Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń wtóra
Argument
Król chce wytracić wszystkie chrześciany1,
Tam Zoffronia y Olind wzaiemnie
Chcą umrzeć, aby król był ubłagany,
Klorynda, szczęściem przybywszy foremnie2,
Wolne ie czyni — Argant zagniewany,
Iż Goffred na to, co Alet powiada,
Niedba3 — woyną mu srogą odpowiada.
1.
Izmen4 do niego przyszedł dnia iednego,
Izmen, co zimne trwoży często groby.
Y kiedy zechce, wzbudza umarłego,
Izmen, którego rymów5 i osoby
Boią się państwa Pluta6 podziemnego:
On czarty wiąże, on ie rozwięzuie,
On im, iako pan sługom, roskazuie7.
2.
Ale zaś potym9 został poturczony10,
Y do swey sprosney11 y brzydkiey ofiary,
Miesza pospołu obadwa Zakony12.
A teraz z iaskiń, w których zdrayca stary
Odprawował swe zwykłe zabobony,
Szedł w spólney trwodze do pana swoiego,
Y niósł złą radę do tyranna13 złego.
3.
Że na nas woyska możne następuią,
Ale my czyńmy, co czynić możemy,
Mężnym fortunę nieba obiecuią.
W tobie ostrożność y czułość14 widziemy,
Iakiey woienne czasy potrzebuią,
Stanieli15 tak w swey każdy powinności —
Grób sobie sprawi u nas ten lud gości.
4.
Co iedno umiem y co iedno mogę,
Co czarnoksięstwo, co umieią czary,
Tam ci rad wszytkiem, o królu, pomogę.
Moią nauką piekielne maszkary
Wdam w tę robotę, wyprawię w tę drogę;
Ale skądby się to rozpocząć miało,
Powiem ci krótko, a ty słuchay mało16:
5.
Ołtarz pod ziemią, gdzie ksiądz ustawiony
Matki ich Boga obraz chowa ryty,
W iedwabny, ciężki rąbek uwiniony,
Przed nim kaganiec wisi złotem lity,
Który na wszytkie światło miece17 strony.
W około18 rzędem ślubów19 nawieszali,
Które nabożni pielgrzymowie dali.
6.
Z niepobożnego gwałtem weź kościoła
Y własną ręką podstaw w twey meszkicie20,
A ia tak sprawię czarnoksięskie koła,
Że póki u nas będzie to zawicie21,
Nie pożyie cię22 nieprzyiaeiel zgoła.
Y owszem wiecznie, przez tę taiemnicę,
Utwierdzisz swoię23 królewską stolicę».
7.
Y do kościoła pobiegł ukwapliwy24,
Zaraz uczynek wykonał szkarady25:
Wydarł kapłanom obraz świętobliwy26
Y wniósł go do swey bożnice27, z porady
Izmena, który zwłoki niecierpliwy28,
Tamże zarazem nad nim z czarnoksięstwa
Niezrozumiane zaczynał bluźnierstwa.
8.
Niewiedzieć30, iako zginął obraz święty,
O czem ten, co go za swym kluczem chował,
Królowi dał znać; który gniewem zięty31,
Pomstę y męki okrutne gotował,
Tak tusząc32, że był od33 chrześcian wzięty,
Y że go oni z meszkity34 wykradli,
Za co pod ogień y pod miecz podpadli.
9.
Albo to boska wszechmocność sprawiła,
Że świętey Panny obrazu niechciała35
Mieć na tem mieyscu, którem się brzydziła.
Bo y teraz w tym wątpliwość została,
Boskali sprawa, ludzkali to była36.
Lecz dobrze, iż w tem pewności nie maią,
Że to nabożnie na Boga składaią.
10.
Aby, co ich iest, kościoły trzęsiono38;
Ktoby39 złodzieia lub obraz ukazał,
Kaźni y wielkie nagrody kładziono.
Sam czarnoksiężnik na swe wróżki kazał,
Ale nic zgoła naleść40 nie możono41.
Nie chciał koniecznie Bóg tego obiawić
Y iego czary nie mogły nic sprawić.
11.
Nie naleziono, choć szukano wszędy,
Dobrze się nie wściekł42 tyran rozgniewany,
Chce się mścić srodze, zrzuca wszytkie względy;
Niech będzie, co chce, zaraz lud wybrany
Roskazał tracić przez swoie urzędy:
«Kiedy miecz — prawi — żadnego nie minie,
Y niewiadomy złodziey pewnie zginie.
12.
Niechay się żaden niewinny nie żywi!
Ale co mówię, wszyscy chrześcianie
Winni y wszyscy iednakowo krzywi43.
A choć tę kradzież źle44 wkładaią na nie,
Za to niech giną, że nam nie życzliwi45.
Przeto y ogniem, y ostrem żelazem,
Do szczętu wszytkich niech wygładzą razem».
13.
Rozniosły się wnet między lud ubogi,
Wszędzie płacz męski, wszędzie krzyk niewieści,
Wszytkich przeiął strach bliskiey śmierci srogi.
Zapomnieli się prawie na te wieści.
Uciekać nie masz nigdzie żadney drogi,
Ale skąd się mniey nędzni spodziewali,
Ztąd46 utrapieni ratunku dostali.
14.
Która iuż była lat słusznych dorosła,
Dziwney gładkości, o którą niedbała47,
Lub tyle dbała, ile cnota niosła48.
W ciasnem się barzo mieyscu uchowała
Tak wielka piękność y nigdy nie poszła
Z domu, kradnąc się — zaniedbana — chciwem
Wzrokom młodzieńców y chwałom49 życzliwem.
15.
Nie mogła, choć iey barzo51 pilnowała.
Y tyś tego znieść nie chciała, miłości,
Boś ią młodemu chłopcu ukazała.
Miłości ślepa, teraześ52 ciemności
Zbyła, a wzrokuś53 bystrego dostała,
Tyś przez sto straży czystey dziewki doszła,
Y wzrokeś54 chciwy cudzy do niey niosła.
16.
Iako ta gładka, tak on urodziwy,
Skromny, wstydliwy; miłości szaloney
Nie śmie, nie umie odkryć nieszczęśliwy.
A ta im59 gardzi albo zapaloney
Żądze60 nie widzi; tak Olind troskliwy61,
Dotąd iey służył albo pogardzony,
Albo nieznany y nie upatrzony62.
17.
Po wszytkiem mieście kazano mordować,
Poczęła myślić63, aby chrześciany
Mogła od śmierci gotowey64 zachować;
Męstwo ią y wstyd ruszał na przemiany:
To podbudzało, ten ią chciał hamować.
Wygrało męstwo, owszem szło zgodliwe,
Bo wstyd był mężny, a męstwo wstydliwe.
18.
Gładkości, ani iey też wystawiała:
Płaszczem się wszystka65 do ziemie okryła,
Oczy wstydliwe sama w się zebrała,
Niewiedzieć, ieśli66 chcąc67 się ustroiła,
Ieśli umyślnie stroiów zaniedbała.
Lecz zaniedbaną gładkość y postawę
Stroiła miłość y niebo łaskawe.
19.
W iey twarzy, a ta ani ruszy okiem,
Przed królem stanie y twarzy nie zmieni,
Chocia68 ią trwoży zagniewanem wzrokiem.
«Nie sroż się — prawi69 — prosiem70 utrapieni,
A z twym się zadzierż71, o królu, wyrokiem,
A ia winnego oddam ci do ręki,
Którego wyday na iakie chcesz męki».
20.
Piorun cudowney y świetney gładkości,
Zmiękczył się zaraz tyran rozgniewany,
Wziął72 wzrok łaskawszy, złożył73 z okrutności.
Wpadłby był w miłość, by był nie trzymany
Od swey srogości y od iey twardości;
Lecz płocha gładkość y nieokrócone74
Serce ponęty mają podrzucone.
21.
Poruszyło go pewnie spodobanie:
«Chcę — prawi — abyś winnego odkryła,
Niech będą wolni twoi chrześcianie».
Ona tem śmieley przedeń wystąpiła:
«Nic nie zataię na twe roskazanie75,
Iam winna, królu, iam obraz ukradła,
Karz mię, iako chcesz, bom śmierci podpadła».
22.
Zabiegła y kaźń sama wzięła na się.
O piękne kłamstwo, która prawda z tobą
Może porównać? Niewie77 w onym czasie,
Co czynić tyran; sam się biedzi z sobą.
Łagodniey nad swóy zwyczay pyta zasię78,
Aby mu prawdę własną79 powiedziała,
Kto z nią był y zkąd80 radę na to miała?
23.
Wziąć w towarzystwo do tak piękney chwały,
Nikt inszy, samam tylko to wiedziała,
Rękęm82 y umysł niosła na to stały».
«Więc sama będziesz — król rzecze — cierpiała,
Według wyroku y moiey uchwały».
«Słuszna — odpowie — y rzecz sprawiedliwa.
Niech sama cierpię, kiedym sama krzywa».
24.
Dowiaduie się, gdzie obraz podziała?
Że obraz w ogień zaraz był wrzucony,
Y że go spalić niźli skryć wolała,
Aby iuż więcey nie mógł bydź83 zgwałcony84
Niewierną ręką — tę sprawę dawała.
«Złodziey przed tobą, a ty czyń, co raczysz,
Obrazu pewnie wiecznie nie obaczysz.
25.
Wzięłam to, co nam odięto gwałtownie85!»
Słysząc to, tyran srogo iey odpowie,
Wściekłem zażarty gniewem niewymownie:
«Dasz gardło wnetże, wnet położysz zdrowie86!
Zwiążcie ią zaraz y wiedźcie warownie87».
Próżno ią tarczą zasłania gładkości —
Miłość od złego króla okrutności.
26.
A prętko88 potem miała być spalona,
Płaszcz z niey y z głowy podwikę89 zerwano
Y tak została nędzna obnażona.
Nie wylękła się, tylko, że na ono90
Szarpanie nieco była poruszona.
Wprawdzie swą własną barwę odmieniła,
Y to nie bladą, ale białą była.
27.
Co się za panna na to ośmieliła;
Troskliwy Olind biegł tam także potem,
Domyślaiąc się, że to ona była.
Zięty92 okrutnem żalem y kłopotem,
Wiedząc iuż, że to ona uczyniła
Y że ią na śmierć srogą osądzono,
Trącał lud bieżąc, gdzie ią prowadzono.
28.
«Nie wierz iey królu, plotkić powiedziała!
Panna y sama y okrom pomocy,
Nigdyby94 tego uczynić nie śmiała.
Ieśli z meszkity95 obraz wzięła w nocy,
Niech powie, iako stróże oszukała?
Iam winien, ia sam będę pokutował».
Tak twardo dziewkę nieborak miłował.
29.
Powróz urobić z wysoką drabiną,
Potemem96 w nocy, przez krzywe frambugi97,
Oknem wlazł w kościół y związawszy liną
Obrazem98 spuścił; niechayże mi drugi
Sławy nie bierze, niech inszy nie giną
Niewinnie dla mnie, mnie pal postawiono,
Y mnie samemu ogień napalono».
30.
Użali się go y wzrok k’ niemu skłoni:
«Co cię za rada do tego przygnała,
Że chcesz być w tak złey dobrowolnie toni?
Y taklim100 się to boiaźliwą zdała,
Że mi ktoś śmierci pożądaney broni?
Mam ia toż serce101, ognia się nie boię,
O towarzysza do śmierci nie stoię102».
31.
Lecz on zostawa104 z pierwszą statecznością105.
Iest na co patrzyć, gdy zapasy chodzi106
Czci chciwe męstwo z gorącą miłością.
Tamta chce umrzeć y śmierć sobie słodzi,
Ten, że żyć będzie, zostawa z żałością.
Król patrząc na to, sroższy tyle troie107.
Że się bydź108 winnem powiada oboie109.
32.
Y że się na złość śmierci napieraią:
Wierzyć im trzeba, maią swe obrony,
Niechże oboie śmierć, iako chcą, maią.
Skoro to wyrzekł gniewem zapalony,
Zaraz Olinda katom w ręce daią,
Y tak do pala nędznych przywiązano,
A do siebie ich tyłem zobracano.
33.
Iuż go dwuiętne miechy111 rozdymały,
Kiedy iął Olind żałosnemi słowy112
Narzekać, które kamienie ruszały:
«Tenli to łańcuch, teli to okowy,
Które mię z tobą wiecznie związać miały?
Tenli to ogień113, który nas płomieniem
Równym miał palić y ziąć114 ożenieniem?
34.
Nie te płomienie, które będziem mieli!
A to, bezecna, słowa nie strzymała,
Lecz to nic, kiedy śmiercią nas nie dzieli.
A iż nam łoża spólnego nie dała,
A tobie tę śmierć bogowie przeyźrzeli115,
Ciebie żałuię, nie samego siebie,
Dosyć mam, kiedy umrę podle116 ciebie.
35.
Ieśli uproszę, że ty umieraiąc
We mnie wyleiesz duszę świętobliwą,
Pospołu zemną118 z światem się rozstaiąc.
Y z chęcią moie ostatnie życzliwą,
Tchnienie w się weźmiesz...» Chciał tak narzekaiąc
Ieszcze coś mówić — ale mu przerwała,
Y łagodnie mu tak odpowiedziała:
36.
Inszych lamentów czas ten potrzebuie:
Pływałeś dotąd, czas się mieć do brzega119,
Szczęśliwy, który za grzech pokutuie.
Cierp w Imię Boże, zapłata cię z nieba
Potka120, którą On swym wiernym gotuie.
Samo nas niebo nad zwyczay pogodne
Cieszy y siebie rozumie bydź godne121».
37.
Płakał też, ale skrycie, lud wybrany,
Sam się król zmiękczył, iako powiadali,
Lecz niechciał122 dać znać, że był ubłagany.
Y żeby tego z twarzy nie poznali,
Oczy umyślnie obrócił do ściany.
Ty Zoffronia sama łez nie leiesz,
Y w płaczu wszystkich ledwie się nie śmieiesz123.
38.
W tem125 iakiś rycerz iedzie niepoznany,
Bo go za tego wszyscy osądzili,
Y za mężczyznę od wszytkich był miany126.
Tygrys na hełmie na dół mu się chyli,
A z cudzoziemska wszytek był ubrany,
Że to Klorynda127, tak się domyślali,
Bo u niey ten znak na woynie widali128.
39.
Nad które więtszey130 mieć nie mogła męki,
A ieśli kiedy haftować musiała,
Szło iey to z musu y prawie przez dzięki131.
Do igły y do wrzeciona niechciała132
Nigdy obrócić swoiey pyszney ręki.
Miękką twarz y stróy pieszczony133 złożyła,
A męską na się postawę włożyła.
40.
A iuż szalone konie obiezdżała,
Kopiią w ręku, miecz u boku niosła,
Łuk tęgi dziewczą ręką wyciągała.
A ieśli w lasy na łów kiedy poszła,
Nie raz się ze lwy mężnie uganiała
Y kiedy w lesiech135 głuchych mieszkiwała136,
Mężem się zwierzom, ludziom zwierzem zdała.
41.
Do Palestyny szła na chrześciany,
Których krew nie raz wylewała hoynie,
Nie raz im srogie zadawala rany.
Wiechawszy w miasto — iako zwykła — zbroynie,
Uyźrzała wielki ogień zgotowany,
Zdziwi się barzo y natrze tam koniem,
Pyta, na kogo y co było po niem?
42.
Ieden drugiego, aby mieysce miała,
Obaczy więźnie137, ieden wszystko138 wzdycha,
Druga wzrok w niebo wlepiwszy milczała.
Ów od litości, nie od bólu, zdycha,
Więtsze139 mdła140 serce płeć pokazowała:
Oczy nabożnie w niebo obróciła,
Y przed śmiercią się z światem iuż dzieliła141.
43.
Na tak żałosne y smutne weyźrzenie142,
Nie tak się płaczem owego ruszała,
Iako ią ówtey143 ruszało milczenie.
Zatym144 iednego starca zawołała,
Który się iey zdał mieć dobre baczenie,
«Powiedz mi — prawi145 — z iakiey ci przyczyny
Iść maią na śmierć y dla iakiey winy?»
44.
Na wszytko, o co Klorynda pytała,
Domyślała się zaraz z iego mowy,
Że on y ona winy w tem nie miała.
Gdzieby148 królewski on wyrok surowy
Nie był zniesiony, o co prosić chciała —
Tak tuszy, że ich odbić gwałtem zdoła,
Przymknie się bliżey y na katy149 woła:
45.
Temi poczynać nic daley nie śmieli,
Aż króla uyźrzę, a uznacie sami,
Że stąd kłopotu nie będziecie mieli».
Ostremi słowy zięci150 y groźbami,
Tak, iako chciała, uczynić musieli.
To opatrzywszy daley poiechała,
Y króla, w drodze do siebie, potkała151.
46.
Imię, o królu, słyszałeś mianować153;
Przyiechałam tu, aby państwo twoie
Y spólna wiara mogła się ratować.
Miła mi woyna y surowe154 boie,
Chceszli155 mię w mieście y w murzech156 spróbować,
Chceszli y w polu, na wszytkom gotowa».
A król iey na te odpowiedział słowa:
47.
Żaden kray od nas nie iest tak daleki,
Gdzieby twa dzielność nie była sławiona;
O czem y późne wiedzieć będą wieki,
Będzieli157 z moią szablą twa złączona
Y twey to miasto dostanie opieki;
W naywiększem woysku nie ma tey dufności,
Którą mam w męstwie y w twoiey dzielności.
48.
Niechay nie mieszka158, a ia mu ślubuię,
Że pole stawię159, ieśli bitwę zwiedzie,
Y że mu strzymam, co mu obiecuię.
Żołnierz, co w mieście y co ieszcze iedzie,
Niech pod twą sprawą160 będzie — roskazuię161.
Ty nad wszytkiemi będziesz hetmaniła».
Za co Klorynda dzięki mu czyniła,
49.
Że nie służywszy, o nagrodę proszę;
Lecz, iż ci służyć mam wolą162 gotową163,
Bespiecznie164 prośbę swą do ciebie niosę:
Niech owych na śmierć skazanych ogniową
Za upominek od ciebie odniosę165.
Zamilczę tego, że mam swe przyczyny,
Dla których żadney w nich nie widzę winy.
50.
Że chrześcianie obraz ten ukradli.
Ale ia trzymam swoie przedsięwzięcie,
Że nie wiecie kto y żeście nie zgadli.
Ia niewiem167, iako Zakon gwałcić śmiecie168.
Y po coście169 go do meszkity170 kładli:
Nie godzi się nam mieć swoich bałwanów171,
Tem więcey172 tych, co są, u chrześcianów.
51.
Który Machomet173 bez wątpienia sprawił,
Niechcąc174, aby kto nowemi w świątniey175
Ołtarzów iego obrzędy plugawił.
Niechay swe czary maią czarownicy,
Niechby się Izmen iemi176 także bawił;
W te bałamuctwa my się nie wdawaymy,
Szabla rzecz nasza y tey się trzymaymy».
52.
Miał do litości myśl gniewliwą skłonić,
Lecz trudno było nieludzkie178 się z gością179
Obyść180 y owych dwoyga ludzi bronić.
«Daruię ich — pry181 — zdrowiem182 y wolnością
Y chcę ich na twą przyczynę183 ochronić.
Lubo to dekret, lubo łaska — krzywi,
Albo nie krzywi: niech zostaną żywi».
53.
Los był szczęśliwy y mało słychany184,
Bo miłość w sercu twardey białeygłowy
Miłością wzbudził y z nagłey odmiany:
Od ognia na ślub oblubieniec nowy
Idzie, od swoiey miłey miłowany,
Która pozwala, aby z nią żył wiecznie,
Kiedy y umrzeć chciał z nią tak statecznie185.
54.
Nie dufał y miał tego swą przyczynę,
Zaczem, iako chciał tyran niepobożny,
Opuścili swą miłą Palestynę.
Iednych precz z państwa wyganiał niezbożny,
Drugich odsyłał aż na ukrainę186.
O iako ciężko było małe syny
Porzucać oycom — y miłe rodziny.
55.
Dorosłe tylko y młódź urodziwą
Wygnał, a dzieci (iakoby w zakładzie),
Y płeć niewieścią zostawił lękliwą.
Siła187 ich, myśląc o nowey osadzie,
Błądzili różnie188, siła, pomsty chciwą
Myśl w sobie maiąc, do naszych iechali189,
Y z Goffredem się w Emaus potkali190.
56.
Od Ieruzalem: kiedy wyieżdżaią
Ze wschodem słońca — choć nie spieśnie191 iadą —
Gdy biie dziewięć, właśnie przyieżdżaią.
Naszy192 się cieszą, że swych nie odiadą,
Wszyscy się kwapią193, wszyscy pospieszaią,
Ale południe iż iuż było blisko,
Kazał tam Goffred obrać stanowisko.
57.
A wieczór też iuż prawie następował,
Kiedy dway iacyś w obóz przyiachali194;
Że cudzoziemcy — stróy sam pokazował195,
Że przyiaźń niosą — tak się domyślali,
Tak sobie o nich każdy obiecował.
Króla z Egyptu byli to posłowie,
Wprzód szły osoby, a pozad196 giermkowie.
58.
Z barzo198 podłego199 oyca urodzony,
Ale dowcipem200 y słodką wymową
Urósł u dworu y był podwyższony;
Co chciał, to wszytko przewiódł swoią głową,
Chytry, obrotny, fortelny, ćwiczony.
A tak potwarzy swoie udać umiał,
Że drugi skargę za chwałę rozumiał201.
59.
Który w dalekich Cyrkasiech203 się rodził;
Ten z cudzoziemca (patrzcie iakie dziwy)
W Egyptcie równo z satrapami chodził.
Wściekły, okrutny, hardy, niecierpliwy,
Uporny y co z nikim się nie zgodził,
Bogu samemu ledwieby co złożył204,
A wszystkę205 słuszność w szabli swey położył.
60.
Posłano po nich przednieysze dworzany.
Goffred w ubierze206 prostym w oney dobie207,
Na niskim stołku siedział między pany,
Lecz wielką dzielność znać było w osobie,
Choć nisko siedział, choć nie był ubrany.
Argant się hardy — wszedszy208 — nie ukłonił,
Tylko co209 trochę na dół głowy skłonił.
61.
Do samey prawie ziemie schylił głowę,
Y rękę prawą na piersi włożywszy,
Nisko bił czołem, niźli210 począł mowę.
Potym211 łagodne usta otworzywszy,
Wypuścił słodszą niżli miód wymowę.
A niemal wszystko naszy212 rozumieli,
Bo po syriysku213 iuż nieźle umieli.
62.
Bohatyrami władać tak mężnemi,
Twoie są dzieła: dostane korony
Y możne państwa, z tryumphy wielkiemi.
Dźwięk twoiey sławy niezastanowiony215,
Między słupami Herkulesowemi216
Nie został, ale y my o niey wiemy
Y o twem męstwem w Egypcie słyszemy.
63.
Coby się twoiem dziełom nie dziwował;
Te w podziwieniu u pana moiego
Nie tylko były, lecz się z nich radował.
Twych spraw słucha rad, a co u drugiego
Iest w nienawiści, to on umiłował.
A iż nie może wiarą, więc przymierzem
Chce z tobą związku y z twoiem żołnierzem.
64.
Toż mu radziła iego mądra rada.
Statecznąć218 przyiaźń od niego niesiemy,
Milszy mu z tobą pokóy niźli zwada.
A iż usłyszał — iako to widziemy219 —
Że wygnać z państwa chcesz iego sąsiada,
Chciał, abyć się to od niego odniosło
Pierwey, niżby co złego ztąd220 urosło.
65.
Przestać y rzeczy mieć uspokoione
A Palestynę zachować spokoyną
Y kraie, które wziął pod swą obronę —
Chceć ubespieczyć221 swoią ręką zbroyną
Państwo, do końca niepostanowione222.
A kiedy się dway tak wielcy panowie
Złączycie — siedli223 Turcy i Persowie.
66.
Czego nie zniosą225 nigdy lata biegłe226;
Świadczą przebyte złe drogi y lasy,
Dobyte miasta y woyska poległe.
Na co nie tylko zdumieli się naszy227,
Ale y kraie daleko odległe.
Państwać przyczynić ponno łatwie228 sprostać,
Ale nie możesz więtszey229 sławy dostać.
67.
Przeto wątpliwey woyny strzeż się wszędzie,
Bo ieśli wygrasz — granic państwa twego
Pomkniesz230, lecz sławy nic ci nie przybędzie.
A ieśli zaś co przyidzie przeciwnego,
Hańba y strata pewna z tego będzie.
Kłaść na niepewne — pewne (rzekę śmiele)
Głupstwo iest wielkie: y na trochę — wiele.
68.
Którać się dotąd łaskawie stawiła,
Więc y ta — która w wielkich sercach bywa
Y z przyrodzenia w nie się wkorzeniła —
Myśl władze wielkiey y szerokiey chciwa
Tak cię do woyny chętnem uczyniła,
Że barziey231 pragniesz wątpliwego boiu,
A niżli232 drugi pewnego pokoiu.
69.
Iść za pogodą, którąć sam Bóg daie,
A żebyś szable swey nie odpasował233.
Którać się dotąd szczęśliwie nadaie,
Ażbyś Azyą do końca zwoiował,
Y ażbyś wiarę y dawne zwyczaie
Z niey wykorzenił — piękne to są mowy,
Zkąd234 potem roście235 upadek gotowy.
70.
A zbytnia dufność wzrokuć236 nie odbierze,
Y ze wszytkiemi zaraz237 się powadzisz238 —
Wierzże239 mi, żeć się na wielkie złe bierze.
Więc y na szczęściu niesłusznie się sadzisz240,
Bo to nie stoi nigdy w iedney mierze;
Y ci, co nazbyt w górę wylataią,
Szwankuią radzi y na dół spadaią.
71.
Egypt y w złoto możny, y w lud mężny,
A Turczyn y Pers w teyże właśnie dobie,
Y syn Kassanów241 ruszy się potężny —
Sam przeciw wielom, iako poczniesz sobie,
Słaby (y że tak rzekę) niedołężny?
Czy na posiłki cesarza greckiego
Spuścić się, z tobą, chcesz — zprzymierzonego242?
72.
Z postępku tylko miarkuy ią iednego:
O iako często ten naród łakomy,
Zły, chytry, pragnął zginienia waszego!
Pomnisz to dobrze y dobrześ wiadomy244,
Iakoć niechciał245 dać prześcia246 bespiecznego247,
Bronił ci drogi y chciał cię hamować,
A teraz ci ma krew swoię darować?
73.
Y masz nadzieię w rotmistrzach ćwiczonych?
A żeś to kilku skukłał249 po iednemu —
Masz zwalczyć wespół wszytkich ziednoczonych?
Choć siła250 woysku ubyło twoiemu,
Choć masz rot wiele niewczasem251 zmnieyszonych
Y długą woyną — choć razem Turkowie
Uderzą na cię, Egypt y Persowie.
74.
Żeć żaden w polu równy bydź252 nie może;
Niech taki wyrok uczynią bogowie,
Iaki chcesz — przedsię253 małoć to pomoże.
Bo (iedno254 mieysce day prawdziwey mowie)
Głód cię zwoiuie, głód cię pewnie zmoże:
Ten — kiedy przypnie255, wiesz dobrze, co broi,
Żadnych się kopiy y mieczów nie boi.
75.
Zboża z pól do miast obronnych zwieziono,
Miasta żywnością tylko opatrzyli,
Wsi w okolicy wszytkie256 popalono,
Iakoż się — pytam — będziecie żywili,
Kiedy wszytek kray w około ogłodzono?
Ale swey morskiey ufacie armacie,
Takli257 to z lekkich żywot258 wiatrów macie?
76.
Póydą, gdzie każesz — y morze gniewliwe,
Głuche na prośby y na narzekanie,
Będzieć posłuszne y będzieć życzliwe.
Cóż? aza260 Turczyn, Pers, Egypt — Hetmanie!
Złączywszy na cię siły przyiaźliwe261,
Nie mogą wysłać na morze okrętów,
Przeciwko tobie, dla potężnych wstrętów262?
77.
Y tu na ziemi, y ówdzie na wodzie;
Ieśli raz przegrasz, pierwszą sławę skazić,
Y hańbę przydać musiałbyś ku szkodzie.
Gdzieby264 nam przyszło twych na morzu zrazić,
Lud twóy na ziemi zginąłby o głodzie.
A ieślibyście polem265 zaś przegrali,
Tamci na morzu małoby wskórali.
78.
Gardzisz przyjaźnią króla tak wielkiego —
O twych przymiotach wszyscy osobliwych,
Mniey trzymać będą z postępku takiego.
Uymi266, radzimy, myśli woyny chciwych,
A do pokoiu nakłoń się świętego,
Niech wżdy co wytchnie Azya po woynie,
A ty coś dostał, trzymay to spokoynie.
79.
Któraś się na tę woynę z nim udała,
Niech tak omylne szczęście nie uwodzi,
Abyś chcąc nowych woien szukać miała,
Lecz — iako żeglarz czyni swoiey łodzi —
Do bespiecznego267 portu doiechała,
Iużbyście słusznie mieli żagle zbierać,
A więcey na złe morze nie nacierać».
80.
Cicho się sami z sobą zszeptywali,
A że się pokóy y ono przymierze
Wszytkim nie zdało — twarzą znać dawali.
Groffred poyźrzawszy268 na swoie rycerze,
Co w koło stali y tego czekali,
Iaką odprawę mieli mieć posłowie,
Tak Aletowey odpowiedział mowie:
81.
Poselstwo swego pana sprawuiecie;
Ieśli nas chwali y w przyiaźni z nami
Chce mieszkać — za to mu podziękuiecie.
A że grozicie iakiemiś spiskami269,
W które y inszych do siebie wziąć chcecie,
Abyście wszyscy przeciwko nam byli,
Y wszyscy razem na nas uderzyli —
82.
Y na morzuśmy dotąd ucierpieli,
Wszytko dla tego, abyśmy, z Pańskiemi
Mury, Grób Iego święty wolny mieli.
Więc y lud wierny szablami naszemi
Z ciężkiey niewoley wyiąćbychmy270 chcieli,
Natośmy271 miłe domy opuścili,
Natośmy żywot y wszystko ważyli.
83.
Nie żadna chciwość świecka w nas sprawiła,
Ty sam tę iędzę, Panie wieczney chwały,
Wykorzeń z serca, ieśliby w kim była.
Boday w nas takie myśli nie postały!
Sama to ręka boska uczyniła,
Ta, kiedy zechce, twarde serce ruszy,
Ta skamieniałe piersi łatwie273 kruszy.
84.
Ta z niebespieczeństw274 wszelakich wywodzi275,
Znóy latu, zimie mrozy odeymuie,
Błaga276 y wiatry, y morskie powodzi,
Góry nam równa, drogi naprawuie277,
Żadna moc ludzka przez nię nam nie szkodzi,
Tąśmy278 mocnych miast i zamków dobyli,
Tąśmy potężne woyska porazili.
85.
Dodaie, a nie żadne nasze siły:
W armacie280 żadney nie mamy dufności,
Greckie posiłki małoby sprawiły.
Byleśmy byli w Iego opatrzności —
By281 się naywiętsze282 woyska zgromadziły
Na naszę283 zgubę — namniey284 się nie boiem,
Kiedy pod Iego mocną ręką stoiem.
86.
Skarać y z swoiey wypuścić obrony —
Któżby z nas nie rad tam położył kości,
Gdzie Bóg y Pan nasz leży pogrzebiony?
Pomrzemy radzi w takiey stateczności,
Szczęśliwszy285 niżli żywi, z każdey strony.
Ale śmierć nasza będzie sławna wszędzie,
Azya się z niey pewnie śmiać nie będzie.
87.
Z królem egypskiem y przyimiem go radzi,
Y z nim się pewnie radzi ziednoczemy,
Ieśli się z nami umyślnie nie zwadzi.
Ale, ieśli nic nie ma — iako wiemy —
Do Palestyny, a cóż mu to wadzi,
Że przeciw inszym woynę podniesiemy,
Kiedy z nim samym przyiaźń chować chcemy?»
88.
Iako pies wściekły, Argant urażony
Y nie krył się z tem, ale trzęsąc głową
Pomknął się daley na plac zapędzony.
«Nie będziem się — pry286 — więcey ścierać mową,
Krótko ia powiem, iako niećwiczony:
Kto niechce287 zgody, kto niechce pokoiu,
Niechay ma woynę, niech się ma do boiu288!»
89.
U obu przodków289 wziął obiedwie stronie290
Y podniózszy291 ie wzgórę292 w oney dobie293,
(A twarz mu gniewem i pałały skronie)
«Te upominki — prawi — niosę tobie:
W lewem masz pokóy, woynę w prawem łonie.
Obierzże294 sobie, na które pozwolisz,
A zaraz powiedz, co chcesz y co wolisz».
90.
Y tak zuchwały, wszyscy się gniewali
Y nie czekaiąc Goffredowey mowy,
Wszyscy, na woynę, głosem zawołali.
On szatę wytrząsł y rzekł temi słowy:
«Czegoście chcieli, toście otrzymali».
Zdało się — na te słowa wymówione —
Że Ianus295 wrota otworzył zamknione296
91.
Wypadł gniew wściekły y zwada krwie297 chciwa.
W oczy mu płomień kładła Tyzyphona298,
Y swą pochodnią Megera299 złośliwa.
Taki był Nemrot300, kiedy wieża ona301
Szła przezeń302 wzgórę303 y tak popędliwa
Twarz iego beła, kiedy ią budował,
Y z niey swą pychę niebu pokazował304.
92.
Kiedy niechciał305 żyć w swem państwie spokoynie,
Niech się nam stawi, albo ku Nilowi
My póydziem, tam się skosztuiem306 na woynie».
Przedsię307 się zdało cnemu Goffredowi,
Uczęstować ich y darować hoynie.
Hełm Aletowi dziwnie piękny dano,
Którego, wziąwszy Niceą308, dostano309.
93.
Wszytka310 perłami y złotem sadzona311:
Robota się w niey drożey szacowała,
Bo barzo stucznie312 była urobiona.
Z żelaza mu się barziey podobała,
Y ztąd313, że była dobrze wyostrzona.
Rzekł do Goffreda: «Nie długo314 pokażę,
Iako sobie twóy upominek ważę».
94.
«Ieszcze dziś nocą wyiechać — pry315 — mogę
Ku Ieruzalem; ty ku Egyptowi
Iutro, skoro dzień, wyprawisz się w drogę.
Wszak tam na ten czas nic po mnie królowi.
Ty odnieś wszytko, ia tam nie pomogę.
Potrzebnieyszym tu316, gdzie słyszę o boiu,
A ty się pręcey317 zeydziesz do pokoiu».
95.
Lub318 źle, lub dobrze — nie słucha wywodów,
Nie myśli, nie dba, ieśli w tem zwyczaie,
Y prawo wszytkich urazi narodów.
Spiesznie319 poiezdża320, ciemney nocy łaie321,
Ierozolimskich kwapiąc się do grodów322,
Srodze mu przykre namnieysze mieszkanie323,
Ale y Alet iuż się skarży na nie.
96.
Nie ruszały się y odpoczywały;
Zwierzęta wszytkie324 za dnia spracowane,
W iamach y w lesiech325 sen odprawowały326;
Ptastwa złotemi pióry malowane,
Po swoich gniazdach sobie wytychały327,
Y pod cichego milczenia zasłoną
Trzymały pamięć we śnie utopioną.
97.
A zgoła wszyscy prawie nic nie spali,
A Ieruzalem tylko maiąc w głowie,
Ranego329 świtu z ochotą czekali.
A kto wymówi, a kto to wypowie,
Iakoby radzi miasta doiechali?
Coraz iutrzenki złotey wyglądaią,
A leniwemu dniowi wszyscy łaią.
Koniec pieśni wtórey.
- chrześciany (starop. forma) — dziś popr. forma B.lm: chrześcijan. [przypis edytorski] ↩
- foremnie (starop.) — zgrabnie, ładnie, misternie, akuratnie. [przypis edytorski] ↩
- niedba (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie dba. [przypis edytorski] ↩
- Izmen — mag, czyli czarnoksiężnik saraceński. [przypis redakcyjny] ↩
- rym (starop.) — [tu:] zażegnywanie, zaklęcie czarodziejskie. [przypis redakcyjny] ↩
- Pluton a. Pluto (mit. rzym.) — bóg świata podziemnego, krainy umarłych, odpowiednik Hadesa w mit. gr; tu: Szatan, Lucyfer, pierwszy z buntowniczych upadłych aniołów, przewodzący diabłom w piekle. [przypis edytorski] ↩
- roskazywać (starop. forma ort.) — dziś: rozkazywać. [przypis edytorski] ↩
- przedtym (starop.) — dziś: przedtem. [przypis edytorski] ↩
- potym (starop.) — dziś: potem. [przypis edytorski] ↩
- poturczony (starop.) — ten, kto zmienił wiarę na religię „turecką”, tj. mahometanizm. [przypis edytorski] ↩
- sprosny (starop.) — okropny, plugawy, nieobyczajny. [przypis edytorski] ↩
- zakon (daw.) — tu: zasady wiary; wyznanie; religia. [przypis edytorski] ↩
- tyranna (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp: tyrana (zdwojona spółgłoska „n” występowała zwykle w wyrazach zapożyczonych, jak w tym przypadku). [przypis edytorski] ↩
- czułość (starop.) — [tu:] czujność. [przypis redakcyjny] ↩
- stanieli (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli stanie. [przypis edytorski] ↩
- mało (starop.) — trochę. [przypis edytorski] ↩
- miece (starop. forma) — dziś 3 os.lp: miota; rzuca. [przypis edytorski] ↩
- w około (starop.) — dziś: wokoło. [przypis edytorski] ↩
- ślub (starop.) — [tu:] wotum [z łac. votum]; [tj. przedmiot służący do ofiarowania w świątyni, ofiara dziękczynna; w chrześcijaństwie najczęściej w formie krzyżyka, różańca, obrazka a. figurki Matki Boskiej, ryngrafu itp.; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- meszkita (starop.) — meczet, świątynia mahometańska. [przypis edytorski] ↩
- zawicie (starop.) — zawiniątko, tu: obraz zawinięty. [przypis redakcyjny] ↩
- pożyć kogoś (starop.) — zmóc, pokonać, zwyciężyć kogoś a. coś. [przypis edytorski] ↩
- swoję (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
- ukwapliwy (starop.) — skwapliwy, skory; działający (zbyt) pospiesznie. [przypis edytorski] ↩
- szkarady (starop.) — szkaradny. [przypis redakcyjny] ↩
- świętobliwy (starop.) — dziś: świątobliwy. [przypis edytorski] ↩
- bożnice (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: [do] bożnicy; bożnica: świątynia. [przypis edytorski] ↩
- zwłoki niecierpliwy — 2. przypadek przyczynowy [tj. Dopełniacz: niecierpiący zwłoki, niemogący znieść zwłoki; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski] ↩
- niewiedzieć jako (starop. forma) — nie wiadomo jak. [przypis edytorski] ↩
- zjęty (starop.) — tu: przejęty. [przypis edytorski] ↩
- tuszyć (starop.) — mieć nadzieję, spodziewać się; tu: przeczuwać, podejrzewać. [przypis edytorski] ↩
- od (starop.) — tu: przez; był od chrześcian wzięty: został wzięty przez chrześcijan. [przypis edytorski] ↩
- meszkita (starop.) — meczet. [przypis redakcyjny] ↩
- niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała; Piotr Kochanowski stosuje zamiennie pisownię łączną lub rozdzielną tego typu form. [przypis edytorski] ↩
- boskali sprawa, ludzkali to była (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy była to boska czy ludzka sprawa. [przypis edytorski] ↩
- roskazać (starop. forma ort.) — dziś: rozkazać. [przypis edytorski] ↩
- trząść (starop.) — [tu:] przetrząsać, zbadać. [przypis redakcyjny] ↩
- ktoby (...) ukazał (starop. forma ort.) — dziś popr.: kto by ukazał; kto ukazałby. [przypis edytorski] ↩
- naleść (starop. forma) — znaleźć. [przypis edytorski] ↩
- naleść nie możono (starop. forma) — zamiast: znaleźć nie można było; zwrot nieosobowy, formacja imiesłowu biernego od „móc”, podług analogii zbliżonej znaczeniem „potrafiono”, „zdołano” itp. [przypis redakcyjny] ↩
- dobrze się nie wściekł (starop. konstrukcja)— o mało się nie wściekł. [przypis edytorski] ↩
- krzyw, krzywy (starop.) — winien. [przypis redakcyjny] ↩
- źle (starop.) — [tu:] niesłusznie. [przypis redakcyjny] ↩
- nie życzliwi (starop. forma ort.) — dziś popr.: nieżyczliwi. [przypis edytorski] ↩
- ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski] ↩
- niedbała (starop. forma ort.) — dziś popr.: [gładkości, o którą] nie dbała. [przypis edytorski] ↩
- nieść (starop.) — znosić, pozwalać; [ile cnota niosła: na ile pozwalała cnota]. [przypis redakcyjny] ↩
- chwała (starop.) — tu: pochwała, komplement. [przypis edytorski] ↩
- gładkość (starop.) — piękno, uroda. [przypis edytorski] ↩
- barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski] ↩
- teraześ (...) zbyła (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: teraz zbyłaś; znaczenie: teraz się pozbawiłaś. [przypis edytorski] ↩
- wzrokuś (...) dostała (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: dostałaś wzroku [odzyskałaś wzrok]. [przypis edytorski] ↩
- wzrokeś (...) niosła (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: niosłaś wzrok. [przypis edytorski] ↩
- imie (starop.) — imię. [przypis edytorski] ↩
- Olind — kochanek Sofronii. [przypis redakcyjny] ↩
- Zoffronia — chrześcijanka w Jerozolimie. [przypis redakcyjny] ↩
- onej (starop.) — jej. [przypis edytorski] ↩
- im (starop. forma) — dziś N.lp r.m. od „on”: nim. [przypis edytorski] ↩
- żądze (starop. forma) — dziś D.lp. r.ż.: żądzy. [przypis edytorski] ↩
- troskliwy (starop.) — [tu:] pełen trosk, utrapiony. [przypis redakcyjny] ↩
- nie upatrzony (starop. forma ort.) — dziś popr.: nieupatrzony. [przypis edytorski] ↩
- myślić (starop. forma) — dziś: myśleć. [przypis edytorski] ↩
- gotowy (starop.) — tu: zgotowany, przygotowany. [przypis edytorski] ↩
- wszystka (starop.) — cała. [przypis edytorski] ↩
- jeśli (starop.) — czy. [przypis edytorski] ↩
- chcąc (starop.) — tu: umyślnie. [przypis edytorski] ↩
- chocia (starop.) — choć, chociaż. [przypis edytorski] ↩
- prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
- prosiem (starop. forma) — dziś 1.os.lm: prosimy. [przypis edytorski] ↩
- zadzierżeć się (starop.) — wstrzymać się. [przypis redakcyjny] ↩
- wziąć — tu: przyjąć. [przypis edytorski] ↩
- złożyć z czego (starop.) — tu: zrezygnować, ustąpić; złagodzić. [przypis edytorski] ↩
- nieokrócony (starop.) — niepohamowany, niepowstrzymany. [przypis edytorski] ↩
- roskazanie (starop.) — dziś popr.: rozkazanie; rozkaz. [przypis edytorski] ↩
- pospolita śmierć (starop.) — [tu:] śmierć wszystkich; [powszechna śmierć]. [przypis redakcyjny] ↩
- niewie (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wie. [przypis edytorski] ↩
- zasię (starop.) — więc, zatem. [przypis edytorski] ↩
- własny (starop.) — [tu:] właściwy, istotny, prawdziwy. [przypis redakcyjny] ↩
- zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): skąd. [przypis edytorski] ↩
- niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała. [przypis edytorski] ↩
- rękęm i umysł niosła (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: rękę i umysł niosłam. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- zgwałcić (starop.) — dokonać czegoś przemocą, nagle, z naruszeniem przyjętych praw i zasad; być zgwałconym: być potraktowanym bezwzględnie, z naruszeniem przyjętych norm. [przypis edytorski] ↩
- gwałtownie (starop.) — gwałtem, przemocą. [przypis edytorski] ↩
- zdrowie (starop.) — życie. [przypis redakcyjny] ↩
- wiedźcie warownie (starop. konstrukcja zdaniowa) — wiedźcie [prowadźcie] do warowni. [przypis edytorski] ↩
- prętko (starop. forma ort.) — dziś: prędko; zaraz. [przypis edytorski] ↩
- podwika (starop.) — [tu:] zasłona, zawinięcie głowy. [przypis redakcyjny] ↩
- ono (starop.) — owo, to. [przypis edytorski] ↩
- niewiedział (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie wiedział. [przypis edytorski] ↩
- zjęty (starop.) — zdjęty; przejęty. [przypis edytorski] ↩
- co jedno (starop.) — co tylko, ile tylko. [przypis edytorski] ↩
- nigdyby (starop.) — dziś popr.: nigdy by. [przypis edytorski] ↩
- meszkita (starop.) — meczet, świątynia mahometańska. [przypis edytorski] ↩
- potemem (...) wlazł (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: potem wlazłem. [przypis edytorski] ↩
- frambuga (starop.) — obłąk, sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny] ↩
- obrazem spuścił (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: spuściłem obraz. [przypis edytorski] ↩
- Zoffronia — chrześcijanka w Jerozolimie. [przypis redakcyjny] ↩
- taklim się (...) bojaźliwą zdała (starop.) — konstrukcja z partykułą -li oraz ruchomą końcówką czasownika; inaczej: takli się bojaźliwą zdałam; znaczenie: czy zdałam się tak bojaźliwa. [przypis edytorski] ↩
- mieć serce (starop.) — mieć odwagę. [przypis edytorski] ↩
- nie stać o co (starop.) — nie zabiegać o coś; nie dbać o coś. [przypis edytorski] ↩
- rozwodzić (starop.) — wkładać, wyłuszczać, rozważać; tu: perswadować. [przypis edytorski] ↩
- zostawa (starop. forma) — dziś popr.: zostaje. [przypis edytorski] ↩
- stateczność (starop.) — tu: postanowienie. [przypis edytorski] ↩
- zapasy chodzi (starop. konstrukcja zdaniowa) — chodzi w zapasy; staje do zapasów. [przypis edytorski] ↩
- tyle troie (starop.) — trzy razy bardziej; trzykrotnie. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- się bydź winnem powiada oboje (starop. konstrukcja zdaniowa) — uznaje oboje za winnych (daw. oboje: lp). [przypis edytorski] ↩
- lekce od nich poważony (starop.) — zlekceważony przez nich. [przypis edytorski] ↩
- dwujętny miech (starop.) — z dwiema rękojeściami, drążkami do ujęcia, tj. uchwycenia dwiema rękami]. [przypis redakcyjny] ↩
- żałosnemi słowy (starop. forma) — dziś popr. N.lm: żałosnymi słowami. [przypis edytorski] ↩
- tenli to łańcuch, teli to okowy, (...) tenli to ogień (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy ten łańcuch, te okowy [łańcuchy, kajdany], (...) czy to ten ogień, który miał (...) itd. [przypis edytorski] ↩
- zjąć (starop.) — złączyć. [przypis redakcyjny] ↩
- przejźrzeć (starop.) — tu: przewidzieć. [przypis edytorski] ↩
- podle (starop.) — obok. [przypis edytorski] ↩
- śmierć będę znał szczęśliwą (starop.) — będę uważał [śmierć] za szczęśliwą; na wzór łacińskiej konstrukcji podwójnego accusativu. [przypis redakcyjny] ↩
- zemną (starop. forma ort.) — dziś popr.: ze mną. [przypis edytorski] ↩
- czas się mieć do brzega (starop.) — czas zdążać (kierować się) do brzegu. [przypis edytorski] ↩
- potkać (starop.) — spotkać. [przypis edytorski] ↩
- Samo nas niebo (...) siebie rozumie bydź godne — łacińska konstrukcja accusativi cum infinitivo; [znaczenie: samo niebo uważa nas za godnych siebie; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał. [przypis edytorski] ↩
- w płaczu wszystkich ledwie się nie śmieiesz (starop.) — pośród płaczu wszystkich [zgromadzonych] niemalże się śmiejesz; kiedy wszyscy płaczą, [ty] niemal się śmiejesz. [przypis edytorski] ↩
- tylko co (starop.) — niemalże, prawie. [przypis edytorski] ↩
- w tem (starop. forma) — dziś popr.: wtem; nagle, naraz. [przypis edytorski] ↩
- od wszytkich był miany (starop.) — przez wszystkich był uważany. [przypis edytorski] ↩
- Klorynda — córka króla etiopskiego Synapa, bohaterka saraceńska. [przypis redakcyjny] ↩
- widali (starop. forma) — dziś: widywali. [przypis edytorski] ↩
- swey płci dziełom odwykała (starop.) — odzwyczajała się od czynności [przypisanych osobom] swojej płci. [przypis edytorski] ↩
- więtszej (starop. forma) — większej. [przypis edytorski] ↩
- przez dzięki a. przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- niechciała (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciała. [przypis edytorski] ↩
- pieszczony [strój] (starop.) — delikatny, wykwintny. [przypis edytorski] ↩
- była nie wyrosła (starop.) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wyrosła wcześniej, uprzednio (kiedyś) itp. [przypis edytorski] ↩
- w lesiech (starop. forma) — dziś Msc.lm: w lasach. [przypis edytorski] ↩
- mieszkiwała (starop. forma) — mieszkała, zamieszkiwała, pomieszkiwała (forma czynności wielokrotnej). [przypis edytorski] ↩
- więźnie (starop. forma) — dziś popr. B.lm: więźniów. [przypis edytorski] ↩
- wszystko (starop.) — ciągle, bez ustanku. [przypis redakcyjny] ↩
- więtsze (starop. forma) — większe. [przypis edytorski] ↩
- mdła (...) płeć (starop.) — słaba płeć; kobieta. [przypis edytorski] ↩
- dzielić się (starop.) — [tu:] rozstawać się; [por.] z światem się dzieliła. [przypis redakcyjny] ↩
- wejźrzenie (starop.) — wejrzenie, spojrzenie; tu: widok. [przypis edytorski] ↩
- ówten, ówta (starop.) — tamten, tamta. [przypis redakcyjny] ↩
- zatym (starop.) — za tym; w związku z tym, więc. [przypis edytorski] ↩
- prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
- dawać sprawę (starop.) — zdawać sprawę; relacjonować. [przypis edytorski] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- gdzieby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski] ↩
- na katy (starop. forma) — dziś: na katów; tu: do katów. [przypis edytorski] ↩
- zjęty (starop.) — przejęty. [przypis edytorski] ↩
- potkać (starop.) — spotkać. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- moie imię (...) słyszałeś mianować (starop.) — łacińska konstrukcja accusativi cum infinitivo; [znaczenie: jeśli moje imię słyszałeś wymówione (mianowane); red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- surowy (starop.) — srogi (bój, rycerz). [przypis redakcyjny] ↩
- chceszli (...) spróbować (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chcesz spróbować. [przypis edytorski] ↩
- w murzech (starop. forma) — w murach; locativus [tj. Msc. lm] (podobnie: w lesiech, w mieściech, w czasiech, w raziech). [przypis redakcyjny] ↩
- będzieli z moją szablą twa złączona — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli twa szabla będzie z moją złączona. [przypis edytorski] ↩
- nie mieszkać (starop.) — nie zwlekać. [przypis edytorski] ↩
- stawić pole (starop.) — stanąć do bitwy. [przypis redakcyjny] ↩
- sprawa (starop.) — [tu:] porządek, dowództwo. [przypis redakcyjny] ↩
- roskazuię (starop. zapis) — rozkazuję. [przypis edytorski] ↩
- mam wolą (starop. forma) — dziś N.lp r.ż.: (...) wolę; mam wolę: chcę (służyć ci itd.). [przypis edytorski] ↩
- gotowy (starop.) — chętny, ochotniczy. [przypis edytorski] ↩
- bezpiecznie (starop.) — [tu:] śmiało. [przypis redakcyjny] ↩
- odnieść za upominek (starop.) — dostać jako upominek; dostać w prezencie. [przypis edytorski] ↩
- rozumieć (starop.) — tu: uważać, sądzić. [przypis edytorski] ↩
- niewiem (starop. forma) — dziś popr.: nie wiem. [przypis edytorski] ↩
- jako Zakon gwałcić śmiecie (starop.) — tzn. jak śmiecie naruszać prawo religijne. [przypis edytorski] ↩
- po coście go (...) kładli (starop.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: po co go kładliście. [przypis edytorski] ↩
- meszkita (starop.) — meczet. [przypis edytorski] ↩
- Nie godzi się nam mieć swoich bałwanów — w mahometanizmie niedozwolone jest sporządzanie i umieszczanie w świątyni wizerunków boga, proroka i in. postaci; zdobnictwo w meczetach wykorzystuje głównie motywy roślinne i geometryczne. [przypis edytorski] ↩
- tem więcey (starop.) — tu w znaczeniu: tym bardziej. [przypis edytorski] ↩
- Machomet — dziś popr.: Mahomet. [przypis edytorski] ↩
- niechcąc (starop.) — dziś popr.: nie chcąc. [przypis edytorski] ↩
- w świątniej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: w świątyni. [przypis edytorski] ↩
- jemi (starop. forma) — nimi; starsza forma N. lm od: ji, ja, je [czyli: on, ona, ono; tu: nimi; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- lubo (starop.) — choć, chociaż. [przypis edytorski] ↩
- nieludzkie (starop. forma) — [przysłówek:] nieludzko. [przypis redakcyjny] ↩
- z gością (starop.) — dziś popr. forma N.lp: z gościem. [przypis edytorski] ↩
- obyść się [z kim] (starop.) — obejść się [z kim]; potraktować [kogo]. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- zdrowie (starop.) — tu: życie. [przypis edytorski] ↩
- na twą przyczynę (starop.) — zamiast: za twoją przyczyną; konstrukcja podobna jak w wyrażeniach: na twój rozkaz, na twój wniosek, na twoją prośbę. [przypis redakcyjny] ↩
- słychany (starop.) — słyszany; mało słychany: niesłychany, rzadko spotykany. [przypis edytorski] ↩
- statecznie (starop.) — tu: stanowczo, nieugięcie. [przypis edytorski] ↩
- ukraina (starop.) — pogranicze, kresy państwa. [przypis redakcyjny] ↩
- siła (starop.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski] ↩
- różnie (starop.) — [tu:] w różne strony. [przypis redakcyjny] ↩
- Siła ich (...) błądzili (...) siła, (...) iechali (starop. forma) — zamiast: siła ich błądziło, siła jechało; czyli: wielu błądziło, jechało: łacińska constructio ad sensum, np. multitudo fuerunt. [przypis redakcyjny] ↩
- potkać się (starop.) — spotkać się. [przypis edytorski] ↩
- nie spieśnie (starop.) — niespiesznie. [przypis edytorski] ↩
- naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski] ↩
- kwapić (starop.) — pośpieszać; przyśpieszać; iść szybko. [przypis edytorski] ↩
- przyjachać (starop. forma) — dziś: przyjechać. [przypis edytorski] ↩
- pokazować (starop. forma) — pokazywać. [przypis edytorski] ↩
- pozad (starop.) — z tyłu. [przypis edytorski] ↩
- Alet — poseł egipski. [przypis redakcyjny] ↩
- barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski] ↩
- podły (starop.) — niskiego stanu. [przypis redakcyjny] ↩
- dowcip (starop.) — inteligencja, spryt. [przypis edytorski] ↩
- rozumieć (starop.) — tu: pojmować; przyjmować. [przypis edytorski] ↩
- Argant — poseł egipski, bohater saraceński. [przypis redakcyjny] ↩
- Cyrkasy — kraina Czerkiesów na Kaukazie. [przypis redakcyjny] ↩
- złożyć (starop.) — [tu:] ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny] ↩
- wszystkę (starop. forma) — wszystką; całą. [przypis edytorski] ↩
- w ubierze (starop. forma) — zamiast [Msc.lp]: w ubiorze; stara forma, podobnie: żenie zamiast: żonie, pieśń VII zwr. 11; ścienie zamiast: ścianie, pieśń III zwr. 51. [przypis redakcyjny] ↩
- w onej dobie (starop.) — w tym czasie. [przypis edytorski] ↩
- wszedszy (starop. forma) — dziś popr.: wszedłszy. [przypis edytorski] ↩
- tylko co (starop.) — mało, o mało że. [przypis redakcyjny] ↩
- niźli a. niżli (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski] ↩
- potym (starop.) — dziś: potem. [przypis edytorski] ↩
- naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski] ↩
- po syriysku — po syryjsku; tzn. zapewne po arabsku, ponieważ wschodnioaramejski, którego używano w starożytnej Syrii, zanikł około VIII w. n.e. po najeździe Arabów na Syrię. [przypis edytorski] ↩
- naleziony (starop.) — znaleziony. [przypis edytorski] ↩
- niezastanowiony (starop.) — niepowstrzymany. [przypis edytorski] ↩
- słupy Herkulesa a. słupy Alcydy — heros Herakles (w mit. rzym. Herkules), wnuk Alceusza (Alkajosa, stąd przydomek herosa Alcyd a. Alkides), podczas wyprawy po woły Gerionesa wbił dwa słupy, jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad cieśniną (zw. Gibraltarską), która miała być jego dziełem. [przypis edytorski] ↩
- między tak wielą (starop. forma) — zamiast: między tak wieloma; forma rzeczownikowa nieużywanego przymiotnika: wiel, wiela, wielo. [przypis redakcyjny] ↩
- Statecznąć przyjaźń (...) niesiemy (starop.) — inaczej: niesiemy ci stateczną przyjaźń; stateczny (starop.): stały, niewzruszony. [przypis edytorski] ↩
- widziemy (starop. forma) — dziś popr.: widzimy. [przypis edytorski] ↩
- ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski] ↩
- chceć ubespieczyć (starop.) — chce ci ubezpieczyć. [przypis edytorski] ↩
- postanowić (starop.) — ustalić; państwo do końca niepostanowione: [państwo nie do końca ustalone, ustanowione; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- siedli (starop.) — [tu:] przepadli, zginęli. [przypis redakcyjny] ↩
- za tak małe czasy (starop.) — w tak krótkim czasie. [przypis edytorski] ↩
- znieść (starop.) — zniszczyć. [przypis redakcyjny] ↩
- biegłe [lata] (starop.) — bieżące. [przypis redakcyjny] ↩
- naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski] ↩
- łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- więtszy (starop. forma) — większy. [przypis edytorski] ↩
- pomknąć (starop.) — poprowadzić dalej, rozszerzyć. [przypis edytorski] ↩
- barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski] ↩
- a niżli (starop.) — aniżeli; niż. [przypis edytorski] ↩
- odpasować (starop.) — odpasać; odłączyć od pasa. [przypis edytorski] ↩
- zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): skąd. [przypis edytorski] ↩
- roście (starop. forma) — dziś popr. 3. os. lp: rośnie. [przypis edytorski] ↩
- wzrokuć nie odbierze (starop.) — skrót od: nie odbierze ci wzroku. [przypis edytorski] ↩
- zaraz (starop.) — naraz, [nagle]. [przypis redakcyjny] ↩
- powadzić się (starop.) — pokłócić się. [przypis edytorski] ↩
- wierzże (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
- sadzić się na czym (starop.) — polegać na czym, dufać w co. [przypis redakcyjny] ↩
- Kassan — król Antiochii, ojciec Erminii; [syn Kassanów: syn Kassanowy, syn Kassana; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- zprzymierzony (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): sprzymierzony. [przypis edytorski] ↩
- azaś (starop.) — czyś; czy jesteś. [przypis edytorski] ↩
- dobrześ wiadomy (starop. konstrukcja) — inaczej: dobrze jesteś wiadomy; dobrze wiesz. [przypis edytorski] ↩
- niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał; iakoć niechciał: jak nie chciał ci [dać przejścia itd.]. [przypis edytorski] ↩
- przeście (starop.) — przejście. [przypis edytorski] ↩
- bespieczny (starop. forma) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski] ↩
- ponno a. pono (starop.) — ponoć; podobno. [przypis edytorski] ↩
- skukłać (starop.) — pobić, pogromić, [rozgromić]. [przypis redakcyjny] ↩
- siła (starop.) — dużo, mnóstwo. [przypis edytorski] ↩
- niewczas (starop.) — niewygoda; rot wiele niewczasem zmniejszonych: rot [oddziałów wojsk] wiele pomniejszonych z powodu niewygód. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- jedno (starop.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- przypiąć (starop.) — dokuczyć; [por.] głód przypnie. [przypis redakcyjny] ↩
- wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski] ↩
- takli to (...) żywot (...) macie (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy taki żywot macie. [przypis edytorski] ↩
- żywot (starop.) — [tu:] żywność, utrzymanie. [przypis redakcyjny] ↩
- ony (starop. forma) — te, one [okręty]. [przypis edytorski] ↩
- aza (starop.) — czy, czyż, alboż; może. [przypis edytorski] ↩
- przyjaźliwe (starop.) — przyjazne; tu: sprzymierzone. [przypis edytorski] ↩
- wstręt (starop.) — odpór, przeszkoda. [przypis redakcyjny] ↩
- dwa razyćby nas potrzeba porazić (starop.) — konstrukcja z partykułą -ci (skróconą do -ć) i ruchomą końcówką trybu przypuszczającego; znaczenie: trzeba by [ci] nas dwa razy porazić [dwa razy pokonać]. [przypis edytorski] ↩
- gdzieby (starop.) — tu: gdyby. [przypis edytorski] ↩
- przegrać polem (starop.) — [przegrać] w polu. [przypis redakcyjny] ↩
- ujmi (starop. forma) — dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: ujmij. [przypis edytorski] ↩
- bespieczny (starop. forma) — dziś popr.: bezpieczny. [przypis edytorski] ↩
- pojźrzawszy (starop.) — spojrzawszy. [przypis edytorski] ↩
- spisek (starop.) — warunek pokoju, układ, przymierze. [przypis redakcyjny] ↩
- wyjąćbychmy chcieli (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: bychmy chcieli wyjąć; dziś: chcielibyśmy wyjąć [tj. wyswobodzić]. [przypis edytorski] ↩
- natośmy (...) opuścili [domy] (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: na to [dlatego, po to] opuściliśmy. [przypis edytorski] ↩
- umysł (starop.) — tu: zamysł. [przypis edytorski] ↩
- łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- niebespieczeństwo (starop. forma ort.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski] ↩
- wywodzić (starop.) — tu: wyprowadzać (por. wieść: prowadzić). [przypis edytorski] ↩
- błagać kogo (starop.) — tu: przebłagiwać kogo a. co. [przypis edytorski] ↩
- naprawuje (starop. forma) — dziś popr. forma 3.os.lp: naprawia. [przypis edytorski] ↩
- tąśmy (...) dobyli [miast i zamków] (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: tą dobyliśmy (tą, tzn. boską ręką, patrz wyżej, strofa 83 pieśni II). [przypis edytorski] ↩
- nadzieje (starop. forma) — dziś popr. forma D.lp r.ż.: nadziei. [przypis edytorski] ↩
- armata (starop.) — tu: flota. [przypis edytorski] ↩
- by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski] ↩
- najwiętsze (starop. forma) — największe. [przypis edytorski] ↩
- naszę (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: naszą. [przypis edytorski] ↩
- namniej (starop.) — najmniej. [przypis edytorski] ↩
- szczęśliwszy (starop. forma) — tu: szczęśliwsi (M.lm). [przypis edytorski] ↩
- pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- niechce (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chce. [przypis edytorski] ↩
- niech się ma do boju (starop.) — niech się przygotuje do boju (walki). [przypis edytorski] ↩
- przodek (starop.) — tu: przednia część (szaty). [przypis edytorski] ↩
- obiedwie stronie (starop. forma) — liczba podwójna, dziś nieużywana, podobnie: dwie koronie, pieśń VIII zwr. 15. [przypis redakcyjny] ↩
- podniózszy (starop. forma) — dziś popr.: podniósłszy. [przypis edytorski] ↩
- wzgórę (starop. forma) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski] ↩
- w oney dobie (starop.) — w tym czasie. [przypis edytorski] ↩
- obierzże (starop. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: wybierz. [przypis edytorski] ↩
- Janus (mit. rzym.) — bóg początków, opiekun drzwi, bram i mostów, patron umów, układów sojuszniczych; tradycyjnie przedstawiany z dwiema twarzami, z kluczami i laską, co symbolizować miało władzę nad ziemią i niebem, czy też przeszłością i przyszłością; bramy jego świątyni zamykano w czasie pokoju, a otwierano w czasie wojny. [przypis edytorski] ↩
- zamkniony (starop. forma) — zamknięty. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś: krwi; krwie chciwa: żądna krwi. [przypis edytorski] ↩
- Tyzyfona (mit. gr.) — siostra Alekto i Megery, jedna z Erynii. [przypis redakcyjny] ↩
- Megera (mit. gr.) — jedna z Erynii, siostra Alekto i Tyzyfony. [przypis redakcyjny] ↩
- Nemrot, Nemrod a. Nimrod — prawnuk Noego, sławny myśliwy i władca Mezopotamii; wg tradycji żydowskiej inicjator budowy miasta i wieży Babel. [przypis edytorski] ↩
- wieża ona (starop. forma) — ta wieża, owa wieża; tu: wieża Babel. [przypis edytorski] ↩
- szła przezeń wzgórę — tu: była przez niego wznoszona (budowana). [przypis edytorski] ↩
- wzgórę (starop. forma) — w górę; wzwyż. [przypis edytorski] ↩
- pokazować (starop. forma) — dziś popr.: pokazywać. [przypis edytorski] ↩
- niechciał (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie chciał. [przypis edytorski] ↩
- skosztować (starop.) — tu: spróbować; wypróbować (zmierzyć) swoje siły. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- Nicea — stolica Bitynii. [przypis redakcyjny] ↩
- hełm (...) którego, wziąwszy Niceą, dostano (starop.) — hełm zdobyty [jako trofeum] po wzięciu (tj.zdobyciu) Nicei. [przypis edytorski] ↩
- wszytka (starop. forma) — wszystka, cała. [przypis edytorski] ↩
- sadzony (starop.) — tu: wysadzany (szlachetnymi kamieniami). [przypis edytorski] ↩
- stucznie a. sztucznie (starop.) — kunsztownie. [przypis edytorski] ↩
- ztąd (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): stąd. [przypis edytorski] ↩
- nie długo (starop. forma ort.) — dziś popr.: niedługo; wkrótce. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop.) — skrót od: prawi; mówi. [przypis edytorski] ↩
- potrzebniejszym tu (starop.) — skrót od: potrzebniejszy jestem tu. [przypis edytorski] ↩
- pręcej (starop. forma) — dziś: prędzej; szybciej. [przypis edytorski] ↩
- lub (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski] ↩
- spiesznie (starop. forma) — śpiesznie; z pośpiechem; szybko. [przypis edytorski] ↩
- pojezdża (starop. forma) — tu: jedzie. [przypis edytorski] ↩
- łajać (starop.) — narzekać, skarżyć się, ubliżać, znieważać. [przypis edytorski] ↩
- Jerozolimskich kwapiąc się do grodów — przestawienie, zamiast: kwapiąc się do jerozolimskich grodów (porównaj pieśń I zwr. 2, zwr. 25 itp.). [przypis redakcyjny] ↩
- mieszkanie (starop.) — tu: zwłoka, opóźnienie. [przypis edytorski] ↩
- wszytkie (starop. forma) — wszystkie. [przypis edytorski] ↩
- w lesiech (starop. forma) — dziś Msc.lm: w lasach. [przypis edytorski] ↩
- odprawować (starop.) — odprawiać. [przypis edytorski] ↩
- wytychać (starop.) — odpoczywać. [przypis edytorski] ↩
- mniejszy (starop.) — dziś M.lm: mniejsi, pomniejsi. [przypis edytorski] ↩
- rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Torquato Tasso
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Jerozolima wyzwolona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tasso-jeruzalem-wyzwolona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.