IX

Na wiosnę gruchnęła wiadomość zupełnie nieoczekiwana o niesłychanej doniosłości: kopalnia miała być na nowo uruchomiona, Geissler sprzedał swoją górę! Czyżby naprawdę stał się cud? Ach, ten Geissler to człowiek, dalibóg, niezgłębiony, prawdziwie — władca tajemniczy! Jednym potrząśnięciem głowy potrafił wieś zdeptać i zmiażdżyć i jednym kiwnięciem głowy umiał znowu wieś ożywić i wywołać jej uśmiech radosny. Czarodziej, nie człowiek!

Czy nareszcie ruszyło go może sumienie i powiedziało mu, że dosyć już kary dla gminy, której był ongiś sołtysem, że dość już razowego chleba i chudych sakiewek? A może uzyskał żądane ćwierć miliona? Czy też może Geissler dla braku pieniędzy zmuszony był sprzedać górę za byle co? Dwadzieścia pięć lub pięćdziesiąt tysięcy to ostatecznie także ładny grosz. Opowiadano poza tym, że sprzedaży dokonał w imieniu Geisslera syn jego.

Bądź co bądź, w kopalni znowu ruch. Ten sam inżynier wrócił z oddziałem robotników i rozpoczęto znowu robotę. Owszem, tę samą robotę, lecz całkiem innym sposobem, akurat odwrotnym.

Jak dotąd wszystko zapowiadało się jak najlepiej: Szwedzi przyszli z robotnikami i dynamitem, i z pieniędzmi, czegoż więc było potrzeba? I Aronsen powrócił, kupiec Aronsen koniecznie chciał kupić Storborg.

— Nie — oświadczył Elizeusz — nie sprzedam.

— A jeżeli dobrze zapłacę?

— Także nie!

O, Elizeusz nie sprzeda już Storborgu. Pierwotnie szedł tu jak na ścięcie, lecz z czasem zasmakował w tym nowym życiu na pustkowiu. Wszakże miał werandę wspaniałą z kolorowymi szybkami i subiekta, który za niego pracował, on sam zaś mógł był podróżować. Tak, podróżować pierwszą klasą razem z wytwornymi panami. Gdybyż kiedy wyjechać mógł do Ameryki, och jakże często myślał i marzył o przejażdżce do Ameryki. Ale i podróże handlowe do miast południowej części kraju miały swój urok. Nie dlatego przypadkiem, jakoby na własnym parowcu je odbywał lub żył hucznie i orgie wyprawiał. On i orgie! Człowiek z niego doprawdy osobliwy: o płeć nadobną wcale już nie dbał, dziewczęta nie budziły w nim już najlżejszego dreszczu tęsknoty, po prostu nie istniały dla niego. Tak, ale był przecież synem margrabiego, który jeździł pierwszą klasą i wiele, bardzo wiele skupował towarów. A z każdej takiej podróży wracał wytworniejszy i bardziej wystrojony. Ostatnim razem wrócił w kaloszach.

— Jak to, w dwóch parach butów chodzisz? — zapytywano go.

— Tak, cierpię na chroniczne zimne nogi.

I ludziska litowali się serdecznie nad jego chronicznie zimnymi nogami.

Błogosławione czasy, życie pańskie i próżniactwo! Nie, Storborgu nie sprzeda. Czy miałby znowu wrócić do miasteczka, stanąć na nowo za ladą i być znowu subiektem? Nadto i on żywił obecnie nadzieję, że handel jego na Storborgu rozwinie się wkrótce do niebywałych granic: Szwedzi przyszli i zarzucają całą okolicę pieniędzmi. Byłby ostatnim osłem, gdyby sprzedał; Aronsen odszedł z niczym przeklinając własną głupotę, że tak samochcąc wyprowadził się z puszczy.

Ach, ludzie, więcej umiarkowania! Aronsen niepotrzebnie się złości i Elizeusz niepotrzebnie oddaje się tak wielkim nadziejom, a przede wszystkim mieszkańcy wsi powinni być powściągliwi w swych nadziejach i nie zacierać rąk z nadmiaru radości, bo tym dotkliwsze może być rozczarowanie. Czy bowiem uwierzycie: pracę kopalni rozpoczęto wprawdzie, ale z tamtej strony góry, o dwie mile dalej, od południowej strony własności Geisslera, w całkiem innej parafii. Stamtąd miała się eksploatacja posuwać powoli ku północy aż do pierwotnej kopalni miedzi i wtedy dopiero miał spaść na pustkowie i wieś deszcz złota.

Świadomość tego podziałała ogłuszająco jak najstraszniejszy wybuch dynamitu. Na mieszkańców wsi padły lęk, rozpacz i zwątpienie. Niektórzy lżyli Geisslera: przeklęty Geissler, znowu spłatał im figla! Inni urządzili zebranie i wysłali nową delegację, tym razem do zarządu kopalni, do inżyniera. Daremny trud; inżynier tłumaczył im, że roboty należy rozpocząć od strony południowej, ponieważ stamtąd bliżej do morza, tam nie potrzeba kolejki napowietrznej, stąd wielkie zaoszczędzenie kosztów transportu. Tak, zacząć trzeba od strony południowej — i basta!

Wobec tego Aronsen pojechał tam natychmiast po złote runo. Chciał zabrać i subiekta Andresena:

— Na co ci tu dłużej siedzieć — rzekł. — Będzie o wiele korzystniej dla ciebie, jeżeli pójdziesz ze mną.

Ale subiekt Andresen był uparty, chciał żyć w puszczy. Rzecz niepojęta! Bardzo mu się teraz w puszczy podobało i zda się, że coś go tu trzymało na uwięzi, coś, co silniejsze było od ponęt lepszych zarobków. Snadź zmiany jakieś dokonały się w Andresenie, boć puszcza pozostała ta sama, niezmieniona. Ludzie tutejsi i stosunki utrzymały się te same jak ongi, przed laty. Kopalnia znikła, lecz żaden z mieszkańców pustkowia nie rozpaczał z tego powodu, mieli oni swoje gospodarstwa, swoje żniwa i swój inwentarz. Gotówki wprawdzie mieli teraz mniej, ale za to mieli wszystko, co im do życia potrzebne. Nawet Elizeusz nie rozpaczał zbytnio, że złote runo nie do jego kieszeni wpadło; najgorsze było to, że w pierwszym zapale zaopatrzył się w mnóstwo niepotrzebnych towarów. Ano, muszą leżeć tymczasem i czekać szczęśliwszej chwili; służyły w każdym razie na ozdobę składu, a jemu na chwałę.

Nie, mieszkaniec pustkowia nie stracił głowy. Powietrze tutejsze służyło mu, dla swego nowego ubrania znajdował tu dostateczny podziw, nie odczuwał braku brylantów, a wino znał tylko z wesela w Kanie Galilejskiej1. Mieszkaniec pustkowia nie trapił się brakiem różnych wspaniałości — sztuka, gazety, różne zbytki i polityka tyle akurat są warte, ile ludzie chcą za nie zapłacić, więcej ani trochę. Atoli dochód z osady musiał być wypracowany bezwzględnie, to było podstawą, źródłem wszystkiego.

Co, życie mieszkańca pustkowia puste i smutne? Ho, ho, nic podobnego! Miał on swoje wyższe moce, swoje marzenia, swoje porywy miłosne i swój bogaty świat zabobonów. Sywert szedł pewnego wieczoru wzdłuż rzeki, aż oto stanął nagle jak wryty: na wodzie ujrzał dwie dzikie kaczki, kaczkę i kaczora. Spostrzegły go, ujrzały człowieka i spłoszyły się; jeden z ptaków powiedział coś, wyrzucił z siebie krótkie ostrzeżenie, melodię w trzech tonach, i drugi odpowiedział w tym samym tonie. W tejże chwili zerwały się, niby dwa kółka skrzydlate, pofrunęły w górę rzeki i opadły z powrotem na wodę w odległości rzutu kamieniem. I wtedy jeden z nich znowu coś powiedział i drugi odpowiedział, znowu ta sama rozmowa, co przedtem, ale taka jakaś radosna i błoga: tony jej nastrojone wyżej o dwie oktawy. Sywert stoi i patrzy na ptaki, potem wzrok jego ucieka dalej i dalej, aż hen w krainę marzeń. Głos jakiś odezwał się w głębi jego duszy, jakaś słodycz przedziwna w nim wzeszła, zbudziło się w nim jakieś wspomnienie czegoś dzikiego a urocznie pięknego zarazem, czegoś dawno, bardzo dawno przeżytego, czego już nie pamiętał. Zadumany poszedł do domu, nikomu nie o tym nie powiedział, bo słowa ludzkie są zbyt nikłe i słabe. Tak, był o Sywert z Sellanrå, ten chłop młody, prosty i pospolity, który pewnego wieczora, wyszedłszy nad rzeczkę, przeżył tak tajemniczą przygodę.

I nie była to jedyna jego przygoda, przeżył ich znacznie więcej. Nadto przeżyć musiał i to, że Jensyna opuściła Sellanrå. Fakt ten wywołał wielki nieład w usposobieniu Sywerta.

Tak, Jensyna poszła naprawdę, odeszła z własnej woli. Do tego doszło. Ach, Jensyna nie była pierwszą lepszą! Sywert zaproponował jej któregoś dnia, że ją znowu do domu powiezie, i wtedy nagle rozpłakała się ni stąd, ni zowąd. Później żałowała swych łez i dała dowód, że ich żałuje: wypowiedziała służbę. Owszem, całkiem w porządku

I Inger niczego nie pragnęła tak gorąco jak odejścia Jensyny; Inger poczęła być niezadowolona z Jensyny. Dziwne to, ponieważ niczego zarzucić jej nie mogła, ale już sama obecność jej w domu drażniła ją. Miało to zapewne jakiś związek z obecnym stanem usposobienia Inger: przez całą zimę była melancholiczna i nabożna.

— Chcesz odejść? Owszem, nie trzymam cię — rzekła Inger.

Widziała w tym błogosławieństwo, wysłuchanie modlitw nocnych. Przecież były w domu dwie dorosłe kobiety, Inger i Poldynka, na co więc dłużej trzymać Jensynę, dziewę tryskającą świeżością i bujnością dojrzałego owocu? Na młodzieńczą tę bujność spoglądała Inger z niechęcią, myśląc niewątpliwie: „Taka sama, jaką ja byłam wówczas!”.

Wciąż jeszcze trwała w wielkiej swej nabożności. Grzesznicą w gruncie rzeczy nie była nigdy, skosztowała wprawdzie krzynkę z drzewa złego, ale nie brnęła w zło stale i nieustannie aż do starości. Myśl o tym, myśl-pokusę, odpychała od siebie z przerażeniem. Kopalnię zamknięto i wszyscy robotnicy zniknęli. — Boże miłosierny, toż nie mogło stać się lepiej! Cnota bowiem to nie tylko rzecz znośna, ale konieczna, dobro niezbędne, łaska.

Świat atoli jest zepsuty. Patrzcie jeno, jest tam i Poldynka, niedawno mała Poldyneczka, dzieciak, a już oto kipiąca zdrowiem i grzechem. Niechby tylko kto ramiona przed nią rozwarł, zaraz by w nie wpadła, fuj! Na twarzy jej poczęły ukazywać się wągry, oznaka gorącej krwi; tak, matka przypominała sobie dobrze, że u niej gorącość krwi tak samo się zaczęła. Matka nie potępiała swej córki z powodu owych wągrów, lecz postanowiła położyć im kres. Bo czegoż szukał na Sellanrå ów subiekt Andresen? Przychodził tu co niedzielę i bajał z Izakiem o gospodarstwie. Czy wyobrażali sobie może, że Poldynka nie ma oczu ani uszu? A wągry to co? Och, ta młodzież! Zwariowana była zawsze, już przed laty trzydziestu, czterdziestu, ale młodzież dzisiejsza była znacznie gorsza niż dawniejsza.

— Hm! — rzekł Izak, gdy o tym rozmawiali. — Wiosna teraz i Jensyna poszła sobie, kogoż weźmiemy na żniwa?

— Obie pójdziemy do roboty, Poldyna i ja — oświadczyła Inger. — Choćby mi przyszło pracować dzień i noc! — zawołała wzburzona, bliska płaczu.

Izak nie wiedział, o co jej właściwie idzie, ale on miał swój pogląd, dlatego wziął motykę i łopatę, poszedł na skraj lasu i jął obrabiać kamień. Nie, doprawdy, Izak nie mógł zrozumieć, dlaczego Jensyna odeszła, szkoda jej, taka dzielna. Ano, wielu rzeczy nie rozumiał, na ogół rozumiał to, co mu było najbliższe: pracę, robotę legalną i naturalną. Krępy a rozrosły, nie miał w sobie nic z powiewności ciała astralnego2, jadł, jak przystało na prawdziwego mężczyznę, i jedzenie służyło mu, dlatego też niezmiernie rzadko wypadał z równowagi.

A więc robota przy kamieniu koło lasu. Było wiele innych kamieni, z którymi nareszcie trzeba było zacząć. Izak czuł, że zbliża się ów dzień, kiedy będzie musiał pobudować tu domek, kącik dla siebie i Inger. Pragnął przygotować odpowiednie miejsce i wyrównać ziemię, zanim Sywert wróci ze Storborgu, gdyż inaczej musiałby się przed synem tłumaczyć, a tego chciałby koniecznie uniknąć. Oczywiście kiedyś nadejdzie dzień, kiedy Sywert zajmie wszystkie budynki na majątku, a wtedy też rodzicom potrzebna będzie inna chałupa. Na Sellanrå wiecznie coś budowano; strych na siano nad nową stajnią także jeszcze niewykończony, lecz belki i tarcice do niego leżą już gotowe.

A więc robota przy kamieniu. Oceniając sterczący nad ziemią czub granitu, zdawać by się mogło, że to kamień niezbyt wielki; mimo to jednak nie można go było ruszyć, czyli że był to kawałek niezgorszy. Izak wykopał dokoła niego głęboki rów i próbował podważyć go rydlem, ale kamień ani drgnął. Kopał jeszcze głębiej i znowu nic. Więc wykopaną ziemię odgarnął i znowu kopał i próbował — i nic. „A to dopiero kamyczek!” — pomyślał Izak w niewyczerpanej swej cierpliwości. Długo już kopał i mozolił się, lecz końca kamienia jak nie widać, tak nie widać. Można by głaz rozsadzić, ale wtedy by detonacja zwabiła wszystkich domowników. Przeto Izak kopał w dalszym ciągu, potem przyniósł z domu potężny drąg żelazny, próbując nim podważyć — ale znowu na próżno. I znowu kopał. Teraz jednak zaczął się po trosze złościć na uparciucha. Wpatrywał się w niego, nasrożył brwi i krytykował, że taki okrągły i głupi i nigdzie zahaczyć się nie pozwoli. Miałże go rozsadzić? Jeszcze czego, szkoda prochu dla takiego uparciucha! Co, przed kamieniem ustąpić?!

Izak kopał. Wysilał się w pocie czoła i z jakimże wynikiem? Nareszcie udało mu się koniec drąga założyć poniżej kamienia — spróbował — kamień ani drgnął. Co za licho w nim siedzi? Czyż to mało kamieni wydobył na Sellanrå? A może postarzał się? Śmieszne, he, he! Doprawdy śmieszne! Niedawno wprawdzie doświadczył czegoś, co wskazywałoby na ubytek sił, lecz nie przejmował się tym tak dalece, wmawiając w siebie, iż to przywidzenie. A teraz oto historia z kamieniem; wykluczone, żeby mógł go wyważyć.

Proszę patrzeć — jak Izak całym swym ciężarem kładzie się na drąg i natęża wszystkie swe siły — to nie bagatela! Ot, leży pochylony naprzód, potężnymi łapskami tłoczy drąg i tłoczy niby cyklop3. Wspaniały obraz!

Mimo to kamień ani drgnął.

Nie ma rady, trzeba głębiej kopać. Czyżby jednak nie było lepiej rozsadzić go? Milcz! Głębiej kopać i basta! I jeszcze gorliwiej zabrał się do roboty. Musi go wydostać i basta! W owym rozpędzie i zawziętości Izaka nie było nic z perswazji; była to po prostu dawna pasja chłopa do karczowania gleby. Zgrzał się z nadmiaru gorliwości. Znowu założył drąg i — nic. A to dopiero harda sztuka! Ho, ho, a jednak! Izak próbuje raz jeszcze i nabiera otuchy. Wtem drąg wyśliznął się i Izak runął jak długi. „A do pioruna!” — stęknął mimo woli i splunął.

W tej samej chwili nadchodziła Inger i już z daleka wołała głosem serdecznym:

— Izak, czas na obiad, proszę bardzo!

— Dobrze — odkrzyknął i jednego tylko pragnie, żeby się nie zbliżała; nie ma ochoty na rozmowę.

Inger wszelako niczego się nie domyślała i jakby na złość zmierza wprost na kamień.

— Cóżeś znowu sobie wymyślił? — spytała, pragnąc mu tym podmaślić4.

Lecz Izak jest bardzo zły, okrutnie zły, warknął tylko:

— Nie wiem!

I Inger w naiwności swej istotnie niczego się nie domyśliła, zamiast odejść, wypytuje o wszystko i gada, gada.

— Ano, skoro już tu jesteś, na co ukrywać... kamień ten muszę wyjąć — powiedział.

— Aha, chcesz go wyjąć?

— Tak.

— A czy nie mogłabym ci pomóc?

Izak potrząsnął głową. Ale był to przecież ładny rys jej charakteru, który Izaka zupełnie rozbroił.

— Zaczekaj chwilkę — powiedział i pobiegł do domu po dłuto i młot kowalski.

Jeżeli z kamienia odłupie się kawałek w miejscu właściwym, natenczas będzie można zaczepić go należycie drągiem. Inger trzyma więc dłuto, a Izak uderza w nie z rozmachem. Powiodło się, odpadł spory odłamek.

— Dzięki ci za pomoc — rzekł Izak. — Nie czekaj na mnie z obiadem, najpierw muszę się uporać z tym kamyczkiem.

Inger jednak pozostaje, a Izak nie gniewa się o to; on nigdy nie gniewał się o to, że Inger podziwiała jego pracę. Patrzajcie, co za wspaniałą zaczepkę znalazł teraz dla drąga; podnosi — kamień się ruszył!

— Rusza się! — woła Inger.

— Nie kpij ze mnie — odparł Izak.

— Nie kpię! On się naprawdę rusza!

A więc tak, kamień poruszył się, czyli że Izak wygrał sprawę z kamieniem. Reszta to już drobnostka, raz-dwa go pokona. Izak zapiera w dalszym ciągu drąg żelazny, pcha i podnosi, podnosi i pcha — ale wszystko to nie prowadzi do niczego. Kamień porusza się bardzo leniwie. Nagle przejrzał! Przejrzał, że brak mu dawnej krzepy. Tak, nie inaczej, osłabł, dawne siły poczęły wątleć. I serce tego pokornego człowieka zalała straszna gorycz. Gdybyż przynajmniej Inger nie była tego świadkiem!

Izak wściekł się, rżnął sztabę i porwał za młot. Wielkimi krokami biegał dokoła kamienia i patrzył na niego, jakby go pragnął zastraszyć, co więcej, jakby zamyślał go zdruzgotać na drobne kawałki. I czemu by nie miał go zdruzgotać? Roztrzaskanie kamienia, którego się nienawidzi, to tylko kwestia formalna. A może kamień stawi opór i nie pozwoli się zdruzgotać? O, to się pokaże, kto kogo przeżyje!

Inger zmiarkowawszy, co się w nim dzieje, spytała strwożona:

— A może byśmy spróbowali podnieść go we dwoje?

— Nie — warknął Izak wściekle. Ale po chwili zastanowienia rzekł: — Zresztą, skoro już tu jesteś... chociaż nie rozumiem, czemu nie wracasz do domu. No, spróbujemy!

I powiodło się! Udało się wywrócić kamień na kant. Doskonale.

— Phu! — sapnął Izak.

Lecz teraz właśnie oczom ich ukazało się coś zgoła nieoczekiwanego! Spód kamienia jest płaski — duża piękna płaszczyzna, równa i gładka jak stół A więc jest to tylko połowa kamienia, druga połowa musi znajdować się gdzieś w pobliżu. Izak wiedział, że każda z obu części kamienia może przybrać inne położenie w ziemi oraz że z powodu mrozów mogą się z biegiem czasu znacznie od siebie oddalić. Zdobycz ta ucieszyła go jednak niepomiernie. O, kamień ten będzie niezwykle użyteczny, będzie z niego wspaniały próg. Zdobycz większej sumy pieniędzy nie byłaby uradowała jego serca tak, jak zdobycz tego właśnie kamienia.

— To będzie ładny próg do chałupy — rzucił dumnie, a Inger spytała w najlepszej wierze:

— Nie rozumiem, po czym poznałeś, że on akurat taki będzie na spodzie?

— Hm! — odrzekł Izak. — Czy myślisz, żebym się nim trudził, gdybym nie miał pewności?

Do domu wracają już razem, Izak uzyskał dla siebie podstępnie podziw niezasłużony, ale i tak niewiele się różni w smaku od podziwu zasłużonego. Dowodził, że dosyć długo już polował na porządny próg, aż i znalazł. Teraz przynajmniej pod pozorem szukania drugiej połowy progu będzie mógł tam spokojnie pracować około przygotowania placu pod budowę chałupy, będzie mógł karczować i wyrównywać powoli. Mimo wszystko przecież po powrocie Sywerta ze Storborgu wziął go do pomocy.

Skoro jednak do tego doszło, że przy wyważaniu kamienia nie może się obejść bez pomocy, natenczas dużo się już zmieniło i wyglądało zgoła niebezpiecznie; sprawa budowli stawała się pilna. Starość wlazła na jego barki, teraz poczynał być zdatny na kompost.

Triumf, jaki przywłaszczył sobie przy sposobności znalezienia progu, rozwiał się szybko, był fałszywy, przeto nietrwały. Izak chodził teraz nieco przygarbiony.

Tak, niedawno jeszcze słowa takie jak „kamień” albo „rów” budziły jego najwyższą uwagę i zagrzewały, i nie dawały spokoju. Teraz atoli z dnia na dzień słuchał ich z coraz większym spokojem. Hej, mocny Boże! Nic już nie działo się tak jak dawniej bywało, cała puszcza się zmieniła. Dawniej nie prowadziła przez las szeroka droga telegraficzna i wierchy górskie stały spokojnie, we wnętrznościach ich nie wiercono. A ludziska? Czy słyszy się jeszcze „Niech będzie pochwalony” na powitanie, a na pożegnanie „Ostańcie z Bogiem”? Tak dawniej mawiano, a dziś? Dziś ludziska głową tylko kiwną, a i to nie zawsze.

Ale dawniej nie było też Sellanrå, a tylko gamma torfem obłożona, no i margrabiego nie było.

Tak, i cóż ostatecznie pozostało dziś z margrabiego? Nic, jeno żałosny i zwiędły strzęp chłopa. Na co jeść i świadczyć żołądkowi dobrodziejstwo, skoro stąd sił już nie przybywało? Tak, teraz Sywert miał krzepę i dzięki Bogu, że ją miał! Co po takim kole, które zaczyna wolniej się kręcić? Pracował, jak przystało na prawdziwego mężczyznę, dźwigał na swych barkach ciężary niby wół, a teraz co? Nie udźwignie nawet tyle, co stara zjeżdżona szkapa.

Izak jest niezadowolony. Izak jest smutny.

Hej, ładne to były czasy, gdy ścinał w lesie drągowinę na drewno sążniowe, a Inger przychodziła do niego, przyglądała się robocie i podziwiała. Były to najładniejsze lata w jego życiu. A gdy nastał marzec i kwiecień, wtedy on i Inger kochali się tak jak owe ptaszki i zwierzyna leśna... Gdy zaś nadszedł maj, wtedy siał ziarno, sadził ziemniaki i pracował we dnie i w nocy. Była praca i spoczynek, miłość i marzenia. Tak, tak, był on jak pierwszy jego byczek, a to był przecież okaz paradny5, wielki i wspaniały niby król... Tak, takiego maja już się nie doczeka, skończyły się ładne czasy. Hej, mocny Boże!

Przez kilka dni z rzędu Izak był przygnębiony. Ciężkie to były dni. Ani ochoty nie miał, ani sił do nadbudowania strychu nad nową stajnią. Ano, będzie to kiedyś rzeczą Sywerta, obecnie należało się zabrać do zbudowania chatki dla... nieużytków. Trudno było kryć się z tym dłużej przed Sywertem, więc pewnego dnia zaprowadził go na skraj lasu i rzekł:

— Patrz, jaki ładny kamień, może byśmy zaczęli znowu coś budować? I ten tu kamień jest także niezgorszy.

— Paradny — odparł Sywert.

— Jak myślisz? Tak długo już ryję tu w poszukiwaniu drugiego progu, że ani się spodziewałem, jak ładny powstał plac budowlany. Ale może się mylę?

— Tak, to naprawdę ładny plac do zabudowania — potwierdził Sywert, rozglądając się dokoła.

— Tak myślisz? Moglibyśmy tu postawić jaki domeczek dla gości, o ile czasem kto przyjedzie.

— Tak.

— Może izbę i komorę? Widziałeś przecie, jaka była bieda, gdy ostatnim razem zajechali do nas panowie ze Szwecji. Ale jak myślisz, mała kuchenka też by się pewnie przydała na wypadek, gdyby chcieli sobie coś ugotować.

— Tak, naturalnie, gdyby nie mieli kuchni, wyśmieliby nas.

— Tak myślisz?

Ojciec zamilkł. Tak, z Sywerta był naprawdę chłopak zadziwiający; jakże szybko połapał się, że dla przybywających z Szwecji panów potrzebny jest domek. I o nic się nie wypytywał, jeno zauważył:

— Gdybym był tobą, ojcze, przybudowałbym do ściany północnej małą stodółkę. Przydałaby im się na przykład do suszenia rzeczy, gdyby w deszczu przemokli.

— Prawdę mówisz! — potwierdził ojciec skwapliwie.

Tak więc, porozumiawszy się co do budowy nowej chatki, zamilkli i wzięli się do obróbki kamieni. Po dłuższej chwili ojciec zapytał:

— Czy Elizeusz jeszcze nie wrócił?

— Wróci niebawem — odparł Sywert wymijająco.

Elizeusz wyjeżdżał bardzo często, ba, on wciąż by tylko podróżował. Czyżby towarów swych nie mógł zamawiać pisemnie? Nie, po wszystko sam jeździł; kupował co prawda taniej, lecz za to ileż kosztowała go podróż! Taka już osobliwa była jego kalkulacja. Na co jednak sprowadzał takie mnóstwo czepeczków jedwabnych do chrztu, czarnych i białych kapeluszy słomkowych, fajek długich i materiałów bawełnicowych? Wszystko to przecież nie miało najmniejszego popytu wśród mieszkańców pustkowia, a ludzie z dołu, ze wsi, przychodzili na Storborg wówczas tylko, kiedy nie mieli pieniędzy. Elizeusz był dzielny w swoim rodzaju, ho, wystarczyło przyjrzeć się, z jaką biegłością pisał na papierze lub zliczał kredką! „Tak, gdybym ja mógł poszczycić się taką głową!... Tak, nie każdy może mieć taki rozum!” — zachwycali się w takich razach kupujący. Pięknie, ale za wiele kredytował. Ludzie z dołu nigdy wszakże nie płacili, a brali w nieskończoność; nawet taki nędzarz jak Brede Olsen przytryndał się zimą na Storborg i otrzymał na kredkę porcję materiału bawełnicowego i kawy, i syropu, i świec.

Izak sporo już wydał na Elizeusza i na jego kram, i na jego podróże, tak że już niewiele pozostało z owego bogactwa, jakie otrzymał był za górę miedzianą.

— Jak myślisz, jak długo jeszcze pójdzie tak z Elizeuszem? — spytał Izak niespodziewanie.

— Z Elizeuszem? — spytał Sywert, aby zyskać czas do namysłu.

— Nie zanosi się na to, żeby się miało zmienić na lepsze.

— On sam jednak jest dobrej myśli — zauważył Sywert.

— Tak, czy rozmawiałeś z nim o tym?

— Nie, Andresen tak mówił.

Ojciec myśli i myśli, a potem głową potrząsa i mówi:

— Nie, nie zmieni się... Szkoda chłopca!

I ojciec zasępia się jeszcze więcej.

Wtedy Sywert wyrusza z nową wiadomością:

— Obecnie przybywa tu kilku nowych osadników.

— Aha!

— Tak, dwu nowych osadników. Okupili się wyżej od nas.

Izak przerywa robotę i prostuje się. Tak, to wielka nowina i dobra nowina, jedna z najlepszych.

— W takim razie na pustkowiu będzie nas razem dziesięciu osadników — rzekł.

A dowiedziawszy się od Sywerta, gdzie nowi osadnicy się okupili, skinął głową i oświadczył:

— Tak, dobrze wybrali, tam mają dobry las opałowy i budulcowy. Ich grunty mają spadek na południowy wschód.

Tak, Izak miał w głowie geografię całego pustkowia.

Osadnicy przybywali na pustkowie coraz liczniej; nie było takiej siły, która by ich od tego powstrzymała. Kopalnia wprawdzie zamarła, ale to właśnie wyszło na korzyść rolnictwu. Nieprawda, jakoby na pustkowiu panowała pustka i martwota, przeciwnie, życie tam wrzało. Przybyło więc znowu dwu osadników, a więc czworo rąk do pracy, a przeto powstaną nowe pola, łąki, domy. Ach, te rozległe, w odwiecznych lasach wykarczowane połoniny, chaty i źródła, dzieci i zwierzęta! Żyto rośnie na bagniskach, gdzie dawniej skrzyp się panoszył, dzwonki niebieskie wabią i nęcą z pagórków, a przeloty6 i nostrzyki7 złocą się przed domami. I są tam ludzie, którzy mówią i myślą, i stanowią całość z niebem i ziemią.

I tu oto stoi on, ten, który pierwszy osiadł na pustkowiu. Gdy tu przyszedł, brodził po kolana w błotach i wrzosowisku; wyszukał słoneczną halę i założył osadę. Po nim przyszli inni i poprzez nieznaną ziemię wydeptali ścieżkę. Potem przyszli jeszcze inni i ścieżka zamieniła się w szeroki gościniec pnący się wysoko aż na Sellanrå i jeszcze wyżej. On dał podstawę do nowego życia na pustkowiu, on przeto jest istotnym margrabią.

— Tak, tak, musimy skończyć nareszcie z karczowaniem tego placu, bo inaczej nie wydołamy w tym roku ze strychem nad stajnią — rzekł Izak.

I powiedziawszy to, omal nie wybuchnął, w serce jego bowiem wstąpiła nowa radość, nowa ochota...