11

Basia była zdziwiona, nazajutrz bowiem i dni następnych dyrektor wciąż nie miał czasu, by ją przyjąć.

Pani Bielska tego dnia pracowała gorzej niż zwykle, a wkładała w tę pracę wysiłek, który zmęczoną jej twarz powlekał wypiekami. Przed śniadaniem uskarżała się przed Basią na ciężary życia wojskowego. Oficer musi bywać wszędzie, musi utrzymywać stosunki z ludźmi, brać udział w uroczystych obiadach, zjazdach, obchodach, płacić składki, ciągłe składki, musi przyzwoicie wyglądać, by nie obniżać prestiżu armii. Ale skąd wziąć na to wszystko, skąd?

Ostatnio majorostwo znowu musieli sprzedać mahoniową toaletę, której pani Bielska nie mogła odżałować. Miała w każdej szufladzie tyle przegródek, że teraz wciąż jest nieporządnie, nie ma gdzie pochować wszystkich drobiazgów. Na blacie i na ramach były inkrustacje, lustro podłużne, nogi ciężkie, ślicznie wygięte. Odkąd sięgnie pamięcią, czesała się przed nim jej matka. Teraz jest moda na stare rzeczy, więc naturalnie chętnie to kupują i nawet płacą dobrze.

Pani Bielska popijała herbatą proszek na migrenę. Miała oczy zaczerwienione, a ręce jej drżały, gdy bezradnie przekładała na biurku papiery.

Na krótko przed wyjściem odwiedziła Basię Elżbieta, by ją poczęstować cukierkami. Całe wielkie pudło przyniósł jej do biura ten zabawny Niemeński.

Mówiła Basi z drwinami, że jej się oświadczył. Także! Miała jeszcze dosyć czasu na to głupstwo. Powiedziała też, że teraz gra na giełdzie i zarabia tym więcej niż robotą w biurze.

— Wyjdziemy razem, bo nie chcę, żeby mnie znów odprowadzał. Ktoś na mnie dzisiaj czeka, moja nowa flama1, zobaczysz!

Basia znała go już z widzenia — tego śmiesznego, grubego i starego porucznika Gondziłła. Nie wierzyła ani na chwilę, by naprawdę podobał się Eli.

Na ulicy przed biurem, a nawet na schodach, stali często obcy mężczyźni, kochankowie albo narzeczeni pracujących tu dziewcząt. Witano się wesoło, z tą koleżeńską prostotą, którą wytwarza w kobietach niezależność, życie bez domu i obowiązków.

Omski nie przychodził po Basię nigdy. Uważała to z jego strony za dowód delikatności i szacunku.

Na Elżbietę istotnie znowu czekał Gondziłł. Wpadała w szaloną wesołość, widząc tę postać Sancho Pansy2 w zalotach.

Przecież jednak nie była zupełnie okrutna.

— Papa skarży się na pana — mówiła, rozwijając małą parasolkę na grubym kiju, bo spadać zaczęły pierwsze krople deszczu. — Pan im coś kręci. Przecież tu idzie o czas. Każdy dzień to może parę tysięcy straty... Pan widocznie jest bogaty, kiedy pan może tak tracić...

Była cudna, śpiewna swą postacią, ruchami, strojem. Wąskie jej pantofelki migały po trotuarze, szybko czerniejącym od wilgoci...

— I z Bielskim nic pan dotąd nie zrobił, prawda?

— Owszem, już dwa razy postawiłem mu kolację i przygotowałem grunt doskonale.

— Grunt! — śmiała się Elżbieta. — Grunt zawsze jest gotowy, trzeba prędzej działać.

— A Omski... — zaczął Gondziłł, ale znów mu przerwała.

— O Omskim sama wiem. To jest idiota...

Zatrzymywała się przed wystawami magazynów, bezpieczna pod parasolką, podczas gdy Gondziłłowi lało się za kołnierz. Patrzyła na wywieszone suknie, bluzki, kostiumy. Wydymała usta i mówiła: „Świństwo” — najwykwintniej, jak można.

Przed wystawą jubilerską powiedziała:

— O, to jest agrafka, jakiej mi potrzeba: jeden ładny kamyk i nic więcej. Jak pan z papą dobrze zarobi, to mi obaj musicie kupić to w prezencie...

Basia zaś poszła z biura na obiad — jak zwykle sama. W restauracji siedziały przy stolikach całe towarzystwa albo pary, albo wreszcie samotni mężczyźni, zwabieni porą, w której dawano tu niedrogie obiady. Ale tylko samotnie siedzące kobiety były tymi upośledzonymi, wydziedziczonymi, lekceważonymi przez służbę.

W restauracji mężczyzna — choćby przyszedł zupełnie sam — zawsze wypije przed jedzeniem wódkę i zje jakąś przekąskę. Kobieta pracująca je pokornie to, co koniecznie trzeba, gryzie i łyka bez apetytu potrawy, mające w jadłospisie najniższe pozycje.

Największym zbytkiem, na jaki czasami pozwalała sobie tutaj Basia, był deser z kremu. Ale stara Marianna w domu robiła go znacznie lepiej.

Z Omskim Basia nie chodziła nigdzie. Z początku była jeszcze w żałobie, więc teatry, koncerty, miejsca, gdzie grała muzyka, były dla niej same przez się niedostępne. A później zostało po dawnemu. Jedynym miejscem, gdzie się widywali, był jej pokoik.

Ten stan rzeczy tłumaczyła sobie Basia koniecznością zważania na opinię. Myślała też, że Omski w ogóle ma takie usposobienie, że miłość nie przenika się u niego z innymi sprawami życia. Nie chcąc mu robić przykrości, Basia wspólnie z nim przestrzegała tej tajemnicy. Jedna tylko Elżbieta coś wiedziała, niespodzianie bowiem odwiedziła raz Basię, gdy był Omski. Ale pewno nie wzięła tego zbyt poważnie — ona, która sama tak wielu miała znajomych.

Myśli krytyczne, myśli podejrzliwe nie przenikały łatwo do świadomości Basi. Miała jeszcze zabrany z przeszłości wielki zapas dobrego mniemania o sobie. W instynktownym, podświadomym poczuciu była zawsze jeszcze tą panną Olinowską, którą może spotkać przykrość, może spotkać nieszczęście — ale nigdy upokorzenie.

Zaraz po obiedzie pojechała Basia do szpitala, gdzie leżała chora jej ciotka.

Pani Lipska zajmowała pokój wraz z trzema innymi chorymi. Dotąd nie zrobiono jej właściwej, poważniejszej operacji, tylko dla umożliwienia oddechu w chore gardło włożono rurkę, której otwór znajdował się na szyi pod brodą. Ten wylot rurki objęty był metalową obrączką — jak dziurka w gumowej lalce, która piszczy, gdy ją nacisnąć. Z początku zasychanie w ustach i w nosie męczyło ją tak, że zdawało się nie do wytrzymania. Ale później przestała się na to uskarżać.

Zniosła niewymowne cierpienia i jedynym leczeniem było stosowanie wciąż nowych narkotyków.

Nowotwór rozszerzał się z gardła — poprzez kark — na plecy i tam powodował najsilniejsze bóle. Pod pachą, rozepchniętą przez opuchlinę, rwał wiecznie ropiejący wrzód.

Najgorsze jednak były ataki duszności. W tchawicy tworzyły się skrzepy i nie mogły wydostać się przez rurkę. Kaszel chorej nie brzmiał tak, jak u wszystkich; z rurki wychodził tylko ostry świst.

O stanie chorej zawsze objaśniała Basię zakonnica — w olbrzymim kornecie3, grubym, szarym odzieniu, z fartuchem i różańcami. Wewnątrz tego surowego kształtu tkwiła młoda, dobra i prosta dziewczyna.

— Tej nocy już myślałyśmy, że chora się udusi — mówiła. — Nie wiedziałam, co robić, tak się męczyła. Myślę sobie: „Wszystko jedno, co będzie, spróbuję” i wyjęłam rurkę. I na szczęście skrzep wyleciał, wyskoczył aż tu, na środek pokoju.

Ciocia Lipska słuchała tego i potwierdzała oczami. Tak było, wszystko prawda.

Pomimo tych cierpień nie jęczała nigdy, nie mogła jęczeć, nie mogła nawet wydać głosu. Gdy musiała coś powiedzieć, zatykała palcem otwór rurki. I wtedy mówiła najcichszym szeptem.

Basia słuchała z natężeniem. Były to zawsze nie skargi, ale małe, nieważne szczegóły choroby. Cała treść życia zawierała się w tym, kiedy zasnęła, kiedy zażyła proszki, jaki przyszedł doktor.

Basi było przykro, jeżeli czegoś nie mogła dosłyszeć. Wtedy słowa chorej powtarzała zakonnica, która lepiej rozumiała jej szept.

Później Basia próbowała jednak coś mówić, coś opowiadać. Gdy zdarzyła się jakaś rzecz zabawna, ciocia uśmiechała się w milczeniu — tylko ustami, leciuchnym ruchem warg.

I tego dnia Basia mówiła jak zwykle. Nie wspominała nigdy przeszłości, matki, ojca, ani domu. Tak tylko opowiadała, co działo się w biurze, jaką miała robotę, jakie sprawy.

Pani Lipska dała znak, że chce mówić. Położyła palec na otworze rurki. Basia schyliła się, słuchając szeptanych słów:

— Gdyby nie religia to, to nie byłoby możliwe. Rozumiesz Basiu? Nie mogłabym wytrzymać. Gdyby nie wiara, że to cierpienie moje potrzebne jest Bogu.

Basia pokiwała głową na znak, że zrozumiała.

Pocałowała rękę ciotki i odeszła.

Ściany tego szpitalnego pokoju zamykały wszystko, co jej zostało z przeszłości.

Przypomniała sobie, że w parafii Krzywe, do której należały Chowańce, cmentarz był na górce. Ciocia miała miejsce na grób obok wuja, który dawno już nie żył. Patrzyło się stamtąd na rzekę w dole, płynącą głęboko między drzewami, na łąki, na okrągłe stoki wzgórz, puszyste od zboża. A przecież przyjechała aż tu — i tutaj umrze.

Szła do domu dość długo. Była zmęczona. Miała usta ściągnięte i raczej surowy niż smutny wyraz oczu.

W pokoju swym zastała Omskiego, który czekał.

— Pamiętałam, że dziś przyjdziesz. Ale nie mogłam wrócić wcześniej.

Ich powitanie nie potrzebowało wcale uśmiechów.

— Idziesz od pani Lipskiej?

— Tak.

Omski nie zapytał nawet o stan chorej — nie było co do tego wątpliwości. Wystarczyło, że się zasępił.

— Właśnie miałam pić herbatę — rzekła Basia. — Jest coś, co lubisz. Usiądź tutaj.

Basia miała w swym pokoju uczepioną do ściany gazową maszynkę, na której cichym płomieniu nastawiła wodę. W bibliotece, na niższej półce, ukrywała szklanki i talerzyki z prowiantami. Czymś, co Omski lubił, okazał się wędzony ozór.

Całe to małe życie zorganizowane było w sposób, zdradzający ład nerwowy i zgodę na każdą rzeczywistość.

Okrągła, rumiana twarz Basi, o wypukłych nieco oczach bursztynowych i niewysokim czole, nosiła — mimo prawie dziecinnych rysów — piętno powagi i decyzji, wyrobione życiem niezależnym, poleganiem tylko na sobie.

Omski z niejasnym uczuciem skrępowania patrzył na nią, gdy się krzątała. Była w ruchach zręczna, czynna — lecz wcale się niespiesząca, była zawsze całkowicie spokojna. Uczesana i obuta starannie, miała na sobie czarną sukienkę, niedrogą, modną — z typu tych, które kupuje się gotowe.

Ten brak wszelkiej tradycji uderzał też w wyglądzie pokoju. Mebli było mało, ale wszystkie nowe, kupione niedawno i za jednym razem. Tak było: sprzedały pierścionek i zaraz kupiły te meble. Małe biurko, szafa, stolik i krzesełka były z jednakowego drzewa, „robionego na mahoń”. Przedtem były i łóżka, ale Basia jedno sprzedała w czasie choroby matki, a drugie po jej śmierci. Sam Omski pomagał jej w tych transakcjach. Zamiast łóżka stała ukośnie pod ścianą niewielka i jakże niewygodna różowa sofa. Okno osłaniała czyściutka, licha firanka, a w jej rozchyleniu, w cienkim wazonie ze szkła, kwitł bez.

Obwodząc pokój spojrzeniem, Omski ze skruchą pomyślał, że jednak dawno nie przysłał Basi kwiatów i postanowił naprawić to nazajutrz.

Miał poczucie jakiejś nieokreślonej winy. Nigdy tutaj, z nią razem, nie było mu dobrze, nigdy tu nie doznawał radości ani wytchnienia. Czuł się skrępowany, przygnębiony, winny, chociaż nic konkretnego nie miał na myśli, chociaż nie słyszał wyrzutów. Sam tylko siebie oskarżał.

— W Chowańcach, pamiętasz? Jak zobaczyliśmy się pierwszy raz, to kwitły bzy.

Powiedział to tak miękko — i jakby prosił o zgodę. Chciał sam w sobie dać jej jakieś zadośćuczynienie za te myśli, które ją krzywdziły i których nie znała. Chciał wskrzesić koniecznie to, co już nie chciało żyć.

Basia wstała, by nalać herbaty. Nie odpowiedziała nic. Tam się spotkali, właśnie tam — u cioci Lipskiej! Nie chciała wcale myśleć o tym. Nie lubiła wspomnień.

A Omski jedynie poprzez sugestię przeszłości mógł widzieć Basię taką, jak pragnął.

Ta drobna dziewczynka o rysach pospolitych, niedbała i obojętna pośród szlachetnego zbytku starego domu, podniesiona i uwypuklona przez tło, jakże go wtedy pociągnęła! Jej nosek zbyt szeroki nie raził wcale, nie był wadą. Wszyscy Olinowscy mieli duże nosy. W płaszczyźnie wyznawanego tam światopoglądu wcale nie zalety były motywem miłości i tematem dumy. Wystarczały cechy. Być Olinowską znaczyło już podobno tak wiele. Jako dziecię motłochu, Omski wrażliwy był na te akcesoria.

Lecz nie to było najważniejsze.

Czar, któremu uległ wówczas Omski, tkwił w tym, co Basia uważała dziś za śmieszne dziwactwo Olinowskich — w przeroście ich uczuć rodzinnych. To uwielbienie wzajemne, pedanteria delikatności, wyrafinowana sztuka kochania, stwarzały atmosferę, która była dla niego wymarzonym od dzieciństwa rajem.

Omski przybył wówczas do pułku z urlopu, który ze względu na matkę spędził w domu rodzinnym. Matkę kochał gorąco — i to głębokie, dziecinne uczucie poiło go przez całe lata goryczą bezradnej litości. Nic nie umiał uczynić, by jej pomóc — bezsilny wobec jej ciężkiego losu. Przybył z tego domu, który zatruł jego dzieciństwo, pełen świeżej pamięci wszystkich doznanych tam udręczeń. I miejscem, w którym znalazł kwaterę, były Chowańce, sąsiadujące o niecałą milę z Czarną Wsią, majątkiem Olinowskich.

— Cóż ja zrobię — mówił do dorosłego już syna stary Omski. — Rzeczywiście, nie mogę jej nic zarzucić, jest pracowita, uczciwa, dobra kobieta. Ale swoją histerią zmarnowała mi życie.

Był to dla syna najbardziej nienawistny człowiek na świecie. Nawet fizycznie nie znosił jego postaci, nie mógł patrzeć na niego bez obrzydzenia.

Stary Omski był nienormalnie niski, miał dużą głowę, twarz o tłustych, pijackich rysach i malutkie, zupełnie karykaturalne ręce i nogi. Jako dziecko Omski drżał z nienawiści do ojca, zaciskał pięści, marząc o zemście, o ucieczce z matką gdzieś daleko albo o tym, żeby ojciec umarł. Jakże gorąco — przez całe lata — pragnął tego.

Matka miała jakieś lepsze wspomnienia z przeszłości. W częstych scenach, wszczynanych po pijanemu, ojciec wymawiał jej to właśnie. Przez całe życie mścił się na niej, że przewyższała go wychowaniem i pochodzeniem — chociaż ona nigdy tego nie mówiła i nie myślała nawet. Ze szczególnym okrucieństwem, z rzadką umiejętnością dotykania do żywego wypominał, że to ona w nim się zakochała, nie on w niej. Dziwne, co takiego w nim znalazła — to już jej sprawa. On się nie ubiegał, nie śmiał nawet marzyć. Sama tego chciała, sama tak wpadła — niechaj więc do siebie tylko ma pretensję.

Mówił to przy dzieciach albo przy obcych, umyślnie się nie krępując. Matka bała się scen gwałtownych, robiła wszystko, by ich uniknąć. Milczała, zajęta jakąś robotą, powściągając się, długo hamując łzy. Udawała, że nie słyszy, że nie rozumie. Ale ojciec nie ustępował. Chciał upokorzyć jej ambicję, niestępioną wcale przez lata poniewierki; z całym wyrafinowaniem doprowadzał do wybuchu, do głośnego płaczu, do skandalu. Znał tę jej słabą stronę. Wiedział, że nad tym najwięcej cierpi, iż usłyszą to dzieci i sąsiedzi. Nie miał spokoju, póki nie zobaczył jej łez, jej rozpaczy, jej największego poniżenia. Bo wciąż jeszcze zdawała się nie móc uwierzyć, że to takie rzeczy ją spotykają.

Najdziwniejsze czy też najgorsze w tym było, że naprawdę go kochała. On zaś — mimo swej okropnej powierzchowności — podobał się jakoby kobietom, miał szczęście czy też tylko próżność na tym punkcie. I uważał to za swą przewagę.

Bo drugą słabą stroną matki, z której korzystał, była zazdrość. Więc — niby nieumyślnie, bez żadnego zamiaru, z miną niewinną i wesołą — opowiadał jej o swych kochankach w najplugawszych terminach rozpusty, w żargonie szynkowni4 i ulicy. Były to szwaczki, służące, prostytutki. Wolał je od niektórych dam edukowanych, miały swoje zalety, trzeba było tylko je znaleźć, umiały kochać. Wdawał się w szczegóły, opisywał figle, wdzięki, sposoby. „Nie, co za szelmutka5, powiadam ci, niech jej nie znam...”. Matka nagle bladła, wybiegała z pokoju, tarzała się w ataku płaczu, rwała włosy. Tego tylko czekał: szedł za nią, śmiał się, pękał ze śmiechu: „Czego też ona chce, taka stara i jeszcze zazdrosna. Cóż ja zrobię, że wolę młodsze”. I ze śmiechem patrzył na szalejącą kobietę — dusiła się, nie mogła chwycić oddechu, traciła przytomność. Omski z młodszą siostrą dawali jej krople, rozcierali sztywniejące ręce i nogi. A ojciec brał palto i wychodził, mówiąc, że w takim domu doprawdy trudno wytrzymać.

Pośród tych wspomnień z dzieciństwa wyryło się w pamięci Omskiego jedno powiedzenie ojca: „Ją to wystarczy dotknąć, żeby zaraz miała dziecko”. Była to forma, w jakiej przyszło do Omskiego „uświadomienie”.

Bo istotnie najgorsza ze wszystkiego była myśl, że tego człowieka matka kochała — ona, taka dobra i łagodna, taka szlachetna. Cierpiał nad tym w tajemnicy, nigdy przed nią — w czasie najszczerszych rozmów — z tym się nie zdradził. Nie wyznał jej tego najgłębszego żalu, jaki miał do niej, krwawego wstydu za nią, że po takich upokorzeniach jeszcze przychodziły na świat dzieci.

Mimo tych wspomnień — czy może za ich sprawą — w duszy Omskiego pozostał nienaruszony dogmat rodziny. Marzył o domu, gdzie dzieci są szczęśliwe i mogą kochać ojca, gdzie matka jest wesoła i nie płacze. Wiedział, że to jest możliwe, widział u innych, układał sam w myślach i marzeniach.

To, co poznał w domu Olinowskich, zaspokoiło jego najwyższą tęsknotę, dało mu uczuć w całej pełni harmonię i słodycz rodziny szczęśliwej. I Basia stała się dla niego jakby warunkiem koniecznym urzeczywistnienia jego marzeń.

Teraz wszystko się zmieniło. Przeszłość odpadła od niej, nie zostawiła nawet żadnego śladu w jej duszy. Gdybyż chociaż na chwilę poczuła się ofiarą losu!

Gdy jej nie widział, myślał o niej jeszcze jako o kimś bezbronnym, kogo nie można krzywdzić, kto potrzebuje opieki i troskliwości. A przecież nie potrzebowała nic.

Był nieraz winny wobec niej, ale jednak ją kochał.

Nie znała tej jedynej swej wobec niego siły, zapierała się jej jak słabości. Siły szukała gdzie indziej.

— Wiesz, mam taką miłą rzecz w biurze — powiedziała. — Hennert chce mnie wziąć na sekretarkę. Byłoby to znacznie lepiej niż teraz.

Patrzył na nią — i nie umiał już nic w niej odnaleźć.

— Ach, znowu to biuro!

Omski walczył z ogarniającą go niechęcią. Musiał jednak zapytać o coś, co dawno już leżało mu na sercu.

— Słuchaj, Basiu, skąd ten Laterna mógł wtedy wiedzieć, że my jesteśmy zaręczeni?

— Nie wiem, ja go nie znam. I przecież wcale nie jesteśmy...

— No tak, ale ktoś musiał to mówić w tej formie.

— Doprawdy nie wiem. Tylko raz Ela Sasinówna zastała cię wtedy u mnie i może coś sama wymyśliła. Mogła powiedzieć temu porucznikowi Gondziłłowi...

— Tak, tak... Właśnie Laterna jest jego siostrzeńcem.

Widząc, że się nachmurzył, powiedziała:

— Więc miałam ją wtedy prosić o dyskrecję? Chyba tego nie myślisz.

Omski się zmieszał. Powiedziała to tak wyniośle, że na krótką chwilę uległ dawnemu urokowi. Znalazł się w tym świecie, w którym to być Olinowską znaczyło już tak wiele.

— Basieńko, przecież jeżeli mówię, to tylko dlatego, że sama tak chciałaś...

Sama tak chciała. Rzeczywiście. Na jej to życzenie okryli niegdyś swe zaręczyny najgłębszą tajemnicą. Bo papcio tyle miał przesądów, a znowu mama była chora na serce.

Zaczął tłumaczyć, że sam gorąco pragnąłby częściej przychodzić, że zbyt mało przebywają ze sobą.

Uspokoiła go z łatwością.

— Wiem, drogi, co to jest życie oficera. Pani Bielska prawie nie widuje własnego męża.

Rozumiała doniosłość jego zadań, ciężar obowiązków i ponoszonej odpowiedzialności. Daleka była od tego, aby chcieć przeszkadzać mu w jego pracy. Nie należała do tych kobiet, których miłość staje na drodze do czegokolwiek.

Ten brak podejrzeń dowodził mu, jak bardzo pewna jest siebie — i jego. Nigdy nie dostrzegł w niej cienia zazdrości. Jej zaufanie zobowiązywało go silniej niż największy despotyzm uczucia.

Nagle zrozumiał to tak jasno. Najtkliwsza wdzięczność zalała mu serce.

— Jestem twój, Basiu, jestem zawsze twój — mówił, klęcząc przed nią i przyciskając czoło do jej kolan.

Zapewniał ją tak gorąco o tym, o czym przecież ani na chwilę nie wątpiła.