AKT TRZECI
Pokój Rejenta.
SCENA PIERWSZA
Rejent siedzi przy stoliku i pisze. Dwóch mularzy przy drzwiach stoi.
Rejent, MULARZE
REJENT
Opiszemy sprawę całą;
Na te ciężkie nasze czasy
Boskim darem takie basy1.
Każdy kułak spieniężymy:
Że was bito, wszyscy wiémy.
MULARZ
REJENT
Mój majstruniu.
MULARZ
REJENT
Bo machano dosyć raźnie.
MULARZ
DRUGI MULARZ
REJENT
MULARZ
REJENT
MULARZ
REJENT
Porachują kości w grzbiecie,
Ten jest bity — wszak to wiecie?
A kto bity, ten jest zbity?
Co?
MULARZ
Ten jest zbity.
REJENT
To rzecz jasna, moi mili.
MULARZ
REJENT
napisawszy
MULARZ
REJENT
MULARZ
REJENT
Znak, drapnięcie?
MULARZ
pomówiwszy z drugim
REJENT
Mała ranka, nic innego.
MULARZ
REJENT
Jednym słowem, rana wszelka
Skąd pochodzi?
MULARZ
REJENT
MULARZ
REJENT
Co mieć ciało skaleczone:
Że zaś raną jest drapnięcie,
Więc zapewnić możem święcie,
Że jesteście skaleczeni,
Przez to chleba pozbawieni.
MULARZ
REJENT
Jesteś, bratku, i z przyczyny,
Że ci nie dam okruszyny —
pisze
Przez to chleba pozbawieni,
Z matką — żoną — czworgiem dzieci.
MULARZ
DRUGI MULARZ
REJENT
Mieć możecie — tacy młodzi.
MULARZ
DRUGI MULARZ
REJENT
napisawszy
Teraz jeszcze zaświadczycie,
Że nastawał na me życie.
Stary Cześnik, jęty szałem,
Strzelał do mnie.
MULARZ
REJENT
DRUGI MULARZ
MULARZ
Lecz chciał strzelać do makówki.
REJENT
No, no, dosyć tego będzie —
Świadków na to znajdę wszędzie —
Nie brak świadków na tym świecie,
Teraz chodźcie — bliżej! bliżej! —
Znakiem krzyża podpiszecie. —
Michał Kafar trochę niżej —
Tak, tak — Maciej Miętus — pięknie! —
Za ten krzyżyk będą grosze,
A Cześniczek z żółci pęknie.
MULARZ
Coś z dawnego nam przypadnie.
REJENT
MULARZ
REJENT
MULARZ
REJENT
popychając ich ku drzwiom
Bo się poznasz z moim progiem.
MULARZ
REJENT
popychając ku drzwiom
MULARZ
we drzwiach
REJENT
zamykając drzwi
Dobrzy ludzie, bądźcie zdrowi!
wracając
A Cześnika stąd wykurzę;
Będzie potem o tej sprawie
Na wołowej pisał skórze4.
Lecz tajemne moje wieści,
Jeśli wszystkie z prawdą zgodne,
Tym, czym teraz serce pieści,
Najboleśniej go ubodnę.
SCENA DRUGA
Rejent, Wacław
REJENT
Pomówimy słówek parę. —
siada i daje znak synowi, aby usiadł
Niezachwianą wziąłem wiarę,
Iż wstępując w moje ślady,
Pobożności kroczysz drogą;
Że złe myśli, podłe rady
Nigdy zwieść cię z niej nie mogą.
Rade temu serce moje,
Quandoquidem5 już przy grobie,
Żyję tylko jeszcze w tobie.
ociera łzy
W nieustannej alternacie7
Składam kornie ciebie gwoli8
Przy Najwyższym Majestacie;
Bo ja tylko, moje dziecię,
Do fortunnej9 twojej doli
Aspiruję10 jeszcze w świecie.
WACŁAW
Acz nieczęsty, dowód drogi.
REJENT
Lecz zazdroszczą mi jej wrogi;
Syna z ojcem chcą rozdzielić,
Chcą się smutkiem mym weselić.
Złego ducha pną mamidła,
Twej młodości stawią sidła.
WACŁAW
REJENT
Starościanka...
WACŁAW
Tę ubóstwiać...
REJENT
WACŁAW
To dlatego, żem chciał wprzody11
Do sąsiedzkiej skłonić zgody.
REJENT
Któż jej więcej pragnąć może
Niż ja, człowiek bogobojny.
WACŁAW
REJENT
Cześnik burda12, ja spokojny.
WACŁAW
Że czasami stryj szalony?
REJENT
Innej waści trzeba żony;
I, serdeńko, będzie inna.
WACŁAW
REJENT
WACŁAW
Jednym13 celem na tym świecie.
REJENT
WACŁAW
REJENT
z uśmiechem
WACŁAW
REJENT
WACŁAW
REJENT
surowo
ze słodyczą
Niech się dzieje wola nieba. —
Lecz, serdeńko, gdyś tak stały,
Gdzież dawniejsze twe zapały?
Milczysz — jakże?
ironicznie
Jak o wszystkim wie ten stary!
WACŁAW
REJENT
Była quondam14 ta jedyna!
Ta wybrana! Ta kochana!
Teraz bawi u Cześnika.
WACŁAW
z pośpiechem
REJENT
Póki sama nie odpowié.
WACŁAW
REJENT
A jeżeli Bóg dozwoli,
Przyjmie rękę mego syna.
WACŁAW
REJENT
Intercyzę15 przyłączyłem,
Gdzie dokładnie wyraziłem:
Która zerwać zechce strona,
Ta zapłaci sto tysięcy.
WACŁAW
REJENT
WACŁAW
Lecz i Cześnik jeszcze żyje,
On nas spali w pierwszym pędzie.
REJENT
z flegmą, jak zawsze
Niech się dzieje wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.
WACŁAW
REJENT
WACŁAW
Topisz w sercu syna twego.
REJENT
WACŁAW
REJENT
WACŁAW
rzucając mu się do nóg
REJENT
Patrz, ja płaczę.
WACŁAW
wstając
REJENT
WACŁAW
REJENT
Cnota, synu, jest budowa,
Jest to ziarno, które sieje...
Wacław odchodzi. Po krótkim milczeniu.
SCENA TRZECIA
REJENT
Wdówkę tantną17, wdówkę gładką,
Za takową iść gadzinę,
To dotychczas jest zagadką;
Ale wątpić nie wypada,
Iż zamienić będzie rada.
prostując się
Wżdy18 wiek młody ma swe prawa.
Ale Cześnik, gdy postrzeże,
Iż na dudka wystrychnięty,
Może... może... strach mnie bierze,
Apopleksją będzie tknięty...
Niech się dzieje wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.
SCENA CZWARTA
Rejent, Papkin
PAPKIN
wsuwając się trwożliwie
REJENT
PAPKIN
z najniższym ukłonem i nieśmiało
Widzieć w godnej tej osobie
Chluba wielka, niepojęta
Spada na mnie w tejże dobie,
Jak niemylnie pewnie wnoszę?
REJENT
pokornie
Wolnoż mi się w odwet spytać,
Kogom zyskał honor witać?
PAPKIN
na stronie
Z każdym słowem daje nurka19 —
Niepotrzebne miałem względy.
śmielej
Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące. Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie.
Skończę wszystko bez pomocy.
głośno, wyciągając się na krześle
Rotmistrz sławny i kawaler —
okazując gestem wstęgi orderowe
Mądry w radzie, dzielny w boju,
Dusza wojny, wróg pokoju.
Znają Szwedy, muzułmany,
Sasy, Włochy i Hiszpany
Artemizy ostrze sławne
I nim władać ramię wprawne.
Jednym słowem, krótko mówiąc,
Kula ziemska zna Papkina —
Teraz, bratku, daj mi wina.
REJENT
po krótkim wahaniu, na stronie
Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje.
PAPKIN
na stronie
Po zleceniu od Cześnika
Może sobie udrę łyka21.
nakrywa głowę — pije
pije
pije
REJENT
na stronie
PAPKIN
Cóż, lepszego tu nie macie?
REJENT
PAPKIN
ze wzgardą
Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje.
A dać wina — to nie staje.
idzie do stolika, nalewa sobie. Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma
Samą maścią26 już przestrasza;
Potem prosi: «Jeśli łaska» —
Nie proś, nie nudź, hreczkosieju27,
A lepszego daj, u diaska!
REJENT
PAPKIN
pijąc
Istna lura, mój Rejencie!
REJENT
na stronie
Niech się dzieje wola nieba.
PAPKIN
Gdzie z pół świata masz napoje,
Gdzie sto beczek stoi rzędem!
Jeśli znajdziesz co takiego,
Dam ci, bratku, konia z rzędem.
REJENT
z ukłonem
Gdyż nie znana mi przyczyna,
Co w nikczemne moje progi
Marsowego wiedzie syna?
PAPKIN
rozpierając się na krześle przy stoliku
REJENT
PAPKIN
Z strony jaśnie wielmożnego
Cześnika Raptusiewicza,
Co go ranka dzisiejszego
Twych służalców sprośna dzicza28,
Godna jednak pryncypała,
W jego zamku napaść śmiała.
REJENT
Jego sługa dobrze słyszy.
PAPKIN
REJENT
PAPKIN
jeszcze głośniej
Albo że tam czyj łeb chory,
Przez to nigdy w pieśń słowika
Nie odmienią głos stentory29.
REJENT
słodko
Każę oknem cię wyrzucić.
Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz.
PAPKIN
REJENT
Hola!
PAPKIN
REJENT
do służących
PAPKIN
Tej parady między nami?
REJENT
sadzając go prawie gwałtem
siada blisko i naprzeciwko
nie spuszcza z oka Papkina
PAPKIN
Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem,
Że tak bardzo masz słuch tkliwy —
Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem —
Jakieś słówko głośniej powiem.
REJENT
PAPKIN
bardzo cicho
REJENT
PAPKIN
na znak potakujący Rejenta mówi dalej
To jest... raczej Cześnik wnosi,
Że, by skończyć w jednej chwili
Kontrowersją30, co... zrobili...
nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej
Kontrowersją... jak rzecz znana...
Że tak... to jest... że... sprzy... sprzyja...
odwracając się, na stronie
Cały język w trąbkę zwija.
REJENT
Waszmość prawisz zbyt zawiło.
PAPKIN
wstając
Wino trochę mocne było.
A nie jestem zbyt wymowny...
ciszej
REJENT
Dobry sąsiad czego żąda?
PAPKIN
REJENT
kończąc
Bądź, serdeńko, bez obawy.
PAPKIN
Abyś waszmość circa quartam31
U trzech kopców w Czarnym Lesie
Stanął z szablą do rozprawy.
REJENT
ironicznie
PAPKIN
ośmielając się
Że niemylne jego ciosy —
Wszakże w całym już powiecie
Pokarbował szlachcie nosy,
Tylko jeszcze...
REJENT
PAPKIN
oglądając się na drzwi
Jego grzeczną prośbę wnoszę
I dołączam moją własną
O odpowiedź krótką, jasną.
REJENT
Ale jakże się to zgadza:
Wszak ci jutro ma wesele.
PAPKIN
śmielej
Rano pierścień — w pół dnia szabla —
Wieczór kielich — w nocy...
REJENT
słodko
PAPKIN
na stronie
Ani mrumru. — Czy mnie licho
Tu przyniosło w takie szpony!
REJENT
ironicznie
PAPKIN
Trzykroć na dzień wpada w mdłości —
Cześnik, także rozogniony,
Jak gromnica ku niej pała —
Będzie para doskonała.
A że wierna w każdej sprawie,
Ręce, nogi w zakład stawię.
SCENA PIĄTA
Rejent, Papkin, Podstolina
PODSTOLINA
W twoim domu, mój Rejencie,
Co dowodem niech się stanie,
Żem zmieniła przedsięwzięcie.
Nie straciłam na namyśle
Niepotrzebnym czasu wiele —
Bo ja rzadko kiedy myślę,
Alem za to chyża33 w dziele —
I nie mówiąc Cześnikowi:
Mój staruszku, bądźcie zdrowi,
Milsze od was są sąsiady —
Podpisuję twe układy
I w minucie tutaj staję. —
oddając papier złożony
Drugi odpis u mnie będzie.
Gdy więc pewność w każdym względzie
I wzajemnie dane słowa,
Witam ciebie jak synowa.
REJENT
Moja pani miłościwa,
I fortuna35 w złotej nawie36
Żagiel dla mnie swój rozpięła,
Gdyś chętliwie i łaskawie
W twoje skarbne serce wzięła
Najkorniejsze prośby moje.
Tak jest, pani miłościwa,
Wielki splendor na mnie spływa;
A na szczepu mego trzaski37
Jeszcze większy spłynąć może,
Bo chcesz z arcywielkiej łaski
Mego syna dzielić łoże.
Niechże mi tu wolno będzie
Na tej lichej, własnej grzędzie,
Polecając waszmość pani
Trwałej przychylności zdroje
I powolne służby moje,
Do maluczkich upaść nóżek,
Jako sługa i podnóżek.
całuje ją w rękę
PAPKIN
na stronie
Zdmuchnął żonę Cześnikowi
I z nią syna swego swata!
Wszak ci Cześnik, gdy się dowie,
Jak szczupaka go rozpłata.
PODSTOLINA
Że to z gustu do odmiany
Wzięłam inne przedsięwzięcie;
Syn twój, Wacław, był mi znany,
Bardzo znany — jednym słowem,
Na cóż mam się kryć w tej mierze:
Był kochany — kochał szczerze.
PAPKIN
klaskając w palce
PODSTOLINA
Papkin tu?
PAPKIN
Aż go Anna zoczyć38 raczy.
PODSTOLINA
do Rejenta
do Papkina
PAPKIN
z pośpiechem
REJENT
Wasze!
PAPKIN
REJENT
PODSTOLINA
Mnie, zbyt słabej, mnie, kobiecie,
Opłakane wyrwał słowo.
PAPKIN
PODSTOLINA
Szłabym biedna w moc tyrana.
PAPKIN
do siebie
REJENT
do Podstoliny
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.
Ale teraz moje zdanie,
Że gdy Cześnik nie wie jeszcze
O nam chlubnie zaszłej zmianie,
Lubo w piśmie rzecz umieszczę,
Dobrze będzie, gdy z twej strony
Papkin weźmie zapewnienie
I powtórzy to, co w liście.
PAPKIN
na stronie
REJENT
A ja skreślę słówek parę.
odchodzi
SCENA SZÓSTA
Podstolina, Papkin
PAPKIN
odprowadzając go oczyma
Co to znaczy? gdzie sumienie?
REJENT
ukazując głowę w drzwiach
PAPKIN
na stronie
cicho do Podstoliny
Z twej przyczyny wszyscy zginą —
Czyliż Cześnik ci nie znany?
On nie zniesie tego sromu40,
On pochodnią i żelazem
Śmierć wyrzuci w wasze ściany,
Gruz zostawi z tego domu.
Bój się Boga, chodźmy razem
oglądając się i odprowadzając coraz dalej na stronę
W jakiej strasznej jesteś toni...
Cicho!... Gdyby nie w tej dłoni
Artemizy groźna siła,
Już by... sza!... Niech Bóg nas broni!...
Dalej we drzwi i na schody.
PODSTOLINA
wyrywając się
PAPKIN
Czterech stoi.
PODSTOLINA
Pożegnanie dla Cześnika:
Kłaniaj mu się bardzo grzecznie,
Powiedz oraz41, jak mą duszę
Zbyt boleśnie żal przenika,
Że się tak z nim rozstać muszę —
Niech porywczo mnie nie gani...
PAPKIN
Tych ode mnie nie usłyszy.
SCENA SIÓDMA
Podstolina, Papkin, Rejent
REJENT
PAPKIN
REJENT
PAPKIN
REJENT
PAPKIN
w ukłonach
Za przyjęcie dzięki składa.
Ukłony i ceremonie aż do końca sceny.
REJENT
PAPKIN
REJENT
odprowadzając go
PAPKIN
REJENT
PAPKIN
REJENT
PAPKIN
Drzwi otwierają się i widać czterech pachołków.
REJENT
PAPKIN
REJENT
do pachołków
PAPKIN
REJENT
Schody ciemne — macać trzeba —
PAPKIN
z ukłonem, jednym susem za drzwiami się znajduje, drzwi się zamykają, słychać łoskot, jak gdyby kto zleciał ze schodów.
Podstolina idzie ku Rejentowi.
REJENT
wracając
Z nią się zawsze zgadzać trzeba!
- basy — ślady na ciele od plag, cięgi. [przypis redakcyjny] ↩
- czegóż (...) wam nie stało — czego wam brakowało. [przypis edytorski] ↩
- szturkać — szturchać. [przypis edytorski] ↩
- Na wołowej pisał skórze — będzie miał wiele pisania w związku z tą sprawą (podczas ewentualnego procesu). Jeszcze dziś istnieje powiedzenie: „nie spiszesz na wołowej skórze”, na oznaczenie jakiejś długiej historii, trudnej do spisania nawet na wielkim arkuszu. [przypis redakcyjny] ↩
- quandoquidem (łac.) — jakkolwiek, aczkolwiek. [przypis redakcyjny] ↩
- sekatura (z wł.) — dokuczliwość, prześladowanie. [przypis redakcyjny] ↩
- alternata (z łac.) — odmiana losu, zmienna kolej życia. [przypis redakcyjny] ↩
- Składam... ciebie gwoli — składam dla ciebie. [przypis edytorski] ↩
- fortunny (z łac.) — szczęśliwy; por. Fortuna: bogini szczęścia w mitologii starożytnych Rzymian. [przypis redakcyjny] ↩
- aspirować (z łac.) — dążyć. [przypis redakcyjny] ↩
- wprzody (starop.) — wprzódy, najpierw. [przypis edytorski] ↩
- burda — tu: awanturnik, kłótnik, zawadiaka, człowiek niespokojny. [przypis redakcyjny] ↩
- jednym — tu: jedynym. [przypis redakcyjny] ↩
- quondam (łac.) — niegdyś. [przypis redakcyjny] ↩
- intercyza (z łac.) — umowa na piśmie zawierana przed ślubem; dotyczyła przede wszystkim spraw majątkowych, również jakichś szczególnych warunków i obowiązków współmałżonków. [przypis redakcyjny] ↩
- diable — tu w znaczeniu: diablo, diabelnie. [przypis redakcyjny] ↩
- tantna (z łac.) — zamożna. [przypis redakcyjny] ↩
- wżdy (starop.) — jednak. [przypis redakcyjny] ↩
- dawać nurka — wyrażenie myśliwskie: ustępować, cofać się przed niebezpieczeństwem; tu: spuszczać z tonu. [przypis redakcyjny] ↩
- Nemo sapiens, nisi patiens (łac.) — Nie jest mądry, kto nie umie być cierpliwy; średniowieczne przysłowie łacińskie. [przypis redakcyjny] ↩
- udrzeć łyka — zarobić nieco, skorzystać na czymś. [przypis redakcyjny] ↩
- cienkusz — dosł.: osad piwny, zlewki; tu: złe, słabe wino. [przypis redakcyjny] ↩
- deresz (z węg.) — tu: mętny, słaby trunek, lura. [przypis redakcyjny] ↩
- lura — napój rozwodniony, bez smaku. [przypis edytorski] ↩
- nie stało — zabrakło. [przypis edytorski] ↩
- samą maścią — zewnętrznym wyglądem. Flaszka powinna być dobrze omszała, co jest świadectwem starości, a więc dobroci wina. [przypis redakcyjny] ↩
- hreczkosiej — pogardliwa nazwa zasiedziałego na wsi, niezbyt zamożnego szlachcica. [przypis redakcyjny] ↩
- dzicza — forma staropolska, tak jak: łodzia, pieczenia itp.; dziś: dzicz. [przypis redakcyjny] ↩
- stentor — człowiek o potężnym głosie. Nazwa pochodzi od jednego z bohaterów wojny trojańskiej, Stentora, odznaczanego się silnym, tubalnym głosem. [przypis redakcyjny] ↩
- kontrowersja (z łac.) — spór, sprzeczka, nieporozumienie. [przypis redakcyjny] ↩
- circa quartam (łac.) — koło czwartej. [przypis redakcyjny] ↩
- afekt (z łac.) — tu: uczucie. [przypis redakcyjny] ↩
- chyży — szybki. [przypis edytorski] ↩
- splendor (z łac.) — zaszczyt, blask. [przypis redakcyjny] ↩
- fortuna (z łac.) — tu: szczęśliwy los. [przypis redakcyjny] ↩
- nawa (z łac.) — okręt. [przypis edytorski] ↩
- szczepu mego trzaski — przyszli moi potomkowie po synie. [przypis redakcyjny] ↩
- zoczyć — zobaczyć. [przypis edytorski] ↩
- dzień feralny (z łac.) — dzień niepomyślny, fatalny, w którym wszelkie przedsięwzięcia kończą się niepowodzeniem lub nieszczęściem. Wiara w dni feralne, uznawana przez niektóre religie, była dość rozpowszechniona w owej epoce, choć oficjalnie uważana już za przesąd i wyśmiewana w literaturze (patrz: Małżeństwo z kalendarza Franciszka Bohomolca, Zabobonnik Franciszka Zabłockiego i inne). [przypis redakcyjny] ↩
- srom — tu: zniewaga, hańba. [przypis redakcyjny] ↩
- oraz — tu: także. [przypis edytorski] ↩
- banialuki — gadanie bez sensu, brednie. Wyraz wywodzi się z dzieła Hieronima Morsztyna (1580–1623) pt. Historia ucieszna o zacnej królewnie Banialuce..., zawierającego rozwlekłą, niesamowitą, niewiążącą się logicznie akcję, która przez swą bezsensowność przeszła w przysłowie. [przypis redakcyjny] ↩
- ambasada (z franc.) — tu: poselstwo, polecenie. [przypis redakcyjny] ↩
- diable (daw. forma) — diablo, diabelnie. [przypis edytorski] ↩
- suplikuję (łac.) — błagam, proszę. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Aleksander Fredro
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Zemsta · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.