15

Do Latery i Gondziłła przyłączył się dość skwapliwie Andrzej, by wespół z nimi spożyć wieczerzę w Edenie. A po drodze Gondziłł z właściwym sobie entuzjazmem zjednał jeszcze „zdemoralizowanego” Lina dla tej dobrej sprawy.

Znaleźli stół wolny w niewielkim i zupełnie pustym pokoju. Składało się doskonale.

Profesor żartował z „syneczka”, że je wszystko jak trawę, nie wnikając w wyszukany i tyle zawierający treści smak dań. Jedzenie jest dla niego zaspokojeniem głodu zaledwie, nie zna jeszcze perwersji jadła i jego histerii.

— Za moich czasów czytało się A rebours1 Huysmansa2 i stawało człowiekiem. A dziś...

Andrzej niełatwo dawał się rozchmurzyć. Jednakże najwidoczniej usiłował być miły. Ojca swego traktował protekcjonalnie i dobrotliwie — niby jako oswojonego weterana rewolucji.

— Już z samego sposobu odczytywania karty widać w papie „miłośnika ludzi” — szydził. Wziął z ręki Gondziłła spis potraw i sam uważnie go przeglądał. — Wszystko świadczy, że jesteśmy narodem patriotów — mówił. — Tyle poczucia odrębności narodowej: zrazy po polsku, kurczęta po polsku, raki po polsku.

— To jest bardzo charakterystyczne, ten mianowicie odcień patriotyzmu: poszukiwanie odrębności — myślał głośno i skwapliwie Laterna.

— I zrozumiałe.

— Polska, leżąca w samym środku Europy, na tym wielkim rozstaju dróg wojennych i handlowych, rozległy szmat ziemi bez naturalnych granic, miejsce bitew, przemarszów i klęsk dziejowych, krzyżownica wszystkich szlaków kultury europejskiej, arena ścierania się wszelkich wpływów. Uważajcie, to naprawdę jest bardzo ciekawe... Jej dusza, dostępna wszelkim oddziaływaniom, ciekawa, chłonna, sprężysta, bogata, reprezentantka wyrafinowanej kultury na wschód i egzotycznego barbarzyństwa na zachód; łączy w sobie, miesza i jednoczy wszystkie rzeczywistości i możliwości...

— O tym króciutko powiedział poeta: „Pawiem narodów byłaś...”3.

— Właśnie! — ucieszył się Laterna. — Bo ta rzadka, cudowna właściwość, to nieobjęte bogactwo jest dla niej samej niepokojące i niezrozumiałe. Można by powiedzieć, że przekracza jej kompetencje... I ten niepokój wytwarza potrzebę samookreślenia za wszelką cenę: królestwo za definicję, za formułę, za indywidualność! I patrzcie: gdzie indziej cechy narodowe w życiu, w sztuce, w piśmiennictwie to są produkty uboczne procesu życia albo twórczości, skonstatowane później albo skonstatowane z zewnątrz. Gdzie indziej przezwycięża się cechy lokalne życia i sztuki na rzecz form wyższych, ogólnoludzkich. A dopiero sposoby tego przezwyciężania, dopiero drogi i metody są właśnie mimo woli narodowe. Wszelki egzotyzm musi być nieświadomy. — Sposób gestykulowania profesora polegał na tym, że wyprężonym palcem wskazującym prawej ręki uderzał raz po raz w próżnię przed sobą, mniej więcej na wysokości swej twarzy. — A u nas odrębność narodowa w formach życia, w plastyce, w literaturze jest nie skutkiem, ale postulatem. U nas zarzuca się książce lub obrazowi, że równie dobrze mógł stworzyć je cudzoziemiec. Cechy narodowe są poszukiwane jako takie, są narzucane przez teoretyków jako cel usiłowań twórczych, jako obowiązek, jako dogmat. Nie tylko z tym „pawiem i papugą”, ale przecież Mochnacki4 nakazywał literaturze, by przez nią naród uznał się w jestestwie swoim, a Norwid5 usiłował świadomie wymyślić styl narodowy, projektując wyprowadzenie polskiego łuku architektonicznego z dwóch kos, skrzyżowanych ostrzami. W stosunku do własnej sztuki ludowej — oburzał się Laterna — jesteśmy jak cudzoziemcy w kraju barbarzyńców. To, co w niej niepodobne do niczego, „rodzime”, dzikie, to się przyłapuje na gorącym uczynku, to się nade wszystko ceni i utrwala. W trudzie i pocie budujemy to, co gdzie indziej zrobiło się samo. Powiedziałeś, że to jest zrozumiałe — zwrócił się do syna. — Tak, naturalnie. Jest to otrząsanie z siebie piętna wpływów narzuconych, jest to odginanie się spod sztucznego nacisku niewoli politycznej. Ale to ciągłe, uparte wyzwalanie się jest resztą niewoli. Na Boga, bądźmy już wreszcie naprawdę wolni... Polska leży w środku Europy, jest jej sercem, musi brać w siebie wszystką różnorodność jej wpływów i oddziaływań. Jak żaden inny kraj może uniknąć wyłączności narodowej i zacieśnienia...

— Jak żaden inny — łagodnie szydził Andrzej. — Ta skromność jest rozbrajająca... Papo drogi, i oto już mamy malutkie „zacieśnienie”...

Ożywił się i Gondziłł.

— Alboż nie jesteśmy wolni? Niepodległość? A jest już, jest. Są i granice. Mamy wszystko to, co jest gdzie indziej, czegośmy innym tak zazdrościli. Jest łapownictwo rodzime, prywata, protekcje, rządy motłochu, wielkie afery, wielkie majątki, interes, interes przede wszystkim. Jest już i pogarda dla wojska, szczucie na „soldateskę”. Wszystko jest. Demokratyczne społeczeństwo oto jak nagradza żołnierza za jego ofiary, za jego zdobycze. A jak się to inaczej śpiewało, gdy skóra cierpła na grzbiecie...

— Tak, tak, papo — nieoczekiwanie poparł Gondziłła Andrzej. — Otwarcie mówiąc, wy przecież wszyscy tutaj jesteście bankrutami. Tylko papa jakoś, dzięki zamiłowaniu do jadła i książek, zachował zadziwiającą pogodę ducha. W gruncie rzeczy jednak, sterawszy6 swą młodość po różnych więzieniach Rosji Europejskiej i Syberii7 za zabiegi około wyzwolenia ojczyzny (bo „robociarze”, bądźmy szczerzy, to jednak była tylko dekoracja), papa musi być trochę zdziwiony rezultatem tych zabiegów...

Laterna słuchał z rosnącą uwagą, nie przestając jednak jeść.

Andrzej ciągnął, podniecony:

— Spoczywając na zwiędłych laurach chybionej rewolucji, papa w wolnej Polsce oddaje się urabianiu ducha młodzieży, zabawia się nieszkodliwymi refleksjami, jest aspołeczny, apolityczny, do gruntu lojalny. Papa w ten sposób uchyla się od odpowiedzialności za to dzieło, do którego sam przyłożył rękę. A to się nie da. Wasz trud był próżny, bo nie zmieniło się nic: więzienia są przepełnione, a na ulicach rozpędza się bezrobotnych kolbami. Oto jak wygląda wasza Polska!

— Wasza Polska — powtórzył Laterna.

I teraz naprawdę się zainteresował. Z widelcem w nieruchomej ręce nie odrywał oczu od syna.

— Bo wam szło tylko o niepodległość. Rewolucja socjalna była pokrywką zwykłego powstania narodowego. To był fałsz i ten fałsz się zemścił... Tak, tak, to był fałsz — powtórzył, nie dając sobie przerwać. — I dlatego wy wszyscy jesteście bankrutami, dożywszy tej chwili, gdy urzeczywistnił się wasz sen...

— To prawda — odezwał się Lin, który dotąd tylko słuchał.

Andrzej umilkł i czekał drwiąco na replikę ojca. Ale Laterna nie odpowiedział.

Przez chwilę milczał także Lin — i z niepokojem przenosił wzrok z Andrzeja na starego Laternę. Nagle, jakby przezwyciężywszy wewnętrzną jakąś zaporę, mówić zaczął prędko, z niezwykłym uniesieniem:

— To był fałsz, ale nie pan powinien to mówić...

— Jak to nie ja? Dlaczego? — zdumiał się Andrzej.

Lin patrzył mu teraz prosto w oczy.

— Wszelkie stanowisko konsekwentnie ideowe, wierność dla ideału czy dla człowieka, to jest unikanie widzenia prawdy, to jest zakrywanie sobie z przerażenia oczu na rzeczywistość... Bo wszystko, aby się urzeczywistnić, musi się siebie zaprzeć, wchodzi w życie tylko za cenę spodlenia. Wszystko, co przychodzi do władzy, już powinno być zwalczane...

— Ach, ach — przerwał szyderczo Andrzej. — Ja się od razu domyśliłem, że to tak jest z tobą, panie eks-poruczniku.

Ale Lin nie słuchał jego słów.

— W życiu politycznym prawda jest przecież rzeczą straszliwą. Ujrzeć prawdę jest to doznać nieszczęścia, rozważać ją jest to cierpieć! Stać przy idei, która się zrealizowała, można tylko z zamkniętymi oczami. Stać przy idei, która się zrealizowała, można tylko z rękami w błocie albo z rękami we krwi!

— Poezja! Poezja! — śmiał się wzgardliwie Andrzej.

— Prawda jest straszliwa nie tylko dla serca, które płonie z męki, ale dla woli, która przecież pragnie, pragnie rzeczywistości... — Urwał i ze zdziwieniem, jakby uczynił odkrycie, dokończył: — Bo prawda jest wrogiem rzeczywistości. Tak! Tak! — Popatrzył na Andrzeja rozpalonymi oczami i, ściskając dłońmi dygocące szczęki, zapytał: — Dlaczego pan mi odradzał rzucenie wojska? Dlaczego? Dlaczego?

— Niech się pan uspokoi — ironicznie mówił Andrzej. — Pan tu nikogo nie przerazi.

— Powiedzmy to zwyczajnie — odezwał się Laterna — że idea urzeczywistniona jest to idea sfałszowana. Ja nie widzę tu jeszcze dramatu: rzeczywistości nie poddaje się myśli, nie jest z nią adekwatna. Nie da się zgoła ująć w ramy i przegrody rozumu. Więc cóż? Żyjemy w epoce rozpadu wszelkiej ideologii, w epoce olbrzymiego, zupełnie cudownego rozrostu rzeczywistości. Hasła od dawna przestały być brane na serio. Zaparto się najświętszych wierzeń z tej i z tej strony. Partie pożerają się jeszcze, ale to, co je dzieliło, już nie istnieje: pożerają się osoby o władzę... Czy mamy wołać, że to jest źle, obmyślać środki ratunku, wzywać pomocy? Nie, nie! Dezagregacja8 ideałów służy tylko życiu. Słowa programów rozsadzone zostały przez nową, nieoczekiwaną, jeszcze niezrozumiałą, wspaniałą treść... Realnie, poziomo sprawy biorąc, jest co dnia lepiej. Programy nie sprostały życiu, ale życie ratuje się samo. I zwycięża...

Andrzej Laterna śmiał się na cały głos.

— Ha, ha, to jest nadzwyczajne! — wołał. — Papa oto upatrzył sobie w tym wszystkim idyllę! Papie wystarcza, że życie „ratuje się samo”... To jest coś więcej niż rezygnacja, która jedynie przystoi twoim siwym włosom, to jest naprawdę...

Nie dokończył. Nagle bowiem Lin powstał ze swego miejsca i, wsparty na rękach, całą postacią podał się ku profesorowi, jakby mając mu coś ważnego, coś niecierpiącego zwłoki zakomunikować. Ledwie jednak otworzył usta, gdy nagle równie gwałtownym ruchem upadł na krzesło, głowę objętą rękami oparł o brzeg stołu i zatrząsł się od suchego, histerycznego łkania.

Gondziłł zaniepokoił się i zatroskał serdecznie:

— Co też pan robi! — mówił, pochylony nad nim. — Co panu jest? Przecież nic prawie nie pił — zwrócił się do Laterny.

Profesor nalewał wody do szklanki, całkowicie zajęty tą czynnością.

Lin, czerwony ze wstydu, sięgał po wodę.

— Przepraszam panów, naprawdę, sam nie rozumiem... Jestem idiota...

— Nic się tym nie przejmujcie — pocieszał go dobrodusznie Gondziłł. — Jędrek to czarny charakter, ale złote serce. Nie trzeba go sądzić z tego, co gada. Profesor ma w pięcie jego gadanie...

Lin pił do końca swoją szklankę, dmuchając nosem w szkło i kapiąc wodą na wydęty gors koszuli.

Andrzej uśmiechał się wyrozumiale na pochwały Gondziłła.

— Dajże pokój, Julku. — I podczas, gdy Laterna, zajęty rachunkiem, mówił coś do płatniczego, z tym samym urągliwym uśmieszkiem zwrócił się w stronę podnoszącego się już Lina: — Ja nie rozumiem, czemu pan się denerwuje — rzekł półgłosem — przecież nawet cała ta karteczka pisana jest na maszynie.

Lin cofnął się jak ukąszony. I w jego łagodnych oczach, gdy spojrzał na Andrzeja, była nienawiść.

— Ja go znam — upierał się jeszcze Gondziłł. — To dobry chłop, złote serce, tylko taki pieski charakter..