on dał jej koszulę do zużytkowania takiego czy innego — rzekł obrońca. — W danym wypadku przeto mogłaby zachodzić możliwość, że Aksel działał tu z premedytacją i był główną sprężyną nieszczęścia...

— Hm! — rozległo się znowu w tyle sali. A brzmiało tak gniewnie i głośno, że aż mówca się zachłysnął. Oczy wszystkich zwróciły się w kierunku, skąd doleciał głos, szukając sprawcy, a i przewodniczący cisnął w tę stronę piorunujące spojrzenie.

— Ale — podjął na nowo obrońca po pewnej chwili — i ten szczegół możemy pominąć spokojnie dzięki zeznaniom samej oskarżonej. Jakkolwiek słusznie ratować się mogła przez zepchnięcie z siebie przynajmniej połowy odpowiedzialności, to przecież tego nie uczyniła. Obroniła Aksela z całą stanowczością od zarzutu, jakoby był wiedział cokolwiek o zabranej przez nią koszuli, mam na myśli ów strzęp koszuli zabranej przez nią w celu przyniesienia w nim wiązki jałowca. Zeznania oskarżonej nie mogą wzbudzić najmniejszego powątpiewania co do ich prawdomówności. Zeznawała tu szczerze i otwarcie, nie uciekając się do wybiegów przez niedomówienia lub zwalanie winy na innych. Ten piękny rys świadczenia wszystkim jak najwięcej dobrego przebija się u niej na każdym kroku, ujawnił się na przykład i w tym, że zwłoki noworodka otuliła i pochowała z największą starannością i miłością. Tak znalazł je sołtys złożone w mogiłce.

Pan przewodniczący przerywa obrońcy pragnąc — ze względu na ścisłość — zauważyć, że grób znaleziony przez sołtysa był już grobem drugim, w którym zwłoki dziecka złożył przecież Aksel.

— Owszem, słusznie, i za łaskawe zwrócenie mi uwagi dziękuję panu przewodniczącemu jak najuprzejmiej. Owszem, tak jest istotnie. Ale wszakże sam Aksel oświadczył tu, że zwłoki dziecka przeniósł tylko z pierwszego grobu do drugiego. I to jest wszakże rzeczą niewątpliwą, nieulegającą dwóm zdaniom, że kobieta zna się lepiej na zawijaniu dzieci niż mężczyzna. A kto może zawinąć je i otulić najlepiej? Przecież nie kto inny, jak tylko matka, kochające i pieczołowite ręce matki!...

Przewodniczący skinął z zadowoleniem.

— A zresztą, gdyby oskarżona istotnie należała do wiadomego gatunku kobiet, czyby wówczas nie była porzuciła dziecka gdzie bądź, niepochowanego? Wszakże mogła je była wrzucić do śmietnika. Mogła była pozostawić je na ziemi pod drzewem, ażeby zamarzło, to znaczy, o ile by już przedtem nie umarło. W stosownej chwili mogła je była wrzucić do pieca i spalić. Mogła była zanieść do rzeki na Sellanrå i wrzucić w głębię wodną. Lecz ona nie popełniła nic podobnego, a tylko jako prawdziwa matka zawinęła dziecko miłośnie i do grobu złożyła. I jeżeli znaleziono je tak starannie zawinięte, to było to dziełem rąk kobiecych, a nie męskich.

Obrońca zwrócił się teraz do ławy przysięgłych, podnosząc, że do nich należy sąd, czy oskarżona Barbro ponosi jakąś winę czy nie. Zdaniem obrońcy jednak jest ona zupełnie niewinna. Co najwyżej można by jej zarzucić, mianowicie, iż nie zameldowała zgonu dziecka. Tak, lecz dziecko nie żyło już, a droga z górskiego pustkowia do pastora i sołtysa bardzo daleka, dlatego do wiecznego snu ułożono je w ślicznej, leśnej mogiłce. Gdyby tego rodzaju pochowanie miało być przestępstwem, natenczas ojciec dziecka by odpowiedzialność w równej mierze z oskarżoną. Takie jednak wykroczenie można śmiało puścić płazem. W nowszych czasach coraz powszechniejsze jest przekonanie, że przestępców nie tyle należy karać, ile dawać im możność do poprawy. Dawniej karano za lada głupstwo, dominował wtedy duch prawa odwetu, duch Starego Testamentu streszczający się w słowach: oko za oko, ząb za ząb. We współczesnym prawodawstwie nie rządzi już duch prawa zemsty, lecz prawa ludzkości względem nieszczęśliwych upadłych; dzisiejsze prawodawstwo stara się przede wszystkim wypośrodkować założenia psychiczne danego indywiduum i jego mniej lub więcej występne skłonności!

— Dlatego uwolnijcie tę dziewczynę od kary! — wołał z patosem obrońca. — Nie idzie tu o ujęcie jeszcze jednego przestępcy, nie, tu idzie o przysporzenie społeczeństwu członka dobrego i użytecznego!

Obrońca zwrócił jeszcze uwagę i na to, że oskarżonej ofiarowano obecnie nową posadę, w której będzie miała zapewnioną najtroskliwszą opiekę. Pani sołtysowa Heyerdal, idąc za głosem swego macierzyńskiego doświadczenia, otwarła przed nią na oścież podwoje swego domu, ponieważ zna Barbro od wielu lat. W końcu obrońca dziękował prokuratorowi za cofnięcie wniosku o ukaranie podsądnej, czym dał dowód swego głębokiego znawstwa duszy ludzkiej.

Obrońca usiadł.

Dalsza część rozprawy nie zabrała już wiele czasu. Nastąpiło sprawozdanie z dotychczasowego przebiegu rozprawy, suche, nudne, a pełne godności.

Zapalono dwie lampy wiszące: oświetlenie nędzne, przy którym przewodniczący z trudem tylko odczytać mógł swoje uwagi. W ostrych słowach skarcił opieszałość w spełnieniu obowiązków względem władzy, czyli niezawiadomienie o śmierci dziecka:

— Ale — powiedzie. — było to obowiązkiem raczej ojca dziecka niż matki, która w danych okolicznościach była słaba i wyczerpana. Obecnie przychodzi kolej na sędziów, którzy raczą rozstrzygnąć, czy zachodzi tu fakt rozmyślnie zatajonego połogu i dzieciobójstwa.

Po czym nastąpiły dalsze objaśnienia dla przysięgłych, dalej zwrócenie uwagi na wielką odpowiedzialność przy powzięciu decyzji, a w końcu znana rada, ażeby w sprawach wątpliwych rozstrzygano raczej na korzyść obwinionej.

Teraz było już wszystko należycie wyświetlone.

Panowie przysięgli opuścili salę, udając się do gabinetu sąsiedniego na naradę. Po pięciu minutach powrócili i z zaprzeczeniem wszystkich pytań.

Nie, niezamężna Barbro nie zabiła swego dziecka!

Przewodniczący, podając to do wiadomości, dodał jeszcze kilka słów i ogłosił niezamężną Barbro wolną od winy i kary.

Publiczność opuściła salę. Koniec komedii...

Ktoś chwyta Aksela za ramię, był to Geissler.

— No, nareszcie pozbyłeś się awantury z karku — zagadnął Geissler.

— Tak — rzekł Aksel.

— Zupełnie niepotrzebnie cię pozwali.

— Tak — rzekł Aksel ponownie. Po chwili jednak, jakby dopiero teraz oprzytomniał, dodał: — Mimo wszystko jestem rad, że z całej tej chryi wylazłem cało.

— Tego by jeszcze brakło! — zawołał Geissler, podkreślając dobitnie każde słowo.

Z tych słów Aksel wymiarkował, że Geissler wmieszał się w tę sprawę. I Bóg jeden raczy wiedzieć, czy to właściwie nie Geissler kierował rozprawą i czy nie zarządził ich uwolnienia. Tajemnicza rzecz i niepojęta.

Jedno wszakże Aksel pojmował jasno, mianowicie, że Geissler przez cały ten dzień stał po jego stronie.

— Tak, dziękuję panu serdecznie — rzekł, sięgając po dłoń Geisslera.

— Za co?

— Za... ano za wszystko.

— Ani mi w głowie nie powstało robić tu cokolwiek, z góry wiedziałem, że nie było warto choćby palcem ruszyć.

Lecz Geissler nie protestował przeciwko podziękowaniu ze strony Aksela, owszem, zdawać się nawet mogło, że czekał na nie.

— No, a teraz muszę już iść — rzekł. — Czy jutro rano wracasz do domu? Doskonale. No, bądź zdrów i do widzenia!

Geissler pobiegł w dół ulicy...

W drodze powrotnej Aksel zetknął się na parowcu z sołtysem i jego żoną, z Barbro i dwiema dziewczynami, które uczestniczyły w procesie w charakterze świadków.

— No jakże tam, jesteś zadowolony z wyniku procesu? — spytała pani sołtysowa.

— Owszem — odparł Aksel.

Również i sołtys wmieszał się do rozmowy i rzekł:

— To już drugi proces o dzieciobójstwo w czasie mego urzędowania; pierwszy dotyczył Inger z Sellanrå, no i drugiego równie szczęśliwie się pozbyłem. Tak, podobnych wypadków nie można zbywać milczeniem, sprawiedliwości musi stać się zadość.

Ale pani sołtysowa domyślała się, że Aksel czuje do niej słuszną urazę z powodu jej zeznań wczorajszych. Obecnie zaś pragnęła wrażenie mowy swej załagodzić i Aksela udobruchać.

— Domyśliłeś się chyba, dlaczego wczoraj przeciwko tobie zeznawałam? — rzekła.

— Tak, naturalnie — rzekł Aksel.

— Tak, nie przypuszczałeś chyba, że chcę ci zaszkodzić? Ja ciebie zawsze miałam za doskonałego człowieka, tyle mogę ci powiedzieć.

— Tak — oto wszystko, co odpowiedział Aksel; w głębi duszy wszakże był wesół, a nawet i wzruszony.

— Owszem, występowałam przeciwko tobie. Do tego jednak byłam zmuszona. Bo widzisz, gdybym część winy nie była złożyła na ciebie, wtedy by Barbro skazano, a wraz z nią i ciebie. Postąpiłam tak dla waszego wspólnego dobra.

— Owszem, tak, pokornie pani dziękuję za to.

— Ja to, a nie kto inny, biegałam po mieście od Annasza do Kajfasza4 i gardłowałam za wami...

— Tak — bąknął Aksel.

— Tak, ja ciebie zawsze ceniłam wysoko, ale na sądzie musiałam tak gadać, żeby was oboje uwolnić. Ba, ja zawsze twierdziłam, że z ciebie człek dobry jak mało kto.

Jak przyjemnie to słyszeć po tylu upokorzeniach! Aksel czuł, jak mu serce topnieje i zapragnął dać sołtysowej jakiś dowód swej wdzięczności, może ofiaruje jej na jesień jaką sztukę bydła tucznego. Może jakiego skopa...

Pani sołtysowa dotrzymała słowa: wzięła Barbro do siebie. Zaopiekowała się nią już na parowcu, dbając o to, żeby jej było ciepło i żeby miała co jeść, tudzież nie pozwoliła na figle Barbro ze sternikiem. Gdy po raz pierwszy to zauważyła, nie powiedziała nic, a tylko przywołała Barbro do siebie pod błahym pozorem. Ale niewiele minęło czasu, gdy Barbro znowu znalazła się w pobliżu sternika, przekomarzając się z nim, przekrzywiając głowę, mówiąc gwarą bergeńską i wdzięcznie się uśmiechając. Wtedy pani Heyerdal ponownie przywołała Barbro i rzekła:

— Nie podoba mi się, Barbro, że już teraz zadajesz się z kawalerami. Pomyśl, coś w tych czasach ostatnich przeszła i skąd wracasz!

— Słyszałam, że on z Bergen, i dlatego byłam ciekawa, co tam nowego — odparła Barbro.

Aksel nie rozmawiał z nią wcale. Zauważył jednak, że twarz jej pobladła i wydelikatniała oraz że miała ładne zęby. Pierścionków swych nie widział na jej ręku...

I oto Aksel wędruje znowu poprzez pustkowie. Zawierucha szaleje i deszcz leje jak z cebra, ale w sercu jego wesele: na dole w przystani widział żniwiarkę i pług dwuskibowy. Ach, ten Geissler! Ani słowem nie wspomniał w mieście o tej cudownej przesyłce. Dalibóg, osobliwy pan!