16

Omski powrócił do domu z rautu zupełnie szalony. Wszystko, co słyszał, huczało mu w głowie jak młot piekielny. Przeskoki od najostrzejszej nienawiści, poprzez długie perswazje — aż do tkliwości, do korzenia się w prochu, do tęsknoty palącej — sprawiały mu niewysłowione cierpienie, którego zupełnie dotąd nie znał, o którym nie miał żadnego wyobrażenia.

Ona, ona! Nagle wracała ta nienawiść ohydna, męka zazdrości i najgorszego poniżenia. Uczuwał pogardę i obrzydzenie, w którym sam płonął ze wstydu — za nią czy za siebie...

Bo skądże wzięło się to wszystko? Skądże, jako najstraszliwszej niespodzianki, doznał tego właśnie, o czym właściwie od początku wiedział, o czym nie wątpi wcale — a tylko myśl tę od siebie odsuwał, jako żenującą, jako niby niewłaściwą.

Wiedział od początku — a przecież jakby dowiedział się dopiero w tej chwili, gdy posłyszał te słowa Gondziłła.

I to już stało się nieodwołalne. Ta sprawa daleka i obojętna miała dla niego teraz znaczenie zupełnego nieszczęścia, najgłębszej klęski osobistej.

Mówił sam sobie rzeczy najgorsze: „Więc jakże to się stało, jakże się stało, że właśnie wszedłem w to błoto... Kim ona jest, ta kobieta?”. I mówił sobie, kim ona jest.

A pośród tego widział nagle ją całą na tle tanecznej sali. Widział ją całą — i wcale nie mógł jej zobaczyć. I cała siła męki, oburzenia, pogardy zamieniała się nagle w jedną straszliwą tęsknotę...

Nie był w stanie zachować spokoju, nie mógł tak siedzieć na brzegu łóżka z czołem na drewnie poręczy, z zaciśniętymi, załamanymi rękami. Zrywał się, by biegać w ciasnocie i mroku między sprzętami, roztrącać je o ściany.

Sprawiony hałas przywracał mu przytomność.

Wziął płaszcz i czapkę i cicho wyszedł z pokoju. W ciemności schodów ręki jego dotknął zimnym i mokrym nosem swoim mały, życzliwy piesek Laterny, spacery swoje po sieni i schodach znaczący zwykle śladami nieporządku. Mijając drzwi od mieszkania profesora, Omski posłyszał gniewliwe, niezrozumiałe mamrotanie. Była to zbudzona ze snu zachcianką pieska wieloletnia kochanka Laterny, prosta francuska dziewczyna, przywieziona z szerokiego świata i pędząca tu, przy boku mądrego człowieka, głupie życie, bez przyjaciół i bliskich, całymi dniami zamknięta z psem w brudnych, wypełnionych książkami pokoikach uczonego.

Deszcz ustał, ale mokre były chodniki i ulice w mętnym świetle pochmurnego, wiosennego przedświtu. Z drzew ulicznych zimne krople otrząsał wschodni wiatr.

Omski pogardzał sobą za ten zamiar, ale nie był w możliwości go zaniechać: musiał być tam — na jej ulicy, w pobliżu jej domu, pod jej oknem...

Niedaleko za bramą spotkał Omski Laternę, który wracał do siebie, i Lina, który go widocznie odprowadzał. Spojrzał na nich zdumiony, jak gdyby ich tutaj obecność była czymś całkiem niepojętym, i rzucił im w przelocie ukłon machinalny — bez skinienia i bez uśmiechu.

Szedł dalej szybko, patrząc tylko pod nogi. Ale gdy już dochodził do ulicy, przy której mieszkali Hennertowie, zatrzymał się i nagle zawrócił w stronę domu. Uczuwał niesłychane zmęczenie.

Znalazłszy się znów u siebie, zrzucił co prędzej ubranie i upadł na łóżko, wyczerpany tą wędrówką bardziej niż wielomilowym marszem.

Pomimo późnej pory w mieszkaniu profesora nie było ciszy. Na krótką chwilę zwróciło to uwagę Omskiego, profesor bowiem nie zwykł był prowadzić rozmów ze swoją towarzyszką życia. Domyślił się jednak, że widocznie musiał wraz z profesorem zajść na górę Lin.

Omski zapadł w sen głęboki, ale niedługo trwający. Obudził się, było jasno. Spojrzał na zegarek — spał zaledwie godzinę.

Zamknął oczy i oddał się na żer swojej męce.

Po sto razy przysięgał sobie, że nie zobaczy jej więcej. Uzyska łatwo przeniesienie gdzieś na Kresy, wyjedzie, wyjedzie. W marzeniu przeżywał miesiące i lata rozłąki, tęsknoty żarliwej, daremnej, żywiącej się tym jedynym wieczorem rozkoszy — zanim usłyszał, zanim usłyszał...

„Te głupie parę tysiączków odszkodowania...”.

W chmurne, pachnące kwiatami i zielenią rano, zamknięty w sali biura, zatopiony w pracy, trzymany w napięciu przez walące się jedna za drugą sprawy i zadania, skupiony i zacięty, nie pamiętał o niczym. Każde otwarcie się drzwi, każdy nowy człowiek, pojawiający się na progu — to było nowe, twarde i surowe pytanie życia... Tylko w ciele tkwiła pamięć udręki jak mała drzazga w palcu. Na koniec był zmęczony, od stóp do głowy uczuwał w mięśniach ból zmęczenia.

Ale gdy tylko skończyły się godziny pracy i jej treść odpadła od świadomości, zaraz na wolne miejsce w mózgu wtłoczyła się ciężka bryła gniewu, huczący wał nienawiści. Ach, odpłacić jakoś za ten wstyd serca, za najcięższą obelgę duszy.

W miarę, jak zbliżał się wieczór, słabło postanowienie rozłąki i rozrastała się nad nim nieposkromiona chęć zemsty.

A wieczorem — ponury, żółty, udręczony — wyświeżył się i poszedł do Hennertów.

W momencie, gdy przestępował ich próg, rzeczy stały w sposób niejako kompromisowy; przyszedł mianowicie nie wprost z zamiarem zemsty, nie, krótko mówiąc, aby zabić, ale aby sprawę „wyjaśnić” Co z jednej strony miało być wstępem do wyjazdu i rozstania, z drugiej zaś stanowić formę zemsty wyrafinowanej.

Wszedł, przywitał się, usiadł. Nie było Sednowskiego. Nie było Sednowskiego! Cóż za ulga. I Omski stał się nagle wewnętrznie dobry, rzewny, pełen wdzięczności — za to jedno, co przecież nic nie znaczyło.

Byli tylko domowi, pan Nutka i znowu Lin. Omski coś jadł z innymi przy stole. Nie było Sednowskiego, ale w każdej chwili mógł przyjść. Omski patrzył, doznawał upojenia i męki. Pioruny leciały mu z oczu, a twarz miał żółto-bladą jak męczennik chrześcijański.

Tak nadszedł czas odejścia. Stali już w przedpokoju, żegnając się i jeszcze gawędząc. Omski, mówiąc półgłosem, odciągnął panią Teresę we wnękę drzwi, otwartych do salonu, na miejsce dla wszystkich zresztą widoczne. Patrzyła na niego mile, słodko, trochę pytająco, ale ufnie. I to jej zimne okrucieństwo nieświadomości poderwało w nim teraz nagle całą nienawiść, gotową, kipiącą chęć śmiertelnej zemsty. Blada, pochmurna, ale zwyczajna dotąd jego twarz w mgnieniu oka przeobraziła się dziwnie, jakby zdziczała. Rozsadzone źrenice stanęły samotne wśród białek, długie, złe zęby wyszły zupełnie z cienkich warg.

— Pani nie powinna przyjmować u siebie swego dawnego kochanka! Jak pani może przyjmować u siebie swego dawnego kochanka!

W miarę, jak wymawiał te wyrazy, ponosiła go pasja i hazard. Jeszcze chwila — i mógłby pochwycić ją za ramiona, trząść we wściekłości, rzucić o ziemię.

Jej odskoczenie w tył, nieopisane zdumienie na twarzy, jej strach, zupełnie zwierzęcy strach wobec niebezpieczeństwa — sprawiły mu szaloną wewnętrzną radość. Nasycił go wreszcie ten dziki popłoch w niej — zawsze spokojnej, zawsze oddychającej bezpieczeństwem — ten ciemny rumieniec męki, który oblał jej policzki i czoło, i nawet oczy napełnił łzami.

Dokonawszy swego, Omski stał się znów zwykły, poprawny. Odstąpił o krok i — jakby nic nie zaszło — złożył przed nią ostatni pożegnalny ukłon.

Wyszedł z Nutką i Linem i co prędzej z nimi się rozstał. Szedł do siebie.

Oddychał ciężko. Wiedział dobrze, co musi tam teraz czuć ona, jak ciężko ją obraził on, obcy człowiek, i jak zupełnie jest wobec tego bezbronna.

Nie miał wcale wyrzutów sumienia, nie czuł litości. Och, nie! Śmiał się. Wiedział, że ona nie ma poskarżyć się komu. Czyż Hennertowi powie, który, wiedząc...? Czy on się oburzy, ujmie za nią, zażąda zadośćuczynienia?

Nie tylko nie powie, ale nawet nie ośmieli się jego, Omskiego, nie przyjąć, gdyby na przykład zechciał jeszcze po tym przyjść, nie ośmieli się nie oddać mu ukłonu na ulicy.

Ach, jakąż miał dla niej pogardę właśnie za ten strach, za tę pokorę wobec ciosu. Przecież nie oburzyła się wcale, nie powiedziała nic — w całym przerażeniu swym i nieszczęściu o to jedynie dbając, by tamci nie posłyszeli, by nie zauważył nikt.

A jemu nie zależało na niczym, dla niego mogli sobie usłyszeć wszyscy. Nie on bałby się skandalu albo pojedynku. I czuł mściwą rozkosz przewagi nad tymi, którym na czymś zależy.

Zemścił się! Umiał dotknąć do żywego i uczuć najwyższą stąd płynącą radość. Cóż to było? Nigdy dotąd nie doznawał niczego podobnego, a przecież nie było to dla niego całkiem nowe... Było zastane w sobie, gotowe, umiane dobrze — od głębin dzieciństwa: ten spokój nagły, ta radość, gdy wreszcie ujrzy się bezbronne przerażenie, bezsilne w oczach łzy rozpaczy...

„Tak, tak”, pomyślał. „Jestem teraz taki jak ojciec. Taki właśnie jestem. To nic”.

Nazajutrz i w następnych dniach Omski trwał w postanowieniu, że nigdy już nie przestąpi tamtego progu. Był zacięty, mściwy, do głębi zadowolony z ostrego lekarstwa, jakim uleczył słabość haniebną swego serca. A na czwarty dzień zmienił postanowienie — i to zupełnie nagle, łatwo, bez chwili wahania.

Poszedł i przystąpił ten próg spokojnie, pewny swej bezkarności. Myślał nawet: „A jeżeli powiedziała, to jeszcze lepiej.

W przedpokoju witał go Hennert — miły, gładki, przepraszający, że właśnie oto niestety tak się spieszy... Ale „jego panie” są szczęśliwie... O tu, przepraszam... Służę...

Nie powiedziała.

Omski poszedł sobie przez duży salon — niby ktoś domowy, pobieżnym powitaniem wyminął Wandę, która, stojąc, kłóciła się z Andrzejem Laterną — i w drugim salonie zastał samą Teresę. Haftowała tam przy świetle małej, owiniętej jedwabiem lampy jakąś chusteczkę.

Powstała natychmiast, gdy wszedł, wyprostowała się sztywno, pobladła. Nie powiedziała nic, tylko patrzyła powiększającymi się oczyma, jak szedł ku niej. A w tych jej oczach nawet nie było nienawiści.

To raczej on, Omski, miał swoją minę ponurą, trochę obrażoną, wymagającą względów i szczególnej delikatności. Podszedł, wziął ją za rękę, której mu wcale nie wyrwała, pocałował krótko, w sposób zwyczajny, w ukłonie — i, nie puszczając tej ręki, pociągnął Teresę z widowni drzwi otwartych w bok ku oknu.

Patrzyła, czekając, co powie lub uczyni — i znów tą bezbronnością, tym zamarciem z przerażenia zdawała się całkowicie na jego łaskę.

Bez najmniejszego oporu pozwoliła się zgnieść w objęciach i całować sobie skronie i włosy.

Zrozumiał, że ona leci w to jak w otchłań — tylko ze strachu, bez cienia uczucia — i znowu jego długie, białe zęby wyszły z rozciągniętych nienawiścią warg.

— Czemu ty mnie tak dręczysz? — powiedział on do niej, nie ona do niego. — Czemu, powiedz!

— Jezus Maria — wyszeptała Teresa, załamując ręce z całej siły, wciskając je sobie w usta, by nie krzyczeć. Jej oczy były znowu mokre od łez.

Pomyślał: „Co to znaczy? Nie można tak cierpieć, ja chyba umrę z tej męki”.

— Nie bój się. Jeżeli wejdą, zabiję ciebie i siebie — uspokoił ją, gdy próbowała przez chwilę się wyzwolić.

Jakaż to była męczarnia! Nic nie dawało mu szczęścia — całowanie jej rąk, jej ust, nagiej szyi.

— Nie rozumiesz, co to jest tak kochać — szeptał chrapliwie, zesuwając się po niej ramionami aż do stóp.

Leżał na ziemi i całował jej małe pantofelki. Nie odrywał od nich głowy. Skrępowana uściskiem, stała w miejscu, bez ruchu, lekko pochylając w dół głowę.

Po długiej chwili, gdy sam odsunął się w milczeniu, usiadła bezsilnie na krześle i odezwała się, przejęta zgrozą:

— Jak pan mógł, o Boże, jak pan mógł!

Zaraz później z Wandą, Andrzejem i Curllem poszli razem do teatru.

Odtąd Omski stał się łagodny, cicho gorejący w męce. Był pokorny, cierpiał w milczeniu.

Sednowskiego nie było — i to mu wystarczało. Straszny gad zazdrości leżał na dnie uśpiony.

Omski kochał bez wzajemności i bez skargi.