14

Andrzej stał pod ścianą obok ojca i ze skrzyżowanymi na piersiach rękami przyglądał się tańczącym.

Czuł się nieskończenie wyższy ponad tę zgraję, oddaną niefrasobliwej zabawie, bezmyślną, płytką, zadowoloną. Grymas na jego milczącym obliczu wyrażał wzgardliwą ironię. Jednakże ironia jego nie była szczera, a gorzki uśmiech wyższości pokrywał zupełnie co innego.

Andrzej nie tańczył sam po prostu tylko dlatego, że tańczyć nie umiał — a miał zbyt ważne sprawy na głowie, ażeby uczyć się tańca. Dzieje życia nie usposobiły go wesoło ani lekkomyślnie.

W istocie był nie wiadomo czemu przeświadczony, że tańczyłby niezgrabnie, na pewno gorzej niż wszyscy. W jego pogardzie dla innych było bardzo wiele niechęci do siebie.

W pobliżu obu Laternów zatrzymali się Omski i Lin. Porucznik ubrany był po cywilnemu.

Nie bacząc na protesty nowego przyjaciela swego, młodego Laterny, wystąpił świeżo z wojska; pragnął być w zgodzie ze swą „wewnętrzną prawdą”, która opowiedziała się przeciwko szlifom, orderom i militaryzmowi.

„Włożył frak, żeby robić rewolucję”, myślał Andrzej Laterna ironicznie.

Wcale nie to było mu teraz potrzebne. Co innego miał przecież na widoku, przypuszczając Lina do konfidencji, poświęcając mu godziny rozmów i pracując nad jego uświadomieniem.

Nie było co się łudzić. W rozsypującej się, przywalonej straszną powojenną rzeczywistością, ideologii niepodległościowej Andrzej Laterna nie znajdował dla siebie nic. To była strata czasu. Żerował i tam, nawiązywał, jak wszędzie, znajomości, zbierał dane, badał, próbował utylizować jakoś ich rozczarowanie — motyw przewodni wszystkich poczynań, zgryzot i niemocy — jak utylizuje się przecież nawet padlinę. Ale jakież to było słabe, jakie pretensjonalne i żałosne.

Widział ich i tutaj, tych ludzi. Byli tacy jak wszyscy — zaledwie cokolwiek gorzej ubrani, a i to często tylko przez kokieterię, przez sentyment dla górnej, sankiulockiej1 młodości. Doszli do znaczenia, stanowisk, dobrobytu. Mieli swoje niezakonspirowane mieszkania, legalne żony, mieli — rzeczy.

W poczuciu własnej niemocy nadzieje swe w jednym położyli człowieku. Na jego rzecz zrzekli się wszelkiej odpowiedzialności. Na niego zwalili teraz ciężar żalów swoich i zawodów.

Kiedyś, w chwili szczerości, Lin wyznał Andrzejowi jak tajemnicę rzecz, o której nikt nie wątpił: „On pochwycił za koło rozpędzony wóz rewolucji (Lin był poetą), jego obowiązkiem było, by rewolucja stała się niepotrzebna (Lin był idealistą)”.

Obietnica zawierała się w tym, że wówczas, gdy lud chciał rewolucji, on go uspokoił. I tej obietnicy nie dotrzymał.

Więc Lin włożył frak, żeby robić rewolucję.

— To prawda — uśmiechał się wzgardliwie Andrzej. — Rewolucja nie stała się teraz niepotrzebna, stała się tylko niemożliwa.

Bo na kogóż to liczył Lin w naiwności swojej, kto ją miał robić, tę rewolucję? Czy ci panowie, co tu dziś przyszli — posłowie, senatorowie, ministrowie, przywódcy partii, dzisiaj — szefowie biur, firm, przedsiębiorstw, banków.

Rewolucja jest niemożliwa, gdy rewolucjoniści boją się nawet przeprowadzki...

Toteż Andrzej wierzył jedynie w przyjście rewolucji z zewnątrz.

Andrzej wziął po ojcu ciekawość ludzi. Terenem jego działalności były przecież przede wszystkim psychologie. Ale nie był bezinteresowny jak ojciec i nie był jak on życzliwy, gdyż nie był obojętny. Życzliwość dla ludzi znaczyła przecież w starym Laternie tylko obojętność...

Przy tym stary Laterna do każdego inną przykładał miarę, w innej każdego widział płaszczyźnie. Laterna-syn jedno miał tylko kryterium.

Świat w tym ujęciu układał mu się jasno i przejrzyście. Ludzie, stosunki i sprawy — to były tylko narzędzia.

Lin podszedł blisko. W swym świeżym fraku, wyszczuplony, wysoki, wydawał się starszy niż w mundurze. Jego młoda twarz nabrała surowości i powagi. Pośród tego rozbawionego, błyszczącego otoczenia był naprawdę do głębi przejęty swoim „czynem”.

Pochylił się ku Laternie.

— Nigdy nie myślałem, że taką ważną rzeczą jest forma — powiedział. — Inaczej niepodobna wyzwolić się od tej wewnętrznej sugestii, trzeba koniecznie zerwać z jej symbolem.

— To było zupełnie niepotrzebne — przerwał Andrzej.

Lin myślał, że odradzając mu wystąpienie z wojska, Laterna miał na względzie jego własne dobro, że pragnął go oszczędzić.

Mówił ze wzruszeniem, jak do kogoś najbliższego:

— Myślałem, że mi to ciężej przyjdzie. Nie z powodu jakichś głupich osobistych nadziei, na niczym zresztą nieopartych, nawet nie ze względu na matkę... Ale sam przez te lata wiele z tym związałem, zbyt poważnie w tym tkwiłem. I dlatego może było mi w pierwszej chwili jakoś dziwnie. Ale niczego nie żałuję. To jest skarb: wolność. Teraz nie potrzebuję już kłamać. Jestem gotów na wszystko, jestem naprawdę wasz.

Podniósł na Laternę oczy ciemne, łagodne, trochę smutne, i dodał:

— Jestem szczęśliwy.

— Nie wątpię — rzekł Laterna i roześmiał się. — Panie pułkowniku — zwrócił się głośno do Omskiego — czy Linowi nie było w mundurze bardziej do twarzy?

Omski spochmurniał i nic nie odpowiedział. Nie lubił tego tonu. Ale Andrzej Laterna nie zniechęcał się tak łatwo.

Właśnie ten Omski — wzorowy oficer — obcy, psychicznie nienawistny, pociągał go nieprzeparcie, zaciekawiał i intrygował. Jego wyprężona postawa, doskonały wygląd wojskowy, opanowanie, pochmurna, zdawkowa grzeczność, nawet jego uroda — nie dawały mu spokoju. Jakże bacznie śledził jego żądzę walki i czynu, gorzki bunt, hamowany dyscypliną i subordynacją, ten spokój, będący ofiarą z całej natury.

To bowiem właśnie cenił jako narzędzie: tacy jak Omski są mężni, kochają wojnę, biją się dobrze — niezależnie od tematu, niezależnie od hasła. Sam płomień bitwy, sam krwiobieg organizacji — są dla nich dostateczną, samą sobie wystarczającą treścią. Rozkaz wodza rozprasza najgłębsze wątpliwości, rota przysięgi zastępuje sumienie.

Zaś tych, co walczą wbrew swej naturze, jedynie porwani hasłem — entuzjastów tematu, wyznawców wartości — tych się obawiał. On — człowiek idei — tylko w ludziach idei widział niebezpiecznych przeciwników.

Właśnie Lin, który, pozostawszy w wojsku, mógł był tyle dokonać, tyle wiedzieć, który zdawał się być już opanowany...

Raczej wszystko inne: posiadacze wiedzy technicznej, mędrcy finansów, ludzie ambitni, zgromadzeni tutaj potentaci i karierowicze — to wszystko był podatny, cenny materiał przewrotu. To wszystko da się kiedyś zaprząc do rydwanu rewolucji.

Zdawałoby się: Omski — cóż to za wartość rewolucyjna — to precyzyjne kółko w mechanizmie wojskowym. On, któremu dobre jest wszystko, który stoi na stanowisku faktu. On — obcy wszelkiej ideologii, niemający żadnych ambicji dzielnicowych ani formacyjnych, nierozumiejący głębi błahych pozornie rozłamów wojskowych. Nie żywi szczególnego uwielbienia do żadnego z przeciwstawianych sobie jak sztandary generałów, a za każdego — z chwilą znalezienia się w sferze jego władzy — bez uwagi na sprawę, której służy, oddałby życie. Rozkaz wodza jest dla niego wyrokiem, objawieniem życia i śmierci, prawdą najwyższą.

„Właśnie on — wyznawca aksjomatu władzy — oto jest człowiek potrzebny rewolucji”, myślał Andrzej.

Nie podejrzewając nawet nadziei, jakie pokładał w nim młody Laterna, pułkownik Omski rozmawiał spokojnie z jego ojcem.

Udzielali sobie nawzajem spostrzeżeń o tańczących — przy czym profesor, łaknący wszelkiej wiedzy, ważył sobie wielce każde słowo pułkownika.

Właśnie przesunęła się koło nich generałowa Uniska. Obaj żałowali jej dla niedźwiedzich ramion Gondziłła, który odrabiał sumiennie swoje pas2 z całą żarliwością neofity. Tańczyła spokojnie i niewątpliwie ładniej niż mijająca ich teraz, wtulona w objęcia kolorowego włoskiego oficera, Elżbieta Sasinówna. Pani Uniska całe swoje przejęcie się tańcem wyrażała tylko wiernością dla rytmu. Jedno jej nagie ramię, z którego zsuwała się czarna koronka, drgało przy każdym takcie. Była szczupła, rasowa, niemal koścista — i ta krótka fala dreszczu pod białą skórą jej ramienia miała w sobie więcej zmysłowej ekspresji niż rozkołysana i rozśpiewana sobą bujność cielesna Elżbiety.

Pułkownik zresztą nie lubił Elżbiety z różnych względów — najbardziej jednak dlatego, że z obecnych tu osób ona jedna znała Basię.

Nie tańczył jeszcze, chociaż widok tańczących silnie go pociągał. Każde drgnienie upartej melodii podrywało go, budziło znane mu dobrze pragnienie zmęczenia, za wszelką cenę zmęczenia... Mówiąc, patrzył po kobietach. Zdawał się gotować sobie tę ucztę zmysłów, przewlekać oczekiwanie przemyślnie i z wyrafinowaniem. Wypatrywał, oceniał, wybierał. Między kobietami było kilka ładnych, a piękne toalety podnosiły ich powab.

Czekał jeszcze. A zarazem przezwyciężał pewną przykrość, którą nie od razu zrozumiał. I dziwił się w sobie pochmurnie tej komplikacji motywów i chęci. Bo oto patrząc i porównywając, unikał uparcie widoku tańczącej teraz z Sednowskim pani Teresy. Nie godził się w sobie na tę przykrość niedorzeczną, ciągle jeszcze nie chciał jej zrozumieć. A przecież uczuwał był już to samo, gdy zaledwie ją poznał, po paru minutach pierwszej z nią rozmowy...

Teraz pociągnęła ich uwagę młodziutka księżniczka Wiślicka. Miała oczy długie pod grubymi powiekami, obronne prostymi, czarnymi rzęsami, i dziwaczny doprawdy uśmiech, zbyt słodki, rozkoszujący się swą słodyczą. Tańczyła niby surowo — a zarazem dziwnie gorąco, z przyciętą ząbkami zbyt słodką wargą, z rozwartymi nozdrzami.

Nastała krótka przerwa. Wszyscy rozpierzchli się pod ściany, a na środku sali zaciemniała naga posadzka. Muzyka milczała. Część towarzystwa odpłynęła przez rozwarte podwoje do innych sal.

Gdy znów zaczęto tańczyć, Omski skierował się ku Wandzie Hennertównie, o której nie myślał przedtem. Zanim jednak doszedł do tego miejsca, zabrał ją Lin, więc Omski poprosił jej matkę, która właśnie usiadła była na krześle.

Na jego ukłon podniosła się zaraz — posłusznie, biernie i jakby pokornie.

To, co czuł w tej chwili, przejęło go nagłym wstydem. Prawie, że chciał się jeszcze cofnąć, gdy tak powstała — gotowa, ufna, cała wydana na jego objęcia.

Dotąd miał wobec niej zawsze to pragnienie, żeby była szlachetna, lepsza od swego otoczenia. Czuwał niejako — sam w sobie — by nie dosięgło jej nic niegodnego. Tak mu była miła, tak dobrze było mu obok niej. A teraz sam, on sam...

I dziwnie upokarzająca była ta jednoczesna myśl, że przecież starsza jest od niego. I że to jest niewłaściwe.

Taki właśnie podwinął mu się wyraz, gdy obejmował ją lekko — z przedziwną nieśmiałością, z cichym, lękliwym szczęściem. Była chwila, że nawet spojrzała na niego. Że się spotkały ich oczy.

Lekka, giętka, wysmukła, tańczyła równo, bez ożywienia, bez porywu. Nic z siebie nie traciła przy tym oddaniu. Miała raczej pewne ociąganie się czy rozmarzenie w cichości posunięć, w nieruchomym płynięciu głowy wysoko ponad ramionami.

Przez jedwab i koronkę czuł dłonią przesuwanie się jej łopatki pod skórą, czuł łagodne ciepło ciała.

— Czy nie jest pani zmęczona? — spytał.

Odpowiedziała, że nie. I wcale nic nie wiedząc, co się w nim dzieje, popatrzyła na niego pogodnie i słodko.

Wtedy na najkrótszą chwilę mocno zamknął powieki, by wytrzymać, by jakoś znieść to szczęście — szczęście nad siły. Nawet myślał, że to nie może być prawda.

Muzyka urwała się nagle — i wtedy, zaskoczoną i znieruchomiałą, miał ją jeszcze przez chwilę przy swojej piersi.

Gdy usiadła, odszedł od jej krzesła — czyż można wiedzieć, dlaczego. Powrócił na dawne swoje miejsce pod ścianą i jeszcze raz, powoli, przeżył to wszystko, co się odbyło przed chwilą. Tak. Miał w oddechu, w biciu serca, w cieple ciała całą niedawną rozkosz jej zbliżenia.

Nie podchodził już do niej więcej — tylko z daleka patrzył.

Stała teraz przy wielkim, jednoszybowym oknie, lekko odchylonym na ciemność i z tej ciemności wystające świecące, mokre liście. Rozmawiała z kimś nieznajomym Omskiemu, jakąś panią siwą, ruchliwą i wesołą.

A sama była — jak zawsze — spokojna. Jej nagą szyję owiewało wilgotne powietrze wieczora. Omski uczuł troskę, że może jest jej chłodno, niepokój, że się przeziębi.

Widocznie jednak nie czuła chłodu. Błam3 mszystych4 soboli trzymała w nisko opuszczonej ręce.

Tuż obok Omskiego Wanda (jej córka!) mówiła, zdyszana, do Lina:

— Wiem, wiem, o czym pan myśli. A lepiej, żeby pan tańczył. Już to wszystko umiem na pamięć. Ale cóż ja zrobię, ja tego nie czuję.

Wachlowała się pogniecioną, zabrudzoną rękawiczką.

— Nie jest mi nic potrzeba, niczego nie pragnę. Czy tak kto mówi? Może innym trudno się do tego przyznać, ale ja zadowolona jestem ze świata.

— To się widzi od pierwszego wejrzenia — roześmiał się życzliwie profesor Laterna. — Do licha! I to nie potrzebuje żadnych komentarzy...

— Prawda? — obróciła się w jego stronę Wanda. — Dlaczego każdy się wypiera, że mu jest dobrze? A zawsze każdy się wypiera...

— Ja nie — rzekł profesor — i to już potrzebuje komentarzy.

— Nie? Bardzo się cieszę. Ale za to pański syn, ho, ho! On jest zupełnie podobny...

— Do Lina? — przerwał Andrzej z wyraźną wzgardliwą ironią.

— Tak, do Lina. Chociaż nie... Lin przecież znacznie lepszy jest od pana.

— Naturalnie!

I Andrzej pomyślał: „Jestem niesympatyczny, drewniany, niemiły”. Jest to rzecz, z którą najtrudniej się pogodzić. Bo zwykle samemu jest się miarą i sądem sympatyczności innych.

Pani Hennertowa podeszła do tej grupy, by odwołać córkę i pożegnać znajomych. Zbierały się już do odejścia.

Omski pożegnał je. W krótkim, suchym pocałunku złożył na palcach Teresy całą swą straszliwą wdzięczność, tak, całą swą duszę, umierającą z miłości.

Później przez pustoszejące już salony z daleka podążał za innymi.

W pobliżu usłyszał rubaszny śmiech Gondziłła.

— Patrzaj, profesorze — mówił porucznik do szwagra, którego prowadził pod ramię. — Nikt by nie powiedział, że jeszcze dziesięć lat temu siedziała za ladą i zachwalała swoje towary bławatne5.

Laterna istotnie nie znał tych szczegółów tak dokładnie.

— Kiedy wyjechałem, Terenia była młodą dziewczynką.

— I ja pamiętam ją z tych czasów. Toż pierwsza moja sztubacka6 flama i pierwszy zawód sercowy. O, Hennert z Sednowskim, co za sielanka! Sednowski robi teraz przy nim ogromne afery7. Mój Boże, kto w dzisiejszych czasach potrafi tak dochować wdzięczności.

— Dlaczego wdzięczności?

— Jak to dlaczego? Przecież cała ta Hennerta fortuna toż tylko z posażku Tereni, z tych głupich paru tysiączków odszkodowania...