Źródło i licencja tłumaczenia
GOFFREDA ALBO IEROZOLIMY WYZWOLONEY
Pieśń pierwsza
Argument
Goffred w tem zbiera chrześciańskie pany:
Ich iednostayna1 zgoda to sprawuie,
Że iest naywyższym Hetmanem obrany.
Woysko się w polu pierwey popisuie,
Potem pod Syon idzie zawołany;
Ierozolimski król się barzo trwoży,
Słysząc, że bliskie nadchodzą obozy.
1.
Który święty Grób Pański wyswobodził;
O, iako wiele dla Chrystusa Pana
Rozumem czynił y ręką dowodził.
Darmo miał sobie przeciwnym Szatana,
Co nań Libią2 y Azyą zwodził:
Dał mu Bóg, że swe ludzie rozprószone
Zwiódł pod chorągwie święte rościągnione.
2.
Zdobisz w zmyślonem czoło Helikonie3,
Lecz mieszkasz między chóry niebieskiemi
Z gwiazd nieśmiertelnych w uwitey koronie4 —
Ty sama władni5 piersiami moiemi,
Ty day głos pieśni; a ieśli przy stronie
Prawdzie gdzie iakiey ozdoby przydawam,
Niech twey niełaski za to nie uznawam.
3.
Gdzie więcey Parnas leie swey słodkości,
Y prawdę pręcey7 w ludzie więc wmówiemy,
Kiedy rym miękki doda iey wdzięczności.
Tak zchorzałemu dziecięciu kładziemy
Na brzeg u kubka różne łagodności:
To gorzki napóy pije oszukane,
Żywot y zdrowie biorąc pożądane.
4.
Portu w złą chwilę łódź mą nakierował
Y tylko co iuż9 niepogrążonego10
Sameś wydźwignął y sameś ratował11:
Nie broń tym kartom czoła wesołego,
Którem ci iako ślub iaki zgotował12.
Z czasem cię głosić będzie ponno13 ieszcze,
Co cię ledwie tknie teraz, pióro wieszcze.
5.
Uspokoiwszy wnętrzne15 nienawiści,
Wodą y lądem ruszy na pogaństwo,
Niesprawiedliwe odiąć mu korzyści —
Aby cię sobie wzięło na hetmaństwo.
Ziemią, lub morzem: czegoć życzym wszyscy.
Tym czasem słuchay, o naśladowniku
Goffreda, a wczas gotuy się do szyku.
6.
Chrześciańskie się woysko wyprawiło.
Nicea zdzierżeć17 nie mogła szturmowi,
Antyochijey fortelem dobyło,
Którą przeciwko możnemu Persowi
Wygraną w polu bitwą obroniło.
Potym18 Tortozę19 wziąwszy, mieysce dało
Zimie y roku nowego czekało.
7.
Miecz woyny chciwy, prędko schodzić miała,
Kiedy Bóg wieczny z nieba, gdzie przebywa,
Co iaśnieyszego (co od gwiazd20 bez mała
Iest tak wysokie, y podobno zbywa,
Iako się nisko ziemia na dół dała),
Spuścił wzrok z góry, y we mgnieniu oka,
Wszytko, co świat ma, obeyźrzał21 z wysoka.
8.
Na chrześciańskie oko skłonił Pany
Y wzrokiem — którem myśli niepoięte
Bada y umysł23 ludzki niezmacany24 —
Widzi Goffreda, że by rad przeklęte
Z miasta świętego wyrzucił pogany,
To iego wszytka myśl y to staranie,
Nad świecką sławę y nad panowanie.
9.
Szerokiey władzey y ziemskiey wielkości;
Widzi Tankreda26, że żywot troskliwy
Wzgardził27 dla próżney y marney miłości.
A zaś Boemund28 zwłoki niecierpliwy29
W Antyochijey30 zakłada w radości
Nowe królestwo, prawa ustawuie31,
Wierze prawdziwey kościoły buduie;
10.
Że inszem sprawom trudno iuż ma sprostać;
Widzi w Rynaldzie32 chęć wielką do zbroie,
Że złotem gardzi, królem nie chce zostać.
Woyny mu się chce, krwawe lubi boie,
Sławy chce szukać, sławy pragnie dostać —
A Gwelff33 mu dzieła dawne wielkich ludzi
Czyta y chęć w nim ieszcze więtszą34 budzi.
11.
Do serca skryte ich wnętrzności zbadał,
Wnet Gabryela iaśnieyszego słońca35
(Co nad inszemi Anyołami władał —
Tego za posła, tego miał za gońca,
Przezeń z duszami pobożnemi gadał,
On ich modlitwy do nieba odnosił,
Y wolę Boską ludziom na świat nosił)
12.
Czemu próżnuie? czemu tak leniwy?
Niech Ieruzalem nieprzyjacielowi
Wydrze, a to ia chcę mu bydź36 życzliwy.
Niech rady zwoła, niech rząd postanowi.
Niech będzie wodzem; to móy niewątpliwy37
Wyrok, na ziemi będzie także drugi,
Bo z towarzyszów iuż będzie miał sługi».
13.
Ale posłuszny był Stworzycielowi:
Swą niewidomą postawę zostawił,
A podłożył ią ludzkiemu zmysłowi.
Członki człowiecze y twarz sobie sprawił,
A wziął wiek na się równy młodzieńcowi,
Który się z laty ztyka39 dziecinnemi —
A włosy okrył promieńmi iasnemi.
14.
Niespracowane y niepoścignione;
Temi nad ziemią bieży rączem lotem,
Obłok y wiatry rwie nieokrócone.
Gdy tak był w drogę gotów, zaraz potem
Na dół obrócił pióra rościągnione41,
Kęs nad libańską górą42 wytchnął sobie,
Y w iedney mierze trzymał skrzydła obie43.
15.
Prosto iak strzała puszczona z cięciwy.
Iuż też y Phebus45 na złoconym wozie
Z morza wydawał swóy promień życzliwy:
A Goffred, iako zwykł był, w swym obozie
Odprawował swe modlitwy troskliwy46;
Gdy równo z słońcem — iaśnieyszego słońca,
Uyźrzał47 na wschodzie niebieskiego gońca.
16.
Zima precz poszła, pogoda nastaie;
Czemu świętego miasta nie wybawisz
Z ciężkiey niewoley? czegoć niedostaie48?
Czemu na leże zaraz nie wyprawisz,
Y woysk nie zwiedziesz w kupę? Bóg wydaie
Wyrok, że masz być wodzem y Hetmanem,
A wszyscy radzi przyznaią cię Panem.
17.
O! iakoś pilne winien mieć staranie,
Abyś urząd ten, który na cię wkłada,
Dobrze sprawował a miał w Niem ufanie».
To rzekłszy Anyoł, daley nie odkłada
Swey drogi nazad w niebo, a w Hetmanie —
Zniknąwszy, w sercu wielki zostawuie
Strach: zmartwiał wszytek y ledwie się czuie50.
18.
Począł poselstwo y kto ie sprawował,
Zaraz iść w pole y lud myśli zbierać,
Aby do końca pogaństwo zwoiował.
Nie żeby przeto, że go Bóg obierać
Chce przed inszemi, tym się popisował,
Lecz, że wie wolą Bożą51 wyrażoną,
Wszytką swoią myśl ma w niey utopioną.
19.
Zwoływa52, którzy po leżach mieszkali;
Gęste śle posły, listy częste pisze,
Prosi y radzi, aby się zieżdżali:
Szlachetne serca znienagła53 kołysze,
Wszytko przekłada, czymby się wzbudzali,
A takie słowa wynayduje na nie,
Że ich przymusza chętnych na swe zdanie.
20.
Lecz Boemunda samego nie było;
Iedni w namieciech y polu zostali,
Wiele ich w mieście Tortozie stanęło.
Potym w dzień święty w radę się zwołali,
(A czoło to tam pierwszych panów było)
Tam Goffred, y w twarz poważny, y w mowę55,
Takową do nich uczynił przemowę:
21.
Abyście wiarę świętą rozmnożyli,
Którzyście łaską Iego warowani,
Tak wiele ziemie y morza przebyli.
Nieprzyiaciele mieczem zwoiowani,
Za czas tak krótki karki nam skłonili.
Iuż skróconemi między narodami
Gramy bezpiecznie swemi chorągwiami.
22.
Oyczyzny y swe domy opuszczali,
Morzuśmy zdrowia swego wierzyć śmieli56,
Na tak daleką woynęśmy iechali57 —
Abyśmy ten głos tylko lichy mieli,
Żeśmy pogańską ziemię zwoiowali:
Bobyśmy słabey dostali nagrody,
Za krew przelaną, za tak wielkie szkody.
23.
Abyśmy murów Syońskich58 dobyli,
Ciężką niewolą59 — którą Chrześcianie
Cierpią — precz znieśli, potym założyli
Tu w Palestynie nowe panowanie,
Y w niey prawdziwą wiarę rozmnożyli,
Tak żeby pielgrzym iuż bezpiecznie Bogu
Ślub swóy mógł oddać u świętego progu.
24.
Ale na sławie małośmy wskurali60
I przedsięwzięciu nie dośćby się stało,
Gdziebyśmy indziey siły obracali;
Na co się woysko tak wielkie zebrało?
Nacośmy mieczem Azyą61 zmieszali?
Ieśli królestwa tylko będziem psować,
A na to mieysce inszych nie budować.
25.
Wielkie królestwa y godzien przygany,
Co iedney wiary węzłem nie związuie
Nieżyczliwemi swych między pogany62
Darmo posiłkow63 greckich upatruie,
Darmo się spuszcza na zachodnie pany.
Prawda, że państwa y królestwa wali,
Ale się y sam na koniec obali.
26.
Tureckie, Perskie64 — wątpić nie potrzeba:
Wielkie są rzeczy, ale niedostane
Przez nasze siły, bo ie mamy z nieba,
A teraz, ieśli będą obracane
Indziey, niż Bóg chce, obawiać się trzeba,
Że naostatek póydą w pośmiewisko
Wszytkim narodom, czego barzo65 blisko.
27.
A iakośmy tą pracą66 roscząć67 śmieli —
Tak o to niechay nie mamy przywary68,
Żebyśmy iey zaś dorobić niechcieli.
Czasy pogodne, rok ustąpił stary,
Gościniec wolny wszędzie będziem mieli.
Niech Ieruzalem zaraz dobywamy,
To cel nasz, w który wszyscy mierzyć mamy.
28.
Wiek teraźnieyszy y ten, co nastanie,
Y będą o tem umieli powiedzieć
Po wszytkim prawie świecie Chrześcianie —
Że wczas69 przestrzegam, że nie trzeba siedzieć
Dłużey na mieyscu, że prętko70 poganie
Dadzą z Aegyptu pomoc Palestynie,
Jeśli nam pierwsza pogoda71 upłynie».
29.
W tym72 Piotr pustelnik73 — co tę woynę radził,
A w tenczas74 w radzie prywatny był — mało
Co pomyśliwszy, taką rzecz prowadził:
«To wszytko co się Goffredowi zdało,
To co wywodził y na czem się sadził75,
Y ia pochwalam; na przestrogę tylko
Tego dołożę y słów rzekę kilko:
30.
Skąd spólne waśni rostą76 między wami,
Y kiedy pilnem okiem upatruię,
Skąd to, że z sobą różnicie się sami —
Przyczynę własną77 tego być nayduję,
Że wszyscy chcecie być rówiennikami
Y wszyscy rządzić iednakowo chcecie,
A wzaiem sobie nie ustępuiecie.
31.
Który ma w mocy kaźni78 y nagrody,
Tam rządu nie masz, tam każdy pobłądzi,
Tam rozerwanie y nastąpią szkody.
Niech ieden władnie, niech was ieden sądzi.
Tak staną79 waśni y spólne niezgody;
A wy mu złote sceptrum80 w rękę daycie,
Y za pana go y wodza przyznaycie».
32.
Serca Duch Święty rozgrzał swym płomieniem:
Iuż pustelnicze słowa w sercu wryte
Niosą przednieyszy za iego natchnieniem.
Myśli — czci y mieysc wysokich nie syte82,
Ustępuią w nich z wielkiem podziwieniem.
Tak że Gwelf, Gwilelm pierwszymi się stali,
Co Gotyfreda za pana witali.
33.
Dali mu władzą84, aby rozkazował85,
Aby narody, miasty86 dobytemi,
Wojną, pokoiem, jako chce, szafował.
A co dopiero równo chodził z niemi,
Posłuszeństwo mu każdy obiecował.
O czem zarazem prędko wieści poszły
Y między ludzie na świat głosy87 niosły.
34.
Którzy go sądzą mieysca tego godnem88,
Które mu dali — y od nich przyimuie
Życzliwe krzyki weyźrzeniem89 łagodnem.
Wszytkich przyiemną mową odprawuie;
Co mu winszuią90 szczęścia głosem zgodnem.
Na dzień iutrzeyszy po tem wszytkiem kazał,
Aby się żołnierz pisał91 i ukazał92.
35.
Słońce dzień miało, kiedy z promieniami
Nowego światła równo lud wybrany
Pod rozwitemi wyszedł chorągwiami.
Każdy, iako mógł, naystrojniey ubrany
Ukazował się tam, gdzie nad łąkami
Stał w mieyscu Hetman, przed którym ochotne
Mijały roty iezne94 y piechotne.
36.
Wierne wszytkich spraw stróże y szafarki,
Zdarzcie, abym mógł rotmistrze y półki95
Wszytkie przypomnieć; od was te podarki.
Niech z nieśmiertelną sławą maią spółki.
Niech im nie szkodzą zazdrościwe Parki.
Ozdóbcie ięzyk móy z skarbu waszego
Tem, coby trwało do wieku późnego.
37.
Ugon królewski brat był wódz nad niemi;
Których na wyspie rotmistrze zbierali
Między czterema rzekami możnemi.
Skoro zszedł96 Ugon, starszego obrali
Klotareusza97, głosami zgodnemi,
Któremu tylko na tem samem schodzi:
Królestwa nie ma, choć się na nie godzi98.
38.
Za niemi hufce prowadzili swoie
W takieyże liczbie mężni Normandczycy100,
Którzy iednakie z Francuzami zbroie,
Iednakie — iak to bywa przy granicy —
Mieli ćwiczenie y iednakie stroie;
Robert ie, ich pan przyrodzony, wiedzie,
Za niemi Gwilelm y Ademar101 iedzie.
39.
Ci z młodu, potem biskupy zostali:
A teraz, twardem okryci żelazem,
Na świętą woynę miecze przypasali.
Gwilelm z Uranges102 wywiódł pięćset razem,
Ów także pięćset z Podździu103; a tak trwali
Y tak ćwiczeni byli Gwilelmowi
Na woynach, iako y Ademarowi.
40.
Pola z swoiemi Bonończyki104 po niem.
Bratni to był pułk, co mu go ustąpił.
Bywszy Hetmanem; za niem — dzielnem koniem
Obracając — Groff z Karnutu105 nastąpił,
Chłop to był czysty; tak trzymano o niem.
Cztery sta ieznych106 ten pod swoią sprawą —
Dwanaście set miał Baldwin pod buławą.
41.
Gwelf od fortuny bogacie107 nadany.
Ten po Latynie108 oycu sobie liczy
Krewne Esteńskie109 starożytne pany.
German, brat iego, co z nim spółdziedziczy,
W dom Gwelfonowy wstąpił zawołany;
Trzyma Horwaty110 y to, co Rhetowie111
Y dawni mieli przy Rhenie Szwabowie.
42.
Nazdobywał państw y miast możnych wiele,
Z których wiódł lud, co ku swem panom w wierze
Nieporównany, na śmierć idzie śmiele.
Ieden drugiego na ucztę rad bierze,
A zimie113 łoża w ciepłych izbach ściele.
Pięć ich tysięcy spełna z domu wyszło,
A z perskiey woyny ledwie tysiąc przyszło.
43.
Co z Francuzami y Niemcy graniczy,
Nad morzem mieszka tam, gdzie gęste stawy
Y Rhen y Moza czynią w okoliczy.
A na ocean groble y zastawy
Sypie, któremi trzyma go w granicy;
Który się gwałtem y przez tamy wdziera,
Z wsi y miasta y państwa pożera.
44.
Ruperta mieli nad sobą starszego;
Ale zaś było iuż więcey Anglików
Gwilma114, młodszego syna królewskiego,
Który wiódł przytem siła Irlandczyków,
Y lud co bliższy Tryona115 zimnego:
Naród kosmaty, wychowany w lesie,
A każdy saydak y łuk cięgły116 niesie.
45.
Oprócz Rynalda samego, przodkuie117.
Sercem, urodą, dworstwem y ludzkością,
We wszytkiem woysku nikt go nie celuie118.
Ale tak wielkiem przymiotom — miłością
Siła119 ozdoby y chwały uymuie:
Miłością w boiu nagle urodzoną,
Troskliwą120, silną y niewymówioną.
46.
Z Persem wygrali — który porażony
Rozsypką w góry uchodził y lasy —
Poszedł wciąż za niem Tankred zagoniony;
A iż gorące zbytnie122 były czasy,
Po pracey123 oney srodze upragniony,
W polu przy piękney łące dla ochłody
Zsiadł z konia, kędy był zdróy zimney wody.
47.
Dziewica wszytka zbroyna okrom124 głowy:
Poganka była y wody szukała
Także z pragnienia, w on125 znóy południowy.
Twarz gładką, oczy dziwnie piękne miała,
Zaraz Tankreda uiął ogień nowy.
Iaki cud! Miłość, co się ledwie zrodzi,
Iuż w łykach126 wielkie bohatyry wodzi.
48.
Y koniecznie się z nim kosztować127 chciała,
Lecz, że za sobą drugich obaczyła,
Nic się nie bawiąc, tył nazad podała128.
Ale twarz, której z hełmu uchyliła,
Tak w Tankredowem sercu wykowała129,
Że nic nie myśli nigdy, tylko o niey;
Tak schnie nieborak, y tak tęskni po niey.
49.
Widząc iego żal y srogie tęsknice.
Y między sobą w głos o tem gadali,
Że to dla iakiey cierpiał miłośnice.
Ośm set miał konnych, którzy go słuchali,
Wszytkich od piękney kampańskiey granice,
Z kraiu na świecie co naobfitszego,
Tuż niedaleko morza tyrrheńskiego130.
50.
Przed Gotyfredem dwieście mężnych Greków.
Ci zbroie132 żadney nie kładą na ciało,
Łuk przez się, szable wieszają u łęków.
Ich pracowite konie iedzą mało,
A rohatyny133 z twardych noszą sęków.
Za przednieysze ich naiezdniki maią:
Naywięcey biją, kiedy uciekaią.
51.
Co z greckich krajów sam był na tey woynie.
Azaś135 tey woyny tak blisko nie miała,
O ziemi grecka? a przedsię spokoynie
Siedząc, o hańbo! tylkoś wyglądała
Końca wielkich dzieł, źle y nieprzystoynie.
Przeto nie skarż się y niech cię nie boli:
Dobrze tak na cię136, żeś teraz w niewoli.
52.
Lecz w urodzeniu pierwszy y w zacności:
Co na swą szkodę y szczęście iechali,
Pierwszy y w męstwie, pierwszy y w dzielności.
O Argonautach błędnych nabaiali
Siła Grekowie, lecz bez wątpliwości
Nigdy nie mogą iść zarówno z temi;
Zgadnicież, który starszym iest nad niemi?
53.
A iż rozsądek139 trudny w tym baczyli:
Który zacnością y męstwem wprzód chodził?
Zgodnie mu władzę nad sobą zlecili,
Zwłaszcza, że inszych y laty przechodził,
Y więcey czynił, niż inszy czynili,
Na rożnych woynach, na których się schował140
Y ran uczciwych blizny ukazował.
54.
Eustacyusa142, hetmańskiego brata:
Po nim Gernanda, którego ród idzie
Z norweyskich królów od dawnego lata143.
Rugiera mi też pewnie się nie zeydzie144
Kłaść na ostatku, także Engerlata;
Gentoni, Rambald145 niechay idą za tem,
A po Rambaldzie Gierard z swoim bratem.
55.
Y Rosmund, który w Linkastrze146 dziedziczy:
Palamed, Sforca y trzeci rodzony
Achilles także, wszyscy Lombardczycy.
Obidzy147 po tych boiu doświadczony148,
Więc mężny Otton zarazem się liczy.
Który ma za herb węża, a on w gębie
Ma dziecię nagie y trzyma ie w zębie.
56.
Y z Gernierem oba Gwidonowie
Y Eberarda będą mieć w pamięci
Potomne wieki y późni wnukowie.
Piękna Gyldyppo z Odoardem150, spięci
Nierozerwanym związkiem małżonkowie,
Y wy na wieki pewnie się wsławicie,
Bo y po śmierci się nie rozdzielicie.
57.
Ona iey władać bronią ukazała:
W nasroższey bitwie zawsze nielękliwa
Męża miłego nie odstępowała.
A ieśli kiedy (iako to więc bywa)
Rana lub iego, lub onę potkała,
Oboie cierpią, y oboie mdleie,
Ieśli iedno z nich ranne y krew leie.
58.
Lecz y tych wszytkich, którzy się pisali.
Młodzieńczyk Rynald urodą celował;
Tak mu to wszyscy zgodnie przyznawali,
Y pierwey owoc niż kwiat ukazował,
A wszyscy mu się barzo dziwowali:
Mars własny153 z niego, kiedy zbroyny bije,
Kupido — kiedy piękną twarz odkryie.
59.
A pierwey ieszcze, niźli go odięto
Mamce od piersi, co go piastowała —
Do Matyldy go na chowanie wzięto.
Ta mu królewskie wychowanie dała
Y mieszkał przy niey dotąd, aż poczęto
W ogromny bęben bić na wschodzie słońca,
Ten w niem chętną myśl przeraził154 do końca.
60.
Gdy uciekł z domu y szedł do przewozu
Morz’ Egeyskiego155 y błądził po świecie,
Aż naostatek156 trafił do obozu.
Czemu go zacni nie naśladuiecie
Wnukowie? nie chciał długo w miękkiem łożu
Gnuśnieć y nie miał nic na gębie prawie157,
A iuż trzeci rok na rycerskiey sprawie.
61.
Rajmund z Tolozy160 następował, który
Gdzie się Garona161 w ocean wmieszała162,
Zbierał piechotę z pireneyskiej góry.
Cztery tysiące było ich bez mała;
Na niepogody twarde noszą skóry,
Nazchwał163 są duży164 y zbyt165 pracowici,
Wszyscy świetnemi zbroiami okryci.
62.
Którzy się w Blessie166 y w Turzie167 zbierali;
A chociaż wszyscy w zbroiach byli nowych,
Na niewczas168 nie są, y na pracą169, trwali.
Doświadczona to170, że w rozkosznych owych
Krajach ludzie też rozkoszni171 bywali.
Iużci się oni naprzód potkać śmieią:
Ale cóż potem? prętko osłabieią.
63.
Z nienagła172 sobie z swemi Szwaycarami —
Których miał pod173 sześć tysięcy — szedł w sprawie,
Co siedząc między krzywemi Alpami,
Skuli ku lepszey y godnieyszey sprawie
Na ostre miecze pługi z lemięzami174.
Tak że, co przed tem175 pastuchowie beli176,
Iuż się z wielkimi królmi177 ścierać ięli178.
64.
Za Szwaycarami poszło prawą stroną.
Proporzec miała wszytek180 szczerozłoty.
W nim złote klucze z papieską koroną.
Kamillus181 ich wódz, wielki z swoiey cnoty
Y z dawnych dziadów: dzielność zapomnioną
Myśli odnowić we włoskim narodzie
A chciwość sławy niezmierna go bodzie.
65.
Y wszyscy się iuż byli odprawili,
Hetman o dalszem woyny dokonaniu
Z starszemi radzi, którzy przy nim byli.
Y rozkazuie, aby na świtaniu
W drogę się zaraz z obozu ruszyli
A pod Syońskie miasto182 w ten czas przyszli,
Gdy nieprzyiaciel namniey183 o nich myśli:
66.
Żeby zwycięstwa pewnego czekali.
Y pułkownicy, y starszy woyskowi
Za temi iego słowy serce brali.
Y niecierpliwi, nierychłemu dniowi
Łaiąc, rannego świtu wyglądali.
Lecz opatrznego Hetmana troskliwa184
Myśl trapi, choć to na twarzy pokrywa.
67.
Z różnych mieysc wszyscy iednoż mu pisali:
Że król egipski woyska wyprawował,
Y iuż się ludzie ku Gazie185 ruszali.
Tak sobie myślił186, tak sobie rachował,
Że mąż wojenny — iako powiadali,
W te czasy pewnie nie miał darmo leżeć;
W tym zaraz kazał po Henryka bieżeć187.
68.
Wsiadł w lekki okręt y nieobciążony
A conapręcey189 aby się przeprawił
Przez morze y szedł zaraz w greckie strony,
«Iużem się, prawi, o tem dobrze sprawił,
Że towarzyszem chce nam być liczony
Królewicz szwedzki y że do nas iedzie,
Y wielki orszak ludzi z sobą wiedzie,
69.
Y teraz mi się obawiać przychodzi,
Aby mu drogi do nas nie rozradził190,
(Jako on zawsze na złe nasze godzi191)
Przeto cię tam ślę, abyś mu się radził
Spieszyć co pręcey192; widzi, że czas schodzi,
Bo gdzieby193 z pierwszey spuścił co ochoty194,
Pewnieby195 wielkiey nie uszedł sromoty196.
70.
Wciąż do cesarza zarazem greckiego:
Aza197 go iako do tego przywiedziesz,
Aby posiłku nam obiecanego
Nie zwłóczył198 daley. A niźli wyiedziesz,
Nie zapominay listu wierzącego199».
W tym Henryk żegnał, a Goffred kłopoty
Złożył na chwilę y spał pod namioty200.
70.
Y światło Phebus201 miotał z swego wozu,
Dźwięk trąb krzykliwych, który się rozlegał,
Y głośnych bębnów — poszedł do obozu.
Nie tak rad grzmieniu, skąd nadzieją sięgał
Dżdża202 nędzny oracz zgorzałomu zbożu:
Jako ci byli radzi y weseli,
Kiedy woienne muzyki słyszeli.
72.
Iako napręcey204 się poubierali
Y do rotmistrzów swoich zgromadzeni,
Zbroyno przed nimi się ukazowali.
Potem w piękny szyk od wodzów sprawieni,
Proporce piękne na wiatr rozwiiali205,
Wielką hetmańską chorągiew wnet potem
Rozwito206, krzyżem przetykaną złotem.
73.
Promienie na świat rozciągało swoie
Y oczy blaskiem uraźliwym psuiąc,
Płomień od świetney wyciągało zbroie,
A ogniem iasnym powietrze farbuiąc,
Swietnieysze się bydź208 zdało tyle troie209;
Chrzęst lśniących się zbróy, krzyk wesołych koni
Ogłusza pola y wiatr lekki goni.
74.
Chcąc znieść zasadki210 y różne zawady,
Co lżeysze ludzie iezne211 wyprawował
Przed woyskiem, w pola przestrone212 na zwiady.
Iuż też lud pieszy był ponaprawował213
Drogi, co woyska zwykły trudnić rady214,
Y gdzie ku miastu wiódł gościniec prosty,
Doły porównał y porobił mosty.
75.
Miasta mocnemi ze wszytkich stron mury,
Rzeki y woyska pogańskie zebrane,
Y ieśli się las gęsty trafi który:
Równie tak Wisła, gdy niehamowane
Wody rozpuści od góry do góry —
Wszytko to, co iey kolwiek zastępuie,
Rwie wielkim gwałtem y wali y psuie.
76.
Y skarby w mieściech216 obronnych zawierał217,
Mógłby był pono wstrącić218 Chrześciany,
Ale ich drażnić zgoła nie nacierał;
Y owszem dary pierwsze uiął pany219
A dobrowolnie miasta swe otwierał
Y przyiął pokój y spiski220 podane,
Iakie mu były od naszych posłane.
77.
Blisko od miasta, zaraz na dół zeszli,
Swoie dostatki hoynie rozdawali,
Y różną żywność do obozu nieśli;
Niewidanem221 się stroiom dziwowali
Dzieci, niewiasty, młódź y ludzie zeszli,
Od których Hetman wziął wodze świadome
Y dróg y kraiów tamtecznych wiadome.
78.
Y ta w nim wola nieodmienna trwała,
Aby przy morzu zawżdy postępował,
Na którem można armata224 pływała;
Tak swych żywnością snadnie225 opatrywał,
Którey mu ona hoynie dodawała:
Owsy, ięczmiony y chleby z Grecyey,
A wina z Chio226 wiozła y z Kandyey227.
79.
Wody, a morze nad zwyczay się pieni,
Na Międzyziemnem Morzu228 iuż nie maią
Bespiecznych229 pławów230 więcey Saraceni;
Bo okrom231 tych, co Ligurowie232 daią
Y Wenetowie w tem dziele ćwiczeni,
Insze Sycylczyk, insze Francuzowie,
Insze śle Anglik, insze Olandrowie233.
80.
Iednostayną się wolą powiązali;
Żywnością dla woysk, które szły po ziemi,
Y rynsztunkami nawy ładowali,
A wiedząc, że iuż tamci byli w ziemi.
Y do Solimy234 iuż się przybliżali,
Niechcąc omieszkać y oni też nagle
Do Palestyny obrócili żagle.
81.
Wieści roznosi, wszytkich uprzedzała;
Ta — że iuż idą woyska ukwapliwe236
Y że iuż blisko były — powiadała,
Pułki, rotmistrze, wodze nielękliwe,
Y co mężnieysze wszytkie mianowała237,
Ich dzielność y ich zwycięstwa sławiła,
A swoią twarzą straszliwą groziła.
82.
Nieprzyiaciela, samo rozbieranie238
Przyszłych plag, które z woyną przychadzaią239,
Strach y niezmierne czyni w nich lękanie;
Myśli y uszy wszyscy nadstawiaią
Na lada wieści y ciche szemranie
Wszędzie powstaie, sam król potrwożony,
Błędną240 obraca myśl na różne strony.
83.
Tyran okrutny y wielkiey srogości,
Ale wiek zeszły trochę go hamował,
Że z pierwszey nieco spuścił okrutności.
Ten wiedząc, że iuż Goffred następował,
Y że pod miasto szedł bez wątpliwości,
Dawny strach z nowem podeyźrzeniem241 dwoi,
Y nieprzyiaciół, y swoich się boi.
84.
Mnieysza i słabsza miała Chrystusowe,
Ale więtsza243 część zachowała błędy
Y Bogu zmierzłe244 sny245 Machometowe246.
Zostawszy królem po wszem247 państwie wszędy
Dań y pobory ustawował248 nowe,
Ale z nich swoie wyzwolił pogany,
A na biedne ie włożył chrześciany.
85.
Którą iuż była oziębła za laty249 —
Teraz ożywia y nienasyconą
Krwie250 chciwość wznawia: tak wąż, kiedy szaty
Pierwsze y skórę złoży pochodzoną251,
Srożeie barziey252; tak y lew kudłaty,
Chowany w domu, kiedy go uderzy,
Do przyrodzoney swey srogości mierzy.
85.
Niezwykłą radość y takich iest wiele,
Co w spólnym płaczu y wspólney przygodzie
Śmiech sobie czynią y nowe wesele.
A ku naszemu zginieniu y szkodzie
Wszyscy podobno254 sprzysięgli się śmiele,
Myśląc, aby mię żywota zbawili,
A chrześcianom bramy otworzyli.
87.
Y na zamysły naydę niecnotliwe:
Wszytkich, co ich iest255, puszczę na miecz goły256,
Pospołu z dziećmi, bo i te są krzywe257;
Spalę ich domy, spalę y kościoły,
Do szczętu plemię wytracę złośliwe.
U ich sławnego Grobu pełne mary
Pobitey księżey258 dam miasto259 ofiary».
88.
Ale nie przywiódł do skutku swey złości;
A że niewinnym okrutnik przepuścił,
Szło to z boiaźni, nie z iakiey litości.
Bo się bał, aby sobie nie upuścił260
Drogi do zgody, dla261 tey okrutności.
A iako pokóy miał zawrzeć z naszemi,
Uczyniwszy mord ten nad niewinnemi?
89.
Tyrański zamysł, ale z drugiey strony
Ieszcze okrutniey sobie postępował,
Niemiłosiernem gniewem zaiuszony.
Wsi wkoło palił, żywność wszelką psował,
Pyszne pałace nie miały ochrony,
W studnie y w źródła, y w rzeki przeyźrzyste262,
Mieszał trucizny y iady nieczyste.
Koniec pieśni pierwszey.
- jednostajny (starop.) — jednolity; tu: jednomyślny. [przypis edytorski] ↩
- Libia — [tu:] Afryka. [przypis redakcyjny] ↩
- Helikon — góra w Beocji; [mit. gr.] siedziba Muz. [przypis redakcyjny] ↩
- z gwiazd nieśmiertelnych w uwitej koronie — przestawienie zamiast: w koronie uwitej z gwiazd nieśmiertelnych. [przypis redakcyjny] ↩
- władni (starop. forma) — dziś 2 os. lp. trybu rozkazującego: władaj. [przypis edytorski] ↩
- bieżyć (starop.) — iść, podążać; bieżemy: forma 2.os. lm, idziemy. [przypis edytorski] ↩
- pręcej (starop. forma) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski] ↩
- Alfons — książę ferrarski, ur. 1553, um. 1597. [przypis redakcyjny] ↩
- tylko co iuż (starop.) — o mało co już; niemal już. [przypis edytorski] ↩
- niepogrążonego (starop. forma) — dziś: nie pogrążonego; tylko co już nie pogrążonego: omal nie pogrążonego. [przypis edytorski] ↩
- sameś wydźwignął (...) sameś ratował — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: sam wydźwignąłeś, sam ratowałeś. [przypis edytorski] ↩
- którem (...) zgotował (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które zgotowałem. [przypis edytorski] ↩
- ponno a. pono (starop.) — podobno. [przypis redakcyjny] ↩
- chrześciaństwo (starop. forma) — taką pisownię stosuje Piotr Kochanowski w całym utworze; [dziś popr.: chrześcijaństwo]. [przypis edytorski] ↩
- wnętrzny (starop.) — wewnętrzny. [przypis edytorski] ↩
- jako (starop.) — tu: odkąd. [przypis edytorski] ↩
- zdzierżeć (starop.) — dziś popr. forma: zdzierżyć; tj. wytrzymać. [przypis edytorski] ↩
- potym (starop. forma) — dziś: potem. [przypis edytorski] ↩
- Tortoza — miasto nadbrzeżne w Syrii na płn. od Trypolisu. [przypis redakcyjny] ↩
- co od gwiazd (...) na dół dała — od gwiazd [nieba] podobno zbywa, jako się nisko ziemia na dół dała; tj. tyle od nieba do gwiazd nie dostaje, ile od ziemi do gwiazd; [inaczej: tak jest daleko od nieba do gwiazd, jak od gwiazd do ziemi; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- obejźrzał (starop.) — obejrzał. [przypis edytorski] ↩
- wszytko (starop.) — wszystko. [przypis edytorski] ↩
- bada i umysł (starop.) — bada nawet umysł. [przypis edytorski] ↩
- niezmacany (starop.) — który trudno zbadać, zmacać. [przypis redakcyjny] ↩
- Baldwin — brat Goffreda. [przypis redakcyjny] ↩
- Tankred — książę sycylijski, siostrzeniec Roberta Guiskarda ur. 1078, jeden z najwaleczniejszych bohaterów chrześcijańskich, um. w r. 1112. [przypis redakcyjny] ↩
- wzgardzić coś (starop.) — dziś: wzgardzić czymś. [przypis edytorski] ↩
- Boemund — syn księcia Apulii, Guiskarda, władca Antiochii w 1111 r. [przypis redakcyjny] ↩
- zwłoki niecierpliwy (starop.) — niecierpiący zwłoki, nieznoszący zwłoki; lubiący działać niezwłocznie. [przypis edytorski] ↩
- Antiochia — miasto w Syrii nad rzeką Orontesem. [przypis redakcyjny] ↩
- ustawuje (starop. forma) — ustanawia. [przypis edytorski] ↩
- Rynald — syn Bertolda i Zofii, wnuk Gwelfa, jeden z najwaleczniejszych bohaterów chrześcijańskich. [przypis redakcyjny] ↩
- Gwelff — jeden z najznakomitszych bohaterów chrześcijańskich. [przypis redakcyjny] ↩
- więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski] ↩
- jaśniejszy słońca (starop.) — genetivus comparationis, zamiast: jaśniejszy od słońca. [przypis redakcyjny] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- niewątpliwy (starop.) — [tu:] stanowczy. [przypis redakcyjny] ↩
- nie bawić się (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski] ↩
- ztykać się (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stykać się; tu: graniczyć. [przypis edytorski] ↩
- niepoścignione (...) skrzydła (starop.) — [skrzydła], których właściciel nie może być poścignięty (doścignięty). [przypis redakcyjny] ↩
- rościągniony (starop. forma) — dziś popr.: rozciągnięty. [przypis edytorski] ↩
- libańska góra — góra Liban. [przypis edytorski] ↩
- skrzydła obie (starop. forma) — dziś: skrzydła oba. [przypis edytorski] ↩
- potym (starop. forma) — dziś: potem. [przypis edytorski] ↩
- Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski] ↩
- troskliwy (starop.) — [tu:] stroskany. [przypis redakcyjny] ↩
- ujźrzeć (starop.) — ujrzał. [przypis edytorski] ↩
- czegoć niedostaje (starop.) — czego ci brak. [przypis edytorski] ↩
- opowiadać wolą (starop. forma) — przekazywać wolę. [przypis edytorski] ↩
- czuć się (starop.) — być przytomnym. [przypis redakcyjny] ↩
- wie wolą Bożą (starop. forma) — zna wolę Bożą. [przypis edytorski] ↩
- zwoływa (starop. forma) — dziś: zwołuje. [przypis edytorski] ↩
- znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski] ↩
- przedniejszy (starop. forma) — przedniejsi [wodzowie]. [przypis edytorski] ↩
- poważny w mowę (starop.) — poważany, szanowany za swą wymowę. [przypis edytorski] ↩
- morzuśmy zdrowia swego wierzyć śmieli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika oraz szykiem przestawnym; inaczej: Morzu śmieliśmy [po]wierzyć swoje zdrowie (tj. tu: życie). [przypis edytorski] ↩
- na tak daleką wojnęśmy jechali (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jechaliśmy na tak daleką wojnę. [przypis edytorski] ↩
- Syońskich (starop. forma) — dziś popr. [murów] murów syjońskich a. murów Syjonu. [przypis edytorski] ↩
- niewolą (starop. forma) — starsza forma B. lp, zamiast: niewolę; podobnych form wiele np. zwrotka 27: tą pracą = tę pracę; zwrotka 33: władzą = władzę itd. [przypis redakcyjny] ↩
- wskurać, właśc. wskórać (starop.) — rozwinąć się, rozrosnąć się; poprawić się, odzyskać dobrobyt. [przypis edytorski] ↩
- Azyą — czytaj: Azyją [jak wyraz trzysylabowy; red. WL]; wiele miejsc podobnych: Antyochia, Etyopia, Emaus itd. [przypis redakcyjny] ↩
- Co jednej wiary węzłem nie związuje nieżyczliwemi swych między pogany — przestawienie, zamiast: „Co jednej wiary węzłem nie związuje swoich między nieżyczliwymi poganami”. [przypis redakcyjny] ↩
- posiłkow (starop. forma) — dziś: posiłków. [przypis edytorski] ↩
- Perskie (starop. forma ort.) — dziś popr.: perskie. [przypis edytorski] ↩
- barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski] ↩
- tą pracą (starop. forma) — B. lp; dziś: tę pracę. [przypis edytorski] ↩
- roscząć (starop.) — także: rozcząć, rozczynać; [dziś:] rozpocząć. [przypis redakcyjny] ↩
- przywara (starop.) — wina, przygana. [przypis redakcyjny] ↩
- wczas (starop.) — tu: w porę, w odpowiednim czasie. [przypis edytorski] ↩
- prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko. [przypis edytorski] ↩
- pogoda (starop.) — sposobność. [przypis redakcyjny] ↩
- w tym (starop.) — tu: wtem, nagle, naraz. [przypis edytorski] ↩
- Piotr pustelnik — zwany także Piotrem z Amiens, pierwszy podjął myśl wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej i głosił ją żarliwie; umarł w r. 1115. [przypis redakcyjny] ↩
- w tenczas (starop.) — dziś: wtenczas; wówczas, w tym czasie. [przypis edytorski] ↩
- sadzić się na czem (starop.) — polegać na czymś, dufać w coś. [przypis redakcyjny] ↩
- rostą (starop. forma) — dziś forma 3.os.lm: rosną. [przypis edytorski] ↩
- własny (starop.) — [tu:] właściwy, istotny, prawdziwy. [przypis redakcyjny] ↩
- kaźń (starop.) — tu: kara. [przypis edytorski] ↩
- stanąć (starop.) — tu: ustać (zakończyć się). [przypis edytorski] ↩
- sceptrum a. sceptr (starop., z łac.) — berło. [przypis edytorski] ↩
- nieużyty (starop.) — zatwardziały. [przypis edytorski] ↩
- nie syte (starop. forma ort.) — dziś popr.: niesyte. [przypis edytorski] ↩
- inszy (starop. forma) — [forma] M. lm; podobnie: przednieyszy, Włoszy itp., zamiast: insi, przedniejsi, Włosi. [przypis redakcyjny] ↩
- dali mu władzą (starop. forma) — dziś popr. forma B.lp r.ż.: (...) władzę. [przypis edytorski] ↩
- rozkazować (starop.) — dziś: rozkazywać. [przypis edytorski] ↩
- miasty (starop. forma) — dziś popr. forma N.lm: miastami. [przypis edytorski] ↩
- głos (starop.) — [tu:] wieść. [przypis redakcyjny] ↩
- którzy go sądzą miejsca tego godnem (starop.) — konstrukcja na wzór łac; znaczenie: którzy sądzą, że jest godny tego miejsca. [przypis edytorski] ↩
- wejźrzenie (starop.) — wejrzenie; spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
- winszować (daw.) — składać gratulacje, życzenia. [przypis edytorski] ↩
- pisać się (starop.) — stawać do popisu. [przypis redakcyjny] ↩
- ukazować się (starop.) — [tu:] stawić się na przegląd. [przypis redakcyjny] ↩
- on (starop.) — ten. [przypis edytorski] ↩
- jezne [roty] (starop.) — jezdne roty; oddziały jazdy konnej. [przypis edytorski] ↩
- półk (starop. forma ort.) — dziś popr.: pułk. [przypis edytorski] ↩
- zejść (starop.) — [tu:] umrzeć. [przypis redakcyjny] ↩
- Klotareusz — hrabia z Ambozy. [przypis redakcyjny] ↩
- godzić się [na królestwo] (starop.) — starać się [o królestwo], usiłować [pozyskać królestwo]. [przypis redakcyjny] ↩
- kiryśnicy — rycerze osłonięci kirysem (tj. lekką zbroją osłaniającą tułów). [przypis edytorski] ↩
- Normandczycy — mieszkańcy Normandii. [przypis redakcyjny] ↩
- Ademar — biskup z Puy, legat papieski. [przypis redakcyjny] ↩
- Uranges — miasto Orange w płd.-zach. Francji, w departamencie Vaucluse. [przypis redakcyjny] ↩
- Podździe — Poggio; [dziś] miasto Puy nad górną Loarą w departamencie Haute-Loire we Francji; z Podździu: z Poggio. [przypis redakcyjny] ↩
- Bonończycy — Bolognesi; pomyłka zamiast Bulończycy, mieszkańcy księstwa Bouillon. [przypis redakcyjny] ↩
- graf z Karnutu — il conte di Carnuti (Stefan, książę Blois); [pomyłka:] tłumacz nazwę narodu Carnuti (Carnutes) wziął za miejscowość: Karnut. Karnutowie siedzieli w okolicy miasta Blois i Orleanu. [przypis redakcyjny] ↩
- jezni (starop.) — jezdni; członkowie oddziałów jazdy konnej. [przypis edytorski] ↩
- bogacie (starop. forma) — dziś: bogato. [przypis edytorski] ↩
- Latyn — imię własne; w przeważnej części wydań włoskich Latino, w niektórych Tatino. [przypis redakcyjny] ↩
- Esteńskie (...) pany — członkowie rodu książąt d’Este, panującego w Ferrarze i Modenie, spokrewnionego z Welfami. [przypis edytorski] ↩
- Horwaty — w oryg.: Regge Carinthia. [przypis redakcyjny] ↩
- Rhetowie — dawni mieszkańcy dzisiejszego Tyrolu i części Szwajcarii. [przypis redakcyjny] ↩
- z macierze (starop. forma) — z macierzy; po matce. [przypis edytorski] ↩
- zimie (starop. forma) — locativus, zamiast: w zimie. [przypis redakcyjny] ↩
- Gwilm — Wilhelm, młodszy syn króla angielskiego. [przypis redakcyjny] ↩
- Tryon a. Septemtryon — gromada gwiazd, tzw. Wóz (Wielka Niedźwiedzica); [przen.] północ. [przypis redakcyjny] ↩
- cięgły łuk (starop. forma) — w znaczeniu biernym: ciągniony, tj. taki, który da się ciągnąć („ciągnął łuk Rykard” 9, 69, 1), naciągać. [przypis redakcyjny] ↩
- przodkować (starop.) — przodować. [przypis edytorski] ↩
- celować kogoś (starop.) — dorównywać komuś. [przypis edytorski] ↩
- siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski] ↩
- troskliwy (starop.) — [tu:] nabawiający trosk. [przypis redakcyjny] ↩
- tak słychać (starop.) — tu w znaczeniu: takie chodzą słuchy. [przypis edytorski] ↩
- zbytnie (starop.) — zbytnio; nadmiernie. [przypis edytorski] ↩
- po pracej (starop. forma) — starsza forma Msc. lp, zamiast: po pracy (w dalszym ciągu wiele form podobnych, np. pieśń V zwr. 4 i zwr. 5; pieśń VI zwr. 71). [przypis redakcyjny] ↩
- okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
- on (starop.) — ten. [przypis edytorski] ↩
- w łykach (starop.) — tu: w więzach. [przypis edytorski] ↩
- kosztować się z kim (starop.) — próbować się z kim; [pojedynkować się z kim]. [przypis redakcyjny] ↩
- tył podać (starop.) — cofnąć się; uciec. [przypis edytorski] ↩
- wykować (starop.) — wykuć; tu: wyrzeźbić, wyryć. [przypis edytorski] ↩
- morza tyrrheńskiego (starop. forma ort.) — dziś popr. Morza Tyrreńskiego. [przypis edytorski] ↩
- pisać się (starop.) — stawać do popisu; prezentować się. [przypis edytorski] ↩
- zbroje [nie kładą] (starop. forma) — dziś forma D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski] ↩
- rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski] ↩
- Latyn — dowódca Greków. [przypis redakcyjny] ↩
- aza, azaś (starop.) — czy, czyż; alboż, może (często używane w pytaniach retorycznych) [przypis edytorski] ↩
- dobrze tak na cię (starop.) — dobrze ci tak. [przypis redakcyjny] ↩
- Dudon z Konse — bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny] ↩
- Konse — są dwie miejscowości tejże nazwy we Francji: Cons-la-Grandyille, jedna w departamencie des Ardennes, druga w departamencie Meurthe-et-Moselle. [przypis redakcyjny] ↩
- rozsądek (starop.) — [tu:] rozstrzygnięcie; [por. rozsądzić]. [przypis redakcyjny] ↩
- schować się (starop.) — [tu:] wychować się. [przypis redakcyjny] ↩
- przydzie (starop.) — przyjdzie, wypadnie. [przypis edytorski] ↩
- Eustacjus — Eustachy, brat Goffreda. [przypis redakcyjny] ↩
- lato (starop.) — [tu:] wiek. [przypis redakcyjny] ↩
- nie zejdzie mi się (starop.) — nie wypada mi. [przypis redakcyjny] ↩
- Rambald — rycerz gaskoński, później renegat. [przypis redakcyjny] ↩
- Linkaster — Lancaster, hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny] ↩
- Obidzy — rycerz toskański. [przypis redakcyjny] ↩
- boju doświadczony (starop. konstrukcja) — doświadczony w boju. [przypis edytorski] ↩
- Gwaszek — spolszczona forma imienia własnego Guasco, na wzór: Leszek, Mieszek. [przypis redakcyjny] ↩
- Odoard — mąż Gildylippy, bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny] ↩
- przeraźliwy (starop.) — [ten,] co przeraża, przejmuje [do głębi]. [przypis redakcyjny] ↩
- mianować (starop.) — nazywać (po imieniu, tj. wedle miana). [przypis edytorski] ↩
- własny (starop.) — właściwy, prawdziwy. [przypis edytorski] ↩
- przerazić (starop.) — [tu:] przejąć, opanować. [przypis redakcyjny] ↩
- Morz’ Egeyskiego — Morza Egejskiego (podobnie w przekładzie Orlanda Szalonego Ariosta). Apostrofowanie i ściągnięcie dwóch samogłosek w jedną, na wzór języków romańskich, próbował do polszczyzny wprowadzić Piotr Kochanowski. Próba śmiała i piękna, pozostała bez skutku. [przypis redakcyjny] ↩
- naostatek (starop.) — na ostatek, w końcu. [przypis edytorski] ↩
- nie miał nic na gębie prawie (starop.) — tj. nie miał zarostu. [przypis edytorski] ↩
- jezda (starop.) — jazda. [przypis edytorski] ↩
- popisać się (starop.) — zaprezentować się (tu: w przeglądzie wojsk). [przypis edytorski] ↩
- Toloza, właśc. Tuluza — miasto i hrabstwo Rajmunda w płd. Francji. [przypis redakcyjny] ↩
- Garona — rzeka w płn. Francji; wpada do Oceanu Atlantyckiego. [przypis redakcyjny] ↩
- Gdzie się Garona w ocean wmieszała — Trzeci wiersz tej strofy poprawiony według Erraty umieszczonej na końcu pierwszego wydania. W innych wydaniach, które Erraty nie uwzględniły, brzmi on: „Tam gdzie Garona w ocean wpadała”. [przypis redakcyjny] ↩
- nazchwał (starop.) — na schwał: nad miarę, nad wyraz. [przypis redakcyjny] ↩
- są duży (starop. forma) — [są] silni, mocni. [przypis redakcyjny] ↩
- zbyt (starop.) — tu: ogromnie, bardzo. [przypis edytorski] ↩
- Blessa — miasto Blois we Francji nad rzeką Loarą poniżej Orleanu. [przypis redakcyjny] ↩
- Turza — miasto Tours we Francji nad Loarą. [przypis redakcyjny] ↩
- niewczas (starop.) — niewygoda, trud. [przypis edytorski] ↩
- na pracą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: na pracę. [przypis edytorski] ↩
- doświadczona to (starop.) — tzn. jest to doświadczone; jest to potwierdzone doświadczeniem. [przypis edytorski] ↩
- rozkoszny (starop.) — tu: skłonny do rozkoszy, rozpusty, wygody. [przypis edytorski] ↩
- z nienagła (starop.) — powoli, stopniowo; por. z nagła: nagle. [przypis edytorski] ↩
- pod [sześć tysięcy] (starop.) — około. [przypis redakcyjny] ↩
- lemięz (starop.) — lemiesz. [przypis redakcyjny] ↩
- przed tem (starop.) — dziś: przedtem. [przypis edytorski] ↩
- beli (starop.) — zamiast „byli”, podobnie „beł”, „beła”, „beło” itd., formy te występują w pierwszym wydaniu od czasu do czasu, na przemian z formami zwykłymi. [przypis redakcyjny] ↩
- królmi (starop.) — zamiast: „królami”, form podobnie skróconych bardzo wiele; porównaj: pieśń VI zwr. 73, pieśń VIII zwr. 85, pieśń IX zwr. 48. [przypis redakcyjny] ↩
- jąć się czego (starop.) — zabrać się za coś; zacząć coś robić. [przypis edytorski] ↩
- siedm (starop. forma) — dziś: siedem. [przypis edytorski] ↩
- wszytek (starop.) — wszystek; cały. [przypis edytorski] ↩
- Kamillus — jeden z dowódców chrześcijańskich. [przypis redakcyjny] ↩
- Syońskie miasto (starop. forma ort.) — dziś popr.: syjońskie miasto a. miasto Syjon. [przypis edytorski] ↩
- namniej (starop.) — najmniej. [przypis edytorski] ↩
- troskliwy (starop.) — przysparzający trosk, zmartwień. [przypis edytorski] ↩
- Gaza — miasto w Palestynie na płd. od Askalonu. [przypis redakcyjny] ↩
- myślił (starop. forma) — dziś 3.os. lp r.m.: myślał. [przypis edytorski] ↩
- bieżeć a. bieżyć (starop.) — iść, jechać, zdążać. [przypis edytorski] ↩
- nie bawić się (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski] ↩
- conapręcej (starop.) — dziś: co najprędzej; jak najprędzej. [przypis edytorski] ↩
- rozradzać (starop.) — odradzać coś, odwodzić od czegoś. [przypis edytorski] ↩
- na złe nasze godzi (starop.) — dąży do tego, aby nas spotkało coś złego. [przypis edytorski] ↩
- pręcej (starop. forma) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski] ↩
- gdzieby (starop.) — [tu:] gdyby. [przypis redakcyjny] ↩
- z pierwszey spuścił co ochoty (starop.) — ochłonął nieco z początkowego zapału. [przypis edytorski] ↩
- pewnieby (starop. forma ort.) — dziś: pewnie by. [przypis edytorski] ↩
- sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski] ↩
- aza (starop.) — czy, czyż, alboż; może. [przypis edytorski] ↩
- zwłóczyć (starop.) — tu: zwlekać, opóźniać. [przypis edytorski] ↩
- wierzący [list] (starop.) — [tu:] wierzytelny; [uwierzytelniający]. [przypis redakcyjny] ↩
- spał pod namioty (starop. forma) — dziś N.lm: (...) pod namiotami. [przypis edytorski] ↩
- Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski] ↩
- dżdża (starop. forma) — deszczu. [przypis edytorski] ↩
- więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski] ↩
- jako napręcej (starop.) — jak najprędzej. [przypis edytorski] ↩
- rozwiiali (daw. zapis) — rozwijali. [przypis edytorski] ↩
- rozwić (starop.) — rozwinąć; rozwito: rozwinięto. [przypis edytorski] ↩
- wtym (starop.) — dziś: wtem; naraz, nagle. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- tyle troie (starop.) — trzy razy tyle; trzy razy bardziej; trzykrotnie. [przypis edytorski] ↩
- zasadka (starop. forma) — zasadzka. [przypis redakcyjny] ↩
- ludzie jezne [wyprawował] (starop. forma) — dziś B.lm: ludzi jezdnych; wyprawił żołnierzy lekkiej jazdy. [przypis edytorski] ↩
- przestrone (starop.) — przestronne, rozległe (pola). [przypis edytorski] ↩
- ponaprawował (starop. forma) — ponaprawiał. [przypis edytorski] ↩
- rady (starop.) — M. lm od przymiotnika rad w rodzaju żeńskim, zamiast: rade. [przypis redakcyjny] ↩
- król trypolski — król miasta Trypolis w Syrii. [przypis redakcyjny] ↩
- w mieściech (starop. forma) — dziś Msc.lm r.n.: w miastach. [przypis edytorski] ↩
- zawierać (starop.) — zamykać. [przypis edytorski] ↩
- wstrącić (starop.) — dać wstręt, odpór. [przypis redakcyjny] ↩
- dary pierwsze ujął pany (starop. konstrukcja) — ujął darami pierwszych [tj. najznamienitszych] panów. [przypis edytorski] ↩
- spisek (starop.) — [tu:] warunek pokoju, układ, [spisane] przymierze. [przypis redakcyjny] ↩
- niewidanem [strojom] (starop. forma) — dziś N.lm: niewidzianym; nieznanym. [przypis edytorski] ↩
- zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis edytorski] ↩
- upatrować (starop. forma) — dziś: upatrywać; dopatrywać się; tu: pilnować się. [przypis edytorski] ↩
- armata (starop.) — [tu:] flota. [przypis redakcyjny] ↩
- snadnie (starop.) — łatwo, z łatwością. [przypis edytorski] ↩
- Chio — wyspa na Morzu Egejskim. [przypis redakcyjny] ↩
- Kandia — wyspa Kreta; [z Kandyjej: starop. forma D.lp r.ż; dziś: z Kandii; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- Międzyziemne Morze — Morze Śródziemne. [przypis redakcyjny] ↩
- bespieczny (starop. forma ort.) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski] ↩
- pław (starop.) — [tu:] żegluga. [przypis redakcyjny] ↩
- okrom (starop.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
- Ligurowie — nazwa ludu mieszkającego w starożytności na płn. wybrzeżu Morza Tyrreńskiego. [przypis redakcyjny] ↩
- Olandrowie (starop.) — Holendrzy. [przypis redakcyjny] ↩
- Solima (starop.) — Jerozolima. [przypis redakcyjny] ↩
- płonny a. płony (starop.) — jałowy, bezowocny, bezpłodny, daremny, zbyteczny; próżny, pusty; tu: nieprawdziwy, niepotwierdzający się w rzeczywistości. [przypis edytorski] ↩
- ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, skory (do czegoś), bardzo się śpieszący, pośpieszny. [przypis edytorski] ↩
- mianować (starop.) — nazywać po imieniu, nazywać wedle miana. [przypis edytorski] ↩
- rozbieranie (starop.) — tu: rozważanie, analizowanie. [przypis edytorski] ↩
- przychadzają (starop. forma) — dziś 3 os.lm: przychodzą. [przypis edytorski] ↩
- błędny (starop.) — tu: zmieniający się, zmienny. [przypis edytorski] ↩
- podejźrzenie (starop.) — podejrzenie. [przypis edytorski] ↩
- obrzędy — tu: wierzenia; religia. [przypis edytorski] ↩
- więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski] ↩
- zmierzły (starop.) — obmierzły, obrzydły. [przypis edytorski] ↩
- sny — tu: [uznawane za] nieprawdziwe wierzenia. [przypis edytorski] ↩
- Machometowy — dziś: Mahometowy, tj. pochodzący od Mahometa. [przypis edytorski] ↩
- po wszem [państwie] (starop. forma) — w całym. [przypis edytorski] ↩
- ustawować (starop.) — ustanowić. [przypis redakcyjny] ↩
- za laty (starop. forma) — z latami, z czasem. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: krwi; krwie chciwość: żądza krwi. [przypis edytorski] ↩
- pochodzony (starop.) — [tu:] przechodzony, stary. [przypis redakcyjny] ↩
- barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop.) — prawi, mówi. [przypis redakcyjny] ↩
- podobno (starop.) — tu: prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
- co ich jest (starop.) — ilu ich jest. [przypis edytorski] ↩
- puścić na miecz goły (starop.) — wymordować. [przypis redakcyjny] ↩
- krzyw, krzywy (starop.) — winien. [przypis redakcyjny] ↩
- pobitej księżej (starop. forma) — zamiast: pobitych księży; księża rzeczownik żeński lp, utworzony podobnie jak: szlachta, wójcia, bracia, studencia, por.: Prace filologiczne, Kryński: „Rzeczowniki zbiorowe typu bracia”. [przypis redakcyjny] ↩
- miasto (starop.) — zamiast, w miejsce. [przypis edytorski] ↩
- upuścić (starop.) — [tu:] zagrodzić. [przypis redakcyjny] ↩
- dla (starop.) — z powodu. [przypis edytorski] ↩
- przejźrzysty (starop.) — przejrzysty. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Torquato Tasso
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Jerozolima wyzwolona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tasso-jeruzalem-wyzwolona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.