12

Dzień był sobotni i Stanisław, ordynans1 Gondziłłów, robił porządki w ich małym mieszkaniu.

Był jak zwykle milczący i poważny, pełen niezachwianego, zupełnie dziecięcego szacunku dla wykonywanej pracy.

Sposób, w jaki składał zdjęte dywaniki, przestawiał meble, gładził pióropuszem na kiju ramy obrazów, obcierał najdrobniejsze przedmioty, by z uwagą ustawić je znów na właściwym miejscu — wzruszał Binię. Pieczołowicie z każdego zakątka, zza każdej nogi wygarniał kurz, uparty i powszechny jak żywioł. Zawiasy drzwi smarował oliwą, by nie „kwicały”, jak się wyrażał. A gwoździem zagadnienia, dumą i największą radością była posadzka. Jej połyskowi i barwie poświęcał wielu trudu i przemyślności. Tu poskrobał jakąś plamkę dużym i czarnym własnym paznokciem, tam przytarł woskiem, ówdzie suknem, tu szczotką. Przykładał się twarzą do ziemi, patrzał pod światło, jeździł po gładkich taflach dębowych rękami i nogami. I jeszcze nie zawsze sam rad był z rezultatu.

Binia, lubiąca czystość jak powietrze i zawsze na nią wrażliwa, pracowała z nim razem. Obmywała z kurzu małe liście tradeskancji2, zwisających z plecionych trzcinowych koszyków.

Stanisław był małomówny, żyjący swym własnym życiem wewnętrznym. Czasem jednak uczuwał właściwą rodzajowi ludzkiemu potrzebę podzielenia się z kimś myślami. Do Bini miał wiele zaufania. Ona też ceniła go i żyła z nim w serdecznym porozumieniu.

Klęcząc na podłodze, przerwał robotę w pewnej chwili i, nie odejmując rąk od szczotki, zwrócił na nią swe spojrzenie.

— A kot to jest bardzo twardy do zabicia — powiedział.

— Czy tak? — spytała Binia.

— Jak go, na przykład, wziąć za ogon i tłuc łbem o kamienie, aż się cały zakrwawi, to uda, że zdechł. Zostawić go, poleży z pół godziny, podniesie się i pójdzie. A najlepiej to go wziąć, nogą depnąć na łeb, a za ogon dobrze do góry pociągnąć. Wtedy coś tak w nim jęknie i już nie wstanie.

Zastukano w kuchni i Binia poszła otworzyć. Ucieszyła się, widząc, że to przyszedł profesor Laterna.

Nie zraził się tym wcale, że zastał „porządki”. Usiadł na jakimś krześle w kącie i patrzył życzliwie, jak się trudzili.

— Sprząta się ciągle i nie wiadomo, skąd się tyle zawsze tego kurzu nabierze — dziwiła się Binia.

Laterna z namysłem powiedział:

— Trochę dywanu, trochę sukni, odrobina skóry ludzkiej i skóry z podeszew, małe piórka z poduszek, nieco sufitu, papieru z książek i gazet, różnego suchego jadła... To wszystko spada jako kurz, co już nie chce dłużej być osobno. Jest to tendencja zgodna z naturą rzeczy. Tylko człowiek lubi wszystko wyodrębniać.

Binia zainteresowała się tym żywo.

— Ja właśnie już myślałam, że przyroda nie lubi porządku. Chociaż niektóre zwierzęta otrzepują się i liżą sobie sierść. Ale co to znaczy polizać taką sierść po wierzchu. Pomyśleć sobie tylko: futro żywego niedźwiedzia, na przykład, już dosyć starego. Czego tam nie ma, mój Boże!

Laterna ciągnął:

— Mycie, szorowanie, odkurzanie przedmiotów jest to indywidualizowanie ich. Wbrew naturalnemu porządkowi, zacierającemu granice, człowiek ustawicznie wszystko rozgranicza. Porządek ludzki dąży do tego, by powierzchnia przedmiotu stanowiła granicę jego istoty. Czysty człowiek kończy się całkowicie na swojej skórze. A futro żywego niedźwiedzia, które chciałabyś wytrzepać, jest jakby sferą graniczną między nim a lasem. Jest tam trochę potu i tłuszczu zwierzęcia, i wiele błota, mchu, igieł, żywicy...

— Człowiek chciałby się kończyć na swojej skórze — przerwała Binia — ale się nie kończy. Dla mnie, na przykład, bardzo niemiła jest myśl, że składam się z tych samych rzeczy, których tyle widzę koło siebie, że jestem jakby pomieszana z tym wszystkim. Że się jakoś zupełnie przenikam nawzajem ze światem...

— Tak — zgodził się Laterna. — To jest przykre dla naszej miłości własnej. Dogmat supremacji człowieka łaknie jakiegoś potwierdzenia chemicznego. Na próżno.

Gdy ukończono porządki, Stanisław poszedł po chłopców, pozostawionych przez rano w parku pod czyjąś najpewniejszą opieką, a Binia pociągnęła do kuchni, by wziąć się do obiadu. Profesor towarzyszył jej jak zwykle.

Poszukiwanie partnera stanowiło najmilszą troskę jego życia. Specjalnym węchem psychicznym wynajdywał go sobie pośród gęstego tłumu, w zupełnie nieoczekiwanych sytuacjach, na całkiem dowolnym tle — rozeznawał nieomylnie po jednym słowie, po pierwszym uśmiechu. I nie doświadczał zawodu — to było wykluczone.

Partner — to nie musiał być wcale „człowiek ciekawy”, obdarzony niezwykłym charakterem, umysłem czy losem. Laterna nie miał słabości do ludzi oryginalnych. Partner to tylko musiał być ktoś, przy kim miłą rzeczą było myśleć i szukać dla myśli wyrazu, kto swym życzliwym zaciekawieniem, swoją skwapliwą uwagą do myślenia zachęcał, kto był wobec słów — jak sala koncertowa wobec dźwięków — akustyczny.

Do takich ludzi akustycznych należała według Laterny Binia — chociaż Gondziłł nieraz pokazywał mu na swej dłoni, jak szczupły jest jej umysłowy „horyzoncik”.

Dla Gondziłła bowiem miarą wartości myśli były ich tematy, a dla Laterny każdy temat był dobry. Był jakby niewybredny, nie uznawał hierarchii zagadnień.

Binia rzeczywiście myślała o rzeczach najzwyklejszych, o swoim domu i o swojej rodzinie. Ale, mój Boże, czyż w pewnym sensie to malutkie ognisko nie jest punktem przecięcia się wszystkiego?

Myśli Bini były przyziemne, przeważnie tworzące jakieś projekty, jakieś najdokładniejsze plany idealnego systemu, przy którym mechanizm życia szedłby gładko i dawał tę ustawiczną radość, której tak umiała doznawać. W istocie swej były to zupełnie cenne próby wykrycia i zgłębienia praw ekonomii, by na nich w pogodnym, nieustającym trudzie budować życie i szczęście.

Laterna nieraz ze zdziwieniem słuchał jej zwierzeń. I ze wszech miar pochwalał sposoby, jakie wynajdywała, by wszelkie zło życia we własnych oczach usprawiedliwić i wytłumaczyć. Było to zawsze konstatowanie i ustalanie podstaw szczęścia.

Teraz rozpaliła ogień w tym przez siebie przerobionym piecu i rozstawiała na blasze naczynia czyste i świecące jak zabawki. Na białej stolnicy rozsypała mąkę i robiła ciasto, z którego miał wyniknąć później makaron. Profesor zainteresował się, czy będzie dość twardy i czy każde włókno będzie osobno.

— Naturalnie! — powiedziała Binia. — Ja nie dodaję ani kropli wody.

Nagle na twarzy jej odmalowała się troska.

— Mój Boże, gdybyż tylko Julek się nie spóźnił...

Znając dobrze swego szwagra, Laterna myślał nieraz, że Binia nie jest żoną szczęśliwą. Przecież nie skarżyła się nigdy — o tym nawet nie mogło być mowy.

Julek był co najwyżej „nerwowy”, przeciążony pracą, skłopotany. Ale miał najlepsze serce, gotów z każdym podzielić się ostatnim groszem, dla siebie nie żądając nic...

Tak mówiła Binia. W tej paradoksalnej formie uspokajania siebie tkwiła potrzeba wiary, konieczność zgody z życiem. Często jednak — wobec niezaspokojonych potrzeb domu, wobec rosnących braków i wykrywanych raz po raz nowych długów — miewała chwile zwątpienia. Znajdowała wtedy mnóstwo argumentów przeciwko sobie. Myślała, że nie ma racji, że jest przesadna, że może naprawdę — jak mówił Julek — jest skąpa. Że skąpy jest ojciec, który jednak wciąż coś przysyłał — teraz już w tajemnicy przed zięciem. Przecież wszyscy mężczyźni muszą mieć tę swoją wódkę, karty, różne rozrywki. Przecież skoro tak pracuje, ma prawo być czasami lekkomyślny...

Ale fakty, gromadzące się w ciągu miesięcy i lat, godziły wciąż w ten systemat wiary.

Jednakże — nawet ulegając słabości — Binia miała w głębi swego uczucia taką fortecę, do której nigdy nie sięgało zwątpienie.

Była to pewność niezachwiana, że Julek, chociaż lekkomyślny, jest do gruntu uczciwy. Że to jest czysty człowiek, że nie może nigdy popełnić nic naprawdę złego.

W tę żelazną granicę jego lekkomyślności, w jego honor Binia wierzyła jak w dogmat.

— Ale dopięłaś swego, Biniu — rzekł Laterna. — Ostatnimi czasy i Julek zaczyna kończyć się na swojej skórze. Wyelegantowany, wygolony, czyściutki, aż miło patrzeć.

Binia zaczerwieniła się, zmieszana, nie wiadomo czemu.

— Nie jestem pewna, czy to jest moja zasługa, doprawdy — powiedziała z uśmiechem.

„Ach, więc już wie”, zdziwił się Laterna. I sam się trochę zmieszał, gdy teraz patrzyła na niego.

Binia była z tych kobiet, o których mówi się w młodości: „śliczna dziewczyna” i które po wyjściu za mąż szybko tracą urodę. Przy dzieciach, gospodarstwie i kuchni mała jej twarz zszarzała i pokryła się mnóstwem suchych, drobnych zmarszczek. Tylko ciemne oczy i uśmiech pozostały młode. Ubiór, sporządzony w domu, nie dodawał jej wdzięku, a postać ruchliwa, drobna i zbyt szczupła, nie zwracała niczyjej uwagi.

Usiadła na niskim stołku i ręce, oparte łokciami o kolana, unurzane w mące, skrzyżowała daleko od siebie.

— Jeżeli ktoś postępuje źle, to jest lepiej, gdy przy tym złym się upiera... Czy profesor tego nie myśli?

Laterna nie zrozumiał.

— No tak — tłumaczyła. — Ja na przykład wolę, jeżeli to jest nieumyślne, jeżeli to jest nieświadome... To stanowi dla mnie wielką pociechę. I myślę dlatego, że człowiek mądry jest zawsze trochę gorszy w tym samym wypadku, niżeli ten, który po prostu nie wie... Nie pozwala sobie na zło, tylko wcale nie rozumie, że źle robi, nie jest świadomy swej winy.

— I ty to wolisz, Biniu?

— Tak, ja to wolę...

Po chwili powiedziała jeszcze:

— I bardzo ważną jest rzeczą, żeby mu tego nie powiedzieć... Żeby się czasem nie dowiedział...

Laterna z wolna pojmował. Pomyślał o Bini, że jednak musi bardzo głęboko sięgać, aby znajdować podstawy dla swego szczęścia.