Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń dziewiąta
Argument
Na chrześciany uderzyć w pułnocy1,
Ale świętemu kazał Michałowi
Stworzyciel — wygnać piekielne pomocy;
A te iak skoro poszły ku domowi
Y ci, co wyszli z Armidziney2 mocy,
Pomogli naszem. Iuż więcey nie czeka,
Ale zwątpiwszy, Soliman ucieka.
1.
Że on3 zgiełk srogi beł4 uspokoiony
Y że nie mógł być — iakoby życzyła5 —
Przedwieczney Myśli wyrok odmieniony:
Leciała stamtąd, a gdzie przechodziła,
Słońce się ćmiło, rodne schły zagony6;
A ukwapliwa7 do nowey roboty,
Prętkiemi8 biegła po powietrzu loty9.
2.
Że Rynald w woysku nie beł w onem czesie10,
To o Tankredzie y inszych11 słyszała
Co namężnieyszych12, że gdzieś beli13 w lesie.
«Y długoż — rzecze — będę próżnowała?
Niechay Soliman woynę zaraz niesie,
Pewnam14, że woysko poraziem15 zmnieyszone,
Rostyrków16 pełne y źle ziednoczone».
3.
Rotami mieszkał Soliman zuchwały,
Po wszystkiey prawie nad którego ziemi
Sroższego wieki tamteczne nie miały18
Y ledwie między olbrzymy dawnemi
Nalazł się który tak wściekły, tak śmiały;
W Turczech19 królował, mieszkać się był złożył
W Niceey, w którey stolicę założył.
4.
Od meandrowey20 do sangrowey21 wody,
Gdzie przedtem dawni mieszkali Mizowie22,
Lidowie23, pontskie24, bytińskie narody25;
Lecz chrześciańscy iak skoro panowie
Na woynę poszli azyiską26 w zawody,
Państwa mu iego y miasta pobrali
Y bitwę na niem dwa razy wygrali.
5.
Lecz o tem inszy28 wyrok beł na niebie
Y do Egiptu udał się wygnany,
Gdzie mu król beł rad29 y wziął go do siebie.
Ważył30 go równo z przednieyszemi pany,
Aby go potem w swey użył potrzebie,
Myśląc się nie dać więcey rozpościerać
Y chrześciany w Palestynie wspierać.
6.
Y niż się ruszyć miał do Palestyny,
Za iego wolą służbę przypowiedział31
Soliman zbóycom arabskiey krainy.
A w tem kiedy król w swem Egipcie siedział
Y lud azyiski y zbierał Murzyny —
Soliman łatwie32 uiął chciwe żądze
Łakomych zbóyców, za iego pieniądze.
7.
Po ziemi iudzskiey wielkie czynił szkody
Y wszystkie w koło33 opanował drogi,
Które z obozu szły do morskiey wody.
A maiąc w sercu boyce34 y ostrogi
Do pomsty: pamięć swoiey świeżey szkody —
Więtsze iuż rzeczy myśli na czas przyszły,
Ale ieszcze ma wątpliwe zamysły35.
8.
W zawoiu36, w męża starego osobie,
Twarz chudą y skroń zmarskami37 okryła,
Do kostek miała delią38 na sobie.
Wąsa nic, tylko brodę ogoliła,
Z wypustów39 ręce ukazała obie;
U boku saydak z krzywą szablą miała,
A w prawey ręce łuk cięgły40 trzymała.
9.
Te suche piaski y pola niepłodne,
Gdzie sławy żadney dostać nie możemy,
Ani zdobyczy, coby chwały godne.
A Goffred miasto tłucze — iako wiemy —
Dziurę iuż wybił, czasy ma pogodne41;
Wrychle42 o szturmie mieć będziem nowiny
Y ztąd43 uyrzemy ognie y perzyny.
10.
Wsi popalone, zaięte barany?
Wspomni45 na swoie dawne krzywdy owe,
Wspomni na państwo, z któregoś wygnany.
Odważ się, a zbiy woysko Goffredowe,
Uderz na obóz w nocy niespodziany,
Wierz Araspowi, któregoś spróbował
Y w tem wygnaniu y kiedyś królował.
11.
Ludzie tak nadzy46 y tak boiaźliwi
Mieli się o to kusić; zna Araby,
Że tylko na łup y na zdobycz chciwi.
Teraz masz nań czas, obóz bardzo słaby
Y twoi póydą z tobą nie leniwi».
To mówiąc iad mu w zanadrze47 miotała,
Potem się sama między wiatr wmieszała.
12.
«Ty, co mi grzeiesz oziębione żyły,
Nie człowiekiemeś49, ale cię w osobie
Człowieczey widząc, oczy pobłądziły.
Prowadź, gdzie raczysz — ia idę przy tobie
Y na krew wszystkę50 ofiaruię siły;
Ty mi bądź tylko życzliwa, a oczy
Y szablę moię51 sprawuy w ciemney nocy!»
13.
Y pięknemi w nich serca budzi słowy53;
Ochoty pełen kwiat arabskiey młodzi,
Grzeie się z głosu swoiey starszey głowy.
Alekto naprzód przed woyskami chodzi,
Sama proporzec wielki niesie nowy,
A woysko idzie tak spiesznie, że wieści
Y wszystkie ludzkie uprzedza powieści.
14.
W owego postać, co niesie nowinę
Y w Ieruzalem wchodzi, kiedy biie
Po zeszciu56 słońca ostatnią godzinę.
Idzie, a wszyscy wyciągaią szyie,
Ona królowi nocnego przyczynę
Naścia na obóz, więc y czas powiada,
Znaki y hasła arabskie wykłada.
15.
Czerwieniało się niebo niełaskawe,
A ziemia smętna, miasto57 chłodney rosy,
Puszczała pary straszliwe y krwawe;
Z szumem y z wichrem poszły na niebiosy
Podziemne dziwy y larwy58 plugawe,
Wypuścił Pluton wszystkie ćmy y mało
Duchów piekielnych w Abissach59 zostało.
16.
Arabowie swe woysko prowadzili,
A gdy w pół biegu noc swe lotne wozy
Tam postawiła, skąd się nadół60 chyli —
Pod chrześciańskie podeszli obozy,
Mniey ieszcze ponno61, niźli w ćwierci mili,
Gdzie pokarmiwszy, zwycięstwa bespieczny62,
Tak do nich mówił Soliman waleczny:
17.
Które złodzieyskie63 tak wiele państw zdarło
Y iako morze łakome y chciwe,
Wszystkie Azyey bogactwa pożarło;
A teraz oto szczęście wam życzliwe
Na rzeź ie wszystko w ten obóz zawarło;
W złoto ubrane y zbroye y konie
Wam będą na łup, nie im ku obronie.
18.
Persy y Turki, co byli tak mężni,
Po różnych woynach; dawno tych stracili,
Sami zostawszy słabi, niedołężni.
Ale, choćby też spełna wszyscy byli
Tak śpią — iako drwa — nadzy64, niepotężni,
Łatwie65 bezzbroyne y pobić ospałe,
Od snu do śmierci przeszcie66 barzo małe.
19.
Że przez przekopy wszyscy przeydziem snadnie68,
A wy przy wodzu i swoiem hetmanie
Biycie psi naród, co te kraie kradnie!
Dzisia69 Azya swobody dostanie,
Dziś Chrystusowe królestwo upadnie!»
Tak ich zagrzewał, tak im tyran tuszył70,
Potem się daley z woyskiem cicho ruszył.
20.
Ci, którzy byli wyszli71 na posłuchy72,
Zkąd73 łatwie poznał, że nie wszyscy spali
Tak, iako o tem miał swoie otuchy74.
Oni wołaiąc, wzad75 ustępowali,
Wołaniem wielkiem budząc obóz głuchy,
Tak, że pierwsza straż rozruch usłyszała
Y do sprawy76 się y do broni miała.
21.
Uderzą: trąby, surmy głośnie78 graią.
Ogromne końskie y człowiecze krzyki,
Idą pod niebo y wiatry mieszają.
Ryczą przepaści y góry, lecz ryki
Straszliwsze dobrze — piekła wypuszczają;
A z Flegetontu79 pochodnią trzymała
Alekto, którą znak miastu dawała.
22.
Ieszcze do końca nie dobrze81 sprawione82:
Nigdy tak rączo wicher nie wypadnie
Z ziemie — y wiatry nie tak są szalone;
Grom, kiedy z ogniem y z piorunem spadnie;
Rzeka, co niesie domy wywalone —
Na iego wściekłość y na serce śmiałe,
Tylko iest iakieś podobieństwo małe.
23.
Ledwie go spuści, wielkie widać rany,
A kogo zaymie y kogo uderzy —
Leci od dusze zaraz odbieżany;
A sam nie czuie, choć weń każdy mierzy,
Każdy nań siecze, choć hełm porąbany
Brzmi tak, iako dzwon, choć skry wylatuią
Od częstych razów, które mu doymuią.
24.
Y pierwsze roty rozgromione gonił —
Arabowie też w obozy wpadali
Y przez przykopy przeszcia84 nikt nie bronił.
Iuż się zwycięzcy z temi pomieszali
Co uciekali; iuż się każdy chronił;
Iuż nieprzyjaciel wpadał y w namioty
Y krwią płócienne pofarbował płoty.
25.
Z ogromną szyią — na hełmie stalonem85 —
Który się wspina wzgórę86, a po boku
Biie z obu stron dwoistem ogonem,
Pianę ma w gębie, a iad brzydki w oku,
Świszczy ięzykiem wielkiem roztroionem,
A z panem równo okrutnie się burzy
Y dymem z gęby y płomieniem kurzy.
26.
Na Solimanie wielki smok ognisty,
Iako więc w ciemną noc z błyskawicami
Zda się żeglarzom ocean pienisty.
Iedni się biią, a drudzy kupami
Wciąż uciekaią, a mrok nieprzeyrzysty
Y noc w rozruchu wszystko pomieszała
Y kryiąc trwogę — trwogi przyczyniała.
27.
Skoczył Włoch ieden przy Tybrze zrodzony,
Którego siły ani okróciła87
Praca, ani wiek laty88 nachylony.
Piąci89 miał synów, któremi — gdzie była
Naysroższa bitwa — chodził otoczony,
A z młodu ieszcze wyknęli90 do zbroie,
Wczas91 się na przyszłe zaprawuiąc boie.
28.
Ostrzyli na krew y serca y broni:
«Pospieszmy dzieci, tam kędy93 szkarady94
Pastwi się tyran y lud płochy goni!
Żaden się nie trwóż, żaden nie bądź blady,
Że naszych biią, że są we złey toni;
Mała to sława — moia droga młodzi —
Która bez żadney przewagi przychodzi».
29.
Dzieci — u których ieszcze zęby małe,
Małe paznokcie — wywodzi z iaskiniey
Y wprawuie ie w zwierze okazałe.
A one95 matki posłuszne mistrzyniey96,
W co urodziwszych tylko zęby śmiałe
— Biorąc z macierze97 przykład — utapiaią,
A zwierz co mnieyszy imo98 się puszczaią.
30.
Y Solimana wszystka sześć100 opadli,
Chcąc go wraz wszyscy wziąć na rohatyny101.
Które mu w boki z obie stronie102 kładli;
Ale syn starszy uprzedził rodziny
Y kiedy bracia z oycem na niem padli,
On rzucił oszczep y z tasakiem103 spodniem,
Skoczywszy podeń104, chciał konia skłóć pod niem.
31.
— Co do pół boków w morzu wielkiem stoi,
Odpiera deszcze, wiatry, gromy, wały
Y Iowiszowych gniewów się nie boi:
Tak na oszczepy, na miecze niedbały,
Bespieczny stoi poganin w swey zbroi
Y temu, co chciał dosiąc105 sztychem brzucha
Iego koniowi — przeciął łep106 do ucha.
32.
Iuż beł na ziemi tak srodze raniony,
Chciał go wznieść, ale próżne prace były,
Bo y sam na niem poległ obalony:
Podciął mu wszystkie u ramienia żyły
Y tak upadał koniem potrącony;
Ieden na drugiem obadwa konaią,
Oba krew y dech ostatni mięszaią107.
33.
Którem go sięgał z daleka po oku,
Lecz y ten ranę wziął od poganina,
Cięty w słabiznę u lewego boku.
Długo się męczył y nie chciał chudzina
Wielkiem oporem do wiecznego mroku;
Dusza przez dzięki108 ciała odbiegała
Y przez gwałt prawie świat zostawowała109.
34.
Oba bliźnięta, a tak iednakowi,
Że się rodzicy sami omylali
Y często swemu śmiali się błędowi110.
Ale się teraz barzo różni stali,
Bo łep111 do czysta uciął Lorencowi —
Tobie (o twarda różnico) Bonifinie,
Z piersi rościętych112 krew strumieniem płynie!
35.
Straciwszy wszystkie syny, nieszczęśliwy,
Patrzy na trupy, a żal mu przez kości
Przeymuie serce wielki, przeraźliwy.
Żaden tak mocney nie widział starości:
Że żywy został — u mnie wielkie dziwy!
Y bił się przedsię114, ponno115 z tey przyczyny.
Że konaiące nie patrzył na syny116.
36.
Że mu część żalu zakryły onego;
Nie chce w niem umysł zwycięstwa wspaniały,
Gdzieby117 nie zgubił sam siebie samego.
Żywotem wzgardził, o swą krew niedbały,
Nieprzyiaciela krwie118 pragnie swoiego
Y nie rozeznać, co chce y co woli:
Umrzeć, czy zabić — tak go serca boli.
37.
Ta moia ręka y takiey słabości,
Że wszystką siłą na cię usadzona,
Nie może na mię wzbudzić twey srogości?!»
W tem ią wyniesie, ona — wyniesiona,
Spadaiąc z góry, przecięła do kości
Lewego boku — tak, że mu krew z ciała
Polerowaną zbroię popluskała.
38.
Obróci się nań tyran iadowity:
Przeciął mu zbroię, przeciął puklerz na niem,
Choć siedmioraką skórą beł121 okryty;
Y w brzuchu mu miecz utopił, że za niem
Wypadła dusza pospołu z ielity:
Mdleye nieborak, a krew na przemiany
To z gęby leie, to z otfartey122 rany.
39.
Na gniew Iowiszów124 długi wiek niedbały,
Gdy go nakoniec125 wściekłe Aquilony126
Wywrócą — wali za sobą las mały:
Tak y ten poległ; a z oboiey strony127
Kupami trupy na koło leżały.
Z taką cny rycerz umierał ozdobą,
Ciągnąc na on świat tak wielu za sobą.
40.
Dodawał swoiem Sułtan niebłagany128 —
Arabowie też za swem przewodnikiem
Uciekaiące bili chrześciany.
Henryk Angielczyk z Witem Bawarczykiem
Legli od srogiey Dragutowey rany,
Tenże Gilberta y Aryodena
Y Frąca zabił129 — wszystkich trzech od Rhena.
41.
Zabił: ten mieczem, ów pierzystą130 trzciną;
Murat na wylot przebił Andrapona
Pod lewą pachę perską rohatyną131.
Ale kto może pamiętać imiona
Tych, co ginęli oną132 mieszaniną133?
Goffred w tem134 bieżał, krzykiem obudzony,
Zbieraiąc w kupę swóy lud rosproszony135.
42.
Których w obozie co raz136 przybywało —
Tak się domyślał y tey beł137 otuchy138 —
Że to arabskie łotrostwo być miało,
Bo często o niem przychodziły słuchy,
Że go po drodze siła rozbiiało;
Lecz mniemał, że tak być nie mogli śmieli,
Aby uderzyć na obozy mieli.
43.
Że w larmę139, w larmę biią y wołaią,
A krzyk ogromny w górę wyniesiony
Y gęste głosy — obłoki mieszaią.
Z Kloryndą to szedł z miasta wyprawiony
Argant; ci także srodze nacieraią.
Trochę się tylko Hetman zastanowi140
Y tak mężnemu mowi Guelfonowi:
44.
Która od miasta y gór następuie?
Idź przeciwko niem y zaydzi141 im drogę,
Niech nieprzyjaciel wstręt142 tam iaki czuie;
A ia tem czasem143 lud arabski mogę
Trzymać na sobie, że się zahamuie.
Ci z tobą póydą, a idź spiesznie z niemi,
Ia w inszą stronę, nastąpię z moiemi».
45.
Obydwu w on czas144, różnemi drogami:
Guelf przeciw górom y ku miastu iedzie,
Hetman się idzie potkać145 z Arabami.
Ale ten co krok, co dziesięć uiedzie,
Ludzi mu zewsząd przybywa kupami,
Tak, że iuż możny y dosyć potężny
Szedł tam, kędy krew lał Soliman mężny.
46.
Głęboka Wisła146 — nie zakrywa brzegu,
Ale im daley swych źrzódeł odchodzi,
Tem hardsza bieży z gwałtownego biegu;
Wsi147, pola, lasy, bystre rwą powodzi148,
Mosty łamią kry z umarzłego śniegu149,
A sama morze kilką rogów150 bodzie
Y woynę — nie dań151 — śle baltyckiey wodzie152.
47.
Bieży y daley uchodzić swem broni
Y zawraca tych, którzy uciekaią:
«Wiedzcie przynamniey kto was — prawi153 — goni!
Ci rany tylko w tył biorą y dayą,
A w samey tylko ufaią pogoni,
Ale skoro im twarzy ukażecie,
Zaraz ucieką y bić ie będziecie154».
48.
Rączego konia w oba boki kole,
Kędy Soliman z swemi Arabami
Gnał płoche roty przez szerokie pole.
Między gęstemi mieczmi155 y śmierciami
Bieży przez mokre y krwią ściekłe role156,
Rwie mocne hufce, a gdzie wodze skłoni157 —
Z obu stron lecą Arabowie z koni.
49.
Tak iako piorun ciśniony z obłoka;
Soliman — wielki następ na się czuie,
Lecz się nie trwoży y nie mruży oka —
Y owszem, blisko podeń158 się szańcuie159
Y miecz wynosi chcąc go ciąć z wysoka;
O iako wielcy dway bohaterowie,
Zeszli się czynić160 o krew y o zdrowie!
50.
O państwo wielkie bić się w placu małem.
Ten poiedynek, okrom161 wątpliwości,
Musiał być wielkiem y srogiem y śmiałem,
Lecz, iż go nocne zakryły ciemności —
Y ia go piórem minę zapomniałem162;
Był iednak godzien, aby iasne słońce
Odkryło było światu takie gońce163.
51.
Nieprzyjaciołom mężnie odpierali165,
Przy swoiem wodzu y Solimanowi
Co natarciwszy w koło dogrzewali.
Nie więcey tamci mogli, niźli166 owi,
Nie więcey tamci, niż ci — przemagali167;
Iako na wadze strony się równaią:
Tak zabiiaią, iako umieraią.
52.
Z gniewliwem stoi Aquilonem169 w zwadzie,
Nie złożą170 sobie, a niebo y morze,
Obłok na obłok y wał171 na wał kładzie —
Tak y tam żadna strona w oney porze172
Nie przemagała173 w Marsowem zakładzie:
Miecze na miecze y konie na konie,
Obiedwie174 równo zastawuią stronie.
53.
Y niemniey krwawa daley, w drugiey stronie:
Ćma niezliczona w chmurach się wieszała
Duchów piekielnych, swoiem ku obronie.
Ta serc pogaństwu y sił dodawała,
Które iuż beło175 w obozowey bronie176;
Ale kto ogniem swem Arganta sięga,
Choć iego własny dosyć go użega.
54.
Na straży poszedł y przez przykop skoczył
Y drugiem przezeń przeyazd dał gotowy
Y gęstemi go trupami natłoczył.
Szańce poznosił, powypełniał rowy
Y krwią swych panów namioty pomoczył177;
Klorynda z niem wraz, albo trochę za niem
Szła, urażona onem uprzedzaniem.
55.
Kiedy Gwelf przypadł z posiłki świeżemi178,
Za iego przyściem179 twarzy obracali,
Y mężnie znowu potkali180 się z niemi.
A kiedy się tak z sobą pomięszali,
A krew z obu stron płynęła po ziemi —
Stworzyciel świata święte oczy swoie
Obrócił w on czas na surowe boie.
56.
Maiąc wszystkie swe stworzenia na pieczy181,
Siedział na tronie swoiey wielmożności,
Kędy zmysł nigdy nie doydzie człowieczy.
Trzy światła w iedney świeciły światłości,
O niepoięte rozumowi rzeczy!
Natura, Wróg, Czas beli182 pod nogami
Y wieczne Rucho183 z inszemi184 sługami.
57.
Która bogactwo y złoto ma w mocy
Y świecką chwałę; a iako kazała
Wieczna Myśl, tak swem kołowrotem toczy.
Taka Go chwała y iasność odziała,
Że y godnieyszych blaskiem się ćmią oczy;
Ćmy nieśmiertelne okryte iasnością
Nierównie — równą cieszą się radością.
58.
Którą mistrz y dźwięk niepoięty stroi.
Ztamtąd186 Świętego zawołał Michała,
Który stał przed Niem w płomienistey zbroi.
«Nie widzisz — prawi187 — co to podziałała
Y co y teraz ćma piekielna broi;
Móy lud wybrany trapi y swe siły
Wszystkie nań prawie piekła obróciły.
59.
Woyny prowadzić, od tego hetmani,
Niechże mi więcey na świecie nie leży,
Niech tu nie rządzi, niech tu nie hetmani;
Niech nie zaraża powietrza, niech bieży
Do swych Abissów188, do swoich otchłani
Na wieczne męki y wieczne karanie —
Tak chcę y to iest moie rozkazanie!»
60.
Pełen, tak rączo niósł pióra pierzchliwe189,
Że myśli ludzkiey niedościgłe loty
Z niem porównane, zwać może190 leniwe191.
Wprzód empireyski przeszedł pałac złoty,
Tam, kędy dusze mieszkaią szczęśliwe;
Więc kryształowe, więc, gdzie iasne koło,
Gwiazdami wite, obraca się w koło.
61.
Wprzód Suturnową, potem Iowiszową,
Które Anyeli rękami własnemi
Sprawuią, choć ie ludzie — błędne zową
Ztamtąd się puścił pólmi przestronemi,
Gdzie się grom rodzi y śnieg z wodą dżdżową,
Gdzie świat sam siebie żywi y pożera
Y w swey się zwadzie rodzi y umiera.
62.
Plugawe chmury y czarne ciemności,
A noc swóy warkocz pleciony gwiazdami
Iuż odkrywała, z anyelskiey światłości.
W takiey więc słońce między obłokami
Po niepogodzie wychodzi iasności,
Tak piękna gwiazda po długiem ogonie
Upada wielkiey macierzy na łonie.
63.
Larwy, z pogaństwem mieszały lud Boży —
Na wyciągnionych skrzydłach zawieszony,
Taką ie mową y oszczepem trwoży:
«To wiecie dobrze, iakie Nieskończony
Pan gromy ciska, iakie Iego grozy,
O! źli, uporni — chocia193 w męce wieczney,
O! hardzi — chocia w nędzy ostateczney.
64.
W Ierozolimie z Iego możney ręki!
Cóż po tych burzach? w kiem macie ufanie,
Że mu się chcecie przeciwić przezdzięki194?
Idźcie — przeklęci — na wieczne karanie,
Na wieczny ogień y na wieczne męki;
Tam w Acheroncie195 swych woien pilnuycie
Y iako chcecie, tam z nich tryumphuycie;
65.
Sił dokazuycie, pod ognistem sklepem;
Tam złe będziecie dusze biczmi196 siekli;
Tam ogień palić w swem więzieniu ślepem!»
Mało co dbaiąc, leniwo się wlekli,
Aż na nie Anyoł uderzył oszczepem,
Dopiero pędem wielkiem uciekały
Piekielne larwy y świat opuszczały.
66.
Nieprzyiaciele wieczni ludzkiey duszy;
W takiey gromadzie nigdy nie lecieli,
Ptacy za morze, iako te pokusy;
Nigdyście liścia tyle nie widzieli,
Kiedy ie iesień y pierwszy mróz ruszy.
A skoro poszły one197 szpetne larwy,
Świat się wyiaśnił y beł piękney barwy.
67.
Albo mnieyszego serca być poczyna,
Choć go pochodnią Alekto nie grzeie,
Choć go piekielnem biczem nie zacina.
W naygęstsze hufce wpada y krew leie,
Kto się nawinie — siecze, wali, ścina;
Chude pachołki z bogatemi pany
Porównywaiąc198 — tyran niebłagany199.
68.
Męstwem y sercem na przód nic nie dała200:
Trafiła mieczem Berlingierowi
Właśnie w puł201 serca, gdzie dusza mieszkała;
A tak go pchnęła, że nieborakowi
Koniec broń wściekła tyłem ukazała.
Albin przez szyszak uderzony w kręgi,
Spadł z konia, tak raz od niey bywał tęgi.
69.
Lecz mu ucięła rękę; ta na ziemi
Wpół żywa, chce się nieboga pokrzepić
Y trzyma przedsię łuk palcy drżącemi.
Tak więc wąż ogon ucięty chce zlepić —
— Ale daremnie — z członkami inszemi;
Nie czyniła nic więcey Rykardowi,
Ale skoczyła ku Gernierowi.
70.
Miecz nieuchronny202 Kloryndzin203 ugodził,
Spadł mu łeb — z krtaniem204 przeciętem — nieżywy
Y w piasku ze krwią pomieszanem brodził,
A tułów martwy długo, (iakie dziwy!)
Siodła się trzymał y koń pod niem chodził
Y nierychło go z siebie zbył wierzganiem,
Czuiąc, że słaby ieździec siedział na niem.
71.
Swem ostrem mieczem płoche chrześciany,
Nie mniey po długiem obozie gromiła
Cna Gildylippa y siekła pogany205;
Iednaż płeć w obu, iednaż była siła,
Iednakie serce y małey odmiany,
Lecz się nie zeszły z sobą w tey potrzebie,
Inaczey o nich przeyrzano206 na niebie.
72.
Gwałtem przełomić hufiec gęsty chciała;
A w tem Gwelf przypadł, gdzie iuż nachylony
Mężna Klorynda lud przed sobą gnała
Y z góry na nię ciął niepostrzeżony
Y kęs z pięknego krwi wytoczył ciała;
Ale mu sztychem oddała zarazem,
Między żebrami pod świetnem żelazem.
73.
Przygodą podpadł Ośmid207 z Palestyny
Y tak nie sobie należącą raną
Zabity, z gęby plwał zkrwawione208 śliny.
A w tem do Gwelfa gromadą zebraną
Iego lud bieżał z oney mieszaniny —
Kloryndzie także ludzie przybywali,
Zaczem się z sobą znowu pomieszali.
74.
Y noc iasnemu dniowi uchodziła,
Kiedy Argillan wyszedł, rozwiązany
Z woley210 hetmańskiey, która na to była;
Y z prętka211 w zbroię niepewną ubrany,
Lub złą, lub dobrą212 — iaka się trafiła,
Bieżał zelżony żywot na szańc stawić
Y błędów przeszłych przewagą poprawić.
75.
Którego tylko do woyny chowaią —
Kiedy się urwie, bieży niewściągliwy
Na łąki, albo gdzie stada pasaią,
Wyniosłem karkiem trzęsie, a u grzywy
Plecione kosy213 z wiatrami igraią,
Piasek kopyty214 w prętkiem215 biegu ciska
Y rże216 ogromnie y nozdrzami pryska —
76.
A twarz mu gniewem y oczy pałały,
A tak biegł rączo, że stopy nie tłoczył
Y piaski śladu żadnego nie miały.
Między naygęstszy huf arabski skoczył,
Wołaiąc głosem — odważony, śmiały:
«O! rozbóynicy, skąd wam tey dostaie
Teraz śmiałości y kto ią wam daie?
77.
Zupełne — ciała, bo ich nie wytrwacie;
Wy nadzy, marni, wiatrom tylko swoie
Strzały, a żywot nogom polecacie.
Nie są po waszem plecu217 dzienne boie,
Bo wy tylko w noc y w cienie ufacie;
Ale, iakoto teraz świat odkryły218,
Trzeba zdolnieyszey y zbroie219 y siły».
78.
Taki ciężki raz y ranę takową,
Że w ten czas właśnie, gdy Argillanowi
Chciał odpowiedzieć — uciął mu krtań z mową.
Zaraz wieczny mróz wpadł Arabinowi
W serce — y w piersi biie martwą głową
Y czołem w ziemię, a u zbladłey gęby,
Kąsaią piasek potrętwiałe220 zęby.
79.
Muleaszowi zadał ranę srogą,
Ściął Agrykalta y Aryadyna
Wyprawił iednąż za inszemi221 drogą.
Kiedy rannego obalił Gradyna,
Przeganiał z niego222 y deptał go nogą.
Podniesie Gradyn oczu y mdłey głowy,
Do Argillana mówiąc temi słowy223:
80.
Cieszyć się będziesz y tobie przeyźrzały225
Nieba śmierć prętką od mężnieyszey ręki,
Coś to teraz tak dufny y zuchwały».
On zaś: «Ty umrzy226 tem czasem przezdzięki227,
Co to wiesz228, co mi nieba obiecały
Y karm swem ścierwem głodne psy y kruki!»
W tem weń miecz wraził za one nauki.
81.
Iego kochany był piękney urody
Ieden młodzieńczyk; a ieszcze ostremi
Włosami gładkiey nie okrywał brody
Y ledwie kwiaty dopiero pierwszemi,
Y mchem mu beły porosły iagody,
Włos zaniedbany przydawał wdzięczności
Y twarz przy męskiey piękna surowości.
82.
Który dopiero spadł na dół z obłoku,
A tak beł żartki, że takiego biegu
Wiatry nie miały y takiego skoku;
Trzcinę wpół trzymał złocistą po brzegu,
Szablę oprawną zawiesił u boku,
Z cienkiey bawełny zawóy miał na głowie,
Sam beł — w miesiące tkanem złotogłowie230.
83.
W srogiego Marsa dzieło się wprawował
Y gęste roty y lud potrwożony
Mieszał y śmiele wszędzie następował —
Chytry Argillan zachodząc go z strony231,
Nieostrożnego iakoś upilnował:
Konia pod niem skłół232, że ledwie na nogi
Wstał, a on iuż miecz nad niem trzymał srogi.
84.
Ręce do niego złożone obrócił,
Lecz w okrutniku kwiat piękney młodości,
Zatwardziałego serca nie okrócił.
Ciął nań, ale miecz więtszey był ludzkości
Y żałuiąc go — płazą się wywrócił;
Cóż potem233? znowu zadał mu sztych srogi
Y miecz przezdzięki234 musiał iść w swe drogi.
85.
On poiedynek Goffred odprawował,
Widząc, że iego Lezbin nieszczęśliwy
Beł we złem razie — on plac zostawował
Y z wielkiem pędem bieżał zapalczywy,
Lecz tylko pomstę — nie pomoc — gotował,
Bo iuż na ziemi, iako kwiat rozwity,
Podcięty pługiem, Lezbin beł zabity.
86.
Szyia się na grzbiet wywrócona kładła,
Ale choć w śmierci wdzięczność wydawały
Y twarz mu piękną iakąś barwą bladła.
Piersi kamienne w Sułtanie zmiękczały,
Nie iedna mu łza w puł236 gniewu wypadła.
Ty, Solimanie, płaczesz? coś swoiego
Państwa nie płakał, wszcząt237 zepsowanego238!
87.
Nieprzyjacielskie żelazo kurzyło,
Płacz ścisnął w piersiach; a serce surową
Wygnawszy żałość, gniewem się burzyło.
Ciął Argillana tak barzo, że z głową
Żelazo, szyszak y tarcz przepędziło:
On239 tak wielki raz y tak wielka rana,
Mężnego beła godna Solimana.
88.
Pcha nieżywego mieczem pomsty chciwem,
Iako pies wściekły od nieznanych gości
Ciśniony kamień — kłem kąsa gniewliwem.
O! niepotrzebna pociecho w żałości,
Mścić się nad ziemią y trupem nieżywem!
Ale tem czasem241 Goffred nie próżnował
Y na Araby śmiele następował.
89.
Wszyscy we zbroiach y wszyscy ćwiczeni:
Serdeczni, mężni, różnemi woynami,
W różnych potrzebach nie raz243 doświadczeni.
Między staremi beli żołnierzami,
U Solimana z dawnych lat liczeni
Y za niem w iego nieszczęściu szli wszędy,
W arabskie pola y w cierpliwe244 błędy245.
90.
Hufcowi, pewni nie ustąpić kroku;
Wpadł Goffred na nie y wprzód Korkutowi
Po ielca246 w lewem miecz utopił boku.
W łeb Rossanowi — ale Selimowi
Zadał raz cięty tuż przy samem oku;
Zabił Murata, który iem hetmanił,
Inszych moc zabił y srodze poranił.
91.
Między pogany y naszemi trwała
Y ieszcze namniey247 saraceńska strona
Nienachylona mocno się trzymała —
Zdaleka chmura z gęstego złożona
Prochu, nagle się stroną ukazała;
Potem z niey zbroye y miecze błysnęły
Y serca Turkom dopiero odięły248.
92.
Z chorągwią białą z krzyżem złotem biegło.
Chociabym sto gąb y sto miał ięzyków,
By250 się sto głosów do nich także zbiegło —
Niewyliczyłbych251 — od252 tych woiowników
Pobitych pogan: tak ich wiele legło:
Zbity Arabin y niezwyciężony
Turczyn po części iuż był przełomiony.
93.
Co raz to253 więtsza wszędzie się szerzyła,
A śmierć okrótna254 y nielutościwa255
We krwi śmiertelną kosę swą moczyła.
Król też czuiąc iuż, że się ukwapliwa256
Ona wycieczka257 niedobrze zdarzyła —
Z ludem przed miasto wyszedł y pod mury
Na wątpliwy bóy z swemi patrzał z gury258.
94.
Pospołu259 z Turki260 bardzo nachylili,
Gęste słał posły, aby lud wodzowie
Argant z Kloryndą zaraz uwodzili.
Ale choć do nich wskazował surowie261 —
Krwią opoieni długo się bawili262,
Acz naostatek263 ustąpić musieli
Y ludzie sprawą swe uwodzić chcieli264.
95.
Kto strach przywiedzie do dobrego końca?
Tarcze y zbroię miecą, chcąc być zdrowi;
Miecz teraz wadzi, co wprzód był obrońca.
Pod miastem wielka przeciw południowi
Dolina leży od zachodu słońca:
Przez tę pogaństwo nazad uciekało,
A proch przed sobą gęstą chmurą gnało.
96.
Srodze ie nasi siekli y pędzili,
Lecz kiedy z dołu w gurę265 się udali,
Gdzie świeży ludzie na posiłku byli —
Nie chciał Gwelf, aby w górę nacierali
Y kazał, aby daley nie gonili.
Tak swe stanowił hufce zagonione,
A król też swoie zbierał rozproszone.
97.
Y co te ziemskie czynić mogły siły;
Więcey nie może, pot z krwią z niego ciecze,
Bokami robi y tchnie267 w oney chwili;
Iuż ręką słabo y leniwo siecze,
Tarczy mu dźwignąć mdłe268 nie mogą żyły,
Miecz nie tnie, ale tłucze — iako stępy269,
Tak ostrze stracił y tak został tępy.
98.
Stronie270 rozbierał271 swóy umysł wątpliwy272:
Ieśli273 swą ręką śmierć miał zadać sobie,
Żeby go ięzyk nie szczypał dotkliwy274?
Czyli275 — straciwszy woysko w oney dobie —
Zachować cało żywot nieszczęśliwy?
Nakoniec276 rzecze: «Niech nieba wygraią,
Niech swe tryumphy z mey sromoty277 maią.
99.
Niech znowu patrzą na moie wygnanie,
Byle widzieli, kiedy znowu śmiele279
Będę ich słabe mieszał panowanie;
Nie ustąpię iem póki dusza w ciele,
Pamięć moich krzywd wiecznie nie ustanie
Y nieprzyiaciel sroższy się iem wrócę280,
Chocia się w popiół y w ziemię obrócę».
Koniec pieśni dziewiątey.
- pułnoc (starop. forma ort.) — północ. [przypis edytorski] ↩
- Armidzina — (należąca do) Armidy. [przypis edytorski] ↩
- on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski] ↩
- beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski] ↩
- jakoby życzyła (starop. forma) — jakby sobie życzyła; jakby chciała. [przypis edytorski] ↩
- rodny (starop.) — urodzajny; rodne zagony: urodzajne pola. [przypis redakcyjny] ↩
- ukwapliwy (starop. forma) — skwapliwy. [przypis edytorski] ↩
- prętki (starop. forma) — prędki. [przypis edytorski] ↩
- loty (starop. forma) — dziś N.lm: lotami. [przypis edytorski] ↩
- w onem czesie (starop. forma) — w tym czasie; wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- inszych (starop. forma) — innych. [przypis edytorski] ↩
- namężniejszy (starop. forma) — najmężniejszy. [przypis edytorski] ↩
- beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski] ↩
- pewnam (starop. forma) — skrót od: pewna [jeste]m. [przypis edytorski] ↩
- poraziem (starop. forma) — porazimy; pobijemy. [przypis edytorski] ↩
- rostyrki (starop.) — rozterki; rozdźwięki, kłótnie; rostyrków: dziś D.lm, dziś: rozterek. [przypis edytorski] ↩
- błędne roty (starop.) — oddziały koczownicze. [przypis redakcyjny] ↩
- Po wszystkiey prawie nad którego ziemi/ Sroższego wieki tamteczne nie miały (starop.) — zamiast: Nad którego wieki tamteczne nie znały sroższego po wszystkiej prawie ziemi. [przypis redakcyjny] ↩
- w Turczech (starop. forma) — w Turcji. [przypis edytorski] ↩
- meandrowa woda — Meander, rzeka w Azji Mniejszej, wpada do Morza Ikaryjskiego nieopodal Miletu; słynna z nader krętego biegu. [przypis redakcyjny] ↩
- sangrowa woda — rzeka Sangarios w Bitynii w Azji Mniejszej, uchodzi do Morza Czarnego. [przypis redakcyjny] ↩
- Mizowie — mieszkańcy krainy Mizji w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny] ↩
- Lidowie — mieszkańcy Lidii, krainy leżącej w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny] ↩
- pontskie narody — [ludy] mieszkające w krainie Pontus nad Morzem Czarnym w Azji Mniejszej. [przypis redakcyjny] ↩
- bityńskie narody — [mieszkańcy Bitynii]; Bitynia: kraina w Azji Mniejszej, oddzielona od Europy Morzem Marmara. [przypis redakcyjny] ↩
- azyjski (starop. forma) — azjatycki. [przypis edytorski] ↩
- nie raz (starop. forma ort.) — dziś: nieraz. [przypis edytorski] ↩
- inszy (starop.) — inny. [przypis edytorski] ↩
- mu (...) beł rad (starop.) — był mu rad; był mu przychylny. [przypis edytorski] ↩
- ważyć kogo (starop.) — poważać kogo; szanować. [przypis edytorski] ↩
- przypowiedzieć służbę komu (starop.) — przyjąć na służbę. [przypis redakcyjny] ↩
- łatwie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- w koło (starop. forma ort.) — wkoło; wokół. [przypis edytorski] ↩
- bojce (starop.) — bodźce. [przypis redakcyjny] ↩
- wątpliwe zamysły (starop.) — wątpliwości. [przypis edytorski] ↩
- zawój — turban; nakrycie głowy noszone przez Arabów i Hindusów: kilkumetrowa szarfa (pas materiału) w specjalny sposób zawinięta na głowie. [przypis edytorski] ↩
- zmarska (starop.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny] ↩
- delia — w oryginale: la veste oltra il ginochio al piègli cade; [delia: element ubioru męskiego szlachty polskiej w XVI w., strój pochodzenia orientalnego: noszony na żupanie nieprzepasany rodzaj płaszcza narzuconego na ramiona, często podbity i wykańczany futrem, z krótkimi, luźnymi rękawami i kołnierzem; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- wypusty (starop.) — wyłogi, brzeg u sukni lub rękawa, inną materią wyłożony. [przypis redakcyjny] ↩
- cięgły (starop.) — [tu] w znaczeniu biernym: ciągniony, tj. taki, który się da ciągnąć. [przypis redakcyjny] ↩
- pogodny (starop.) — dogodny, sposobny. [przypis edytorski] ↩
- wrychle (starop.) — rychło, szybko, wkrótce. [przypis edytorski] ↩
- ztąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: stąd. [przypis edytorski] ↩
- takli zwycięstwa są (starop. forma) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy takie są zwycięstwa, czy to są zwycięstwa. [przypis edytorski] ↩
- wspomni (starop. forma) — wspomnij. [przypis edytorski] ↩
- nagi (starop.) — [tu:] bez zbroi. [przypis redakcyjny] ↩
- zanadrze (starop.) — miejsce na piersiach pod wierzchnim ubraniem; w zanadrze, tu: do wnętrza. [przypis edytorski] ↩
- pochutnywać sobie (starop.) — unosić się radością. [przypis redakcyjny] ↩
- nie człowiekiemeś (starop. forma) — skrót od: nie człowiekiem [jest]eś. [przypis edytorski] ↩
- wszystkę (starop. forma) — wszystką; całą. [przypis edytorski] ↩
- moję (starop. forma) — moją. [przypis edytorski] ↩
- rzekszy (starop. forma) — dziś: rzekłszy. [przypis edytorski] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- bieży (starop. forma) — idzie, ucieka. [przypis edytorski] ↩
- swoję (starop. forma) — swoją. [przypis edytorski] ↩
- po zeszciu (starop. forma) — po zejściu; po zajściu (słońca), po zachodzie (słońca). [przypis edytorski] ↩
- miasto (starop.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- larwa (starop.) — maska; daw.: duch, demon. [przypis edytorski] ↩
- abis a. abys (starop.) — otchłań [tu: jako nazwa własna]. [przypis redakcyjny] ↩
- nadół (starop. forma) — na dół. [przypis edytorski] ↩
- ponno (starop.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski] ↩
- bezpieczny (starop.) — tu: pewny. [przypis redakcyjny] ↩
- złodziejskie (starop.) — przysłówek, dziś: po złodziejsku, w złodziejski sposób. [przypis redakcyjny] ↩
- nagi (starop.) — [tu:] bez zbroi. [przypis redakcyjny] ↩
- łatwie (starop. forma) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- przeszcie (starop. forma) — przejście. [przypis edytorski] ↩
- puśćcie to na mię (starop.) — zostawcie to mnie. [przypis edytorski] ↩
- snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- dzisia (starop. forma) — dzisiaj. [przypis edytorski] ↩
- tuszyć (starop.) — tu: dawać nadzieję. [przypis edytorski] ↩
- byli wyszli (starop. forma) — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: wyszli wcześniej, uprzednio, kiedyś itp. [przypis edytorski] ↩
- posłuchy (starop.) — czaty. [przypis redakcyjny] ↩
- zkąd (starop. forma ort.) — dziś popr.: skąd. [przypis edytorski] ↩
- miał swoje otuchy (starop.) — spodziewał się. [przypis edytorski] ↩
- wzad (starop.) — w tył. [przypis edytorski] ↩
- mieć się do sprawy (starop.) — tu: przygotowywać się do walki. [przypis edytorski] ↩
- wraz (starop.) — naraz, nagle. [przypis edytorski] ↩
- głośnie (starop. forma) — głośno. [przypis edytorski] ↩
- Flegetont (mit. gr) — [nazwa] od greckiego φλεγω: goreję; ognista rzeka piekielna. [przypis redakcyjny] ↩
- na straży (starop. forma) — dziś B.: na straż; na straży przypadnie: wpadnie na straż, dopadnie straży. [przypis edytorski] ↩
- nie dobrze (starop. forma ort.) — niedobrze; nie w pełni. [przypis edytorski] ↩
- sprawiony (starop.) — przygotowany. [przypis edytorski] ↩
- przed niem (starop. forma) — przed nim. [przypis edytorski] ↩
- przeszcie (starop. forma) — przejście; przeszcia bronić: nie pozwalać przejść. [przypis edytorski] ↩
- stalony (starop.) — stalowy, ze stali. [przypis edytorski] ↩
- wzgórę (starop. forma) — w górę, wzwyż. [przypis edytorski] ↩
- okrócić (starop.) — poskromić, pokonać. [przypis edytorski] ↩
- laty (starop. forma) — latami; laty nachylony: nachylony przez lata, pochylony z wiekiem. [przypis edytorski] ↩
- piąci (starop. forma) — pięciu (synów). [przypis edytorski] ↩
- wyknęli (starop. forma) — przywykali. [przypis edytorski] ↩
- wczas (starop.) — tu: w porę. [przypis edytorski] ↩
- przykłady (starop. forma) — [za] przykładami. [przypis edytorski] ↩
- kędy (starop.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- szkarady (starop.) — szkaradny. [przypis edytorski] ↩
- one (starop. forma) — te, owe. [przypis edytorski] ↩
- matki posłuszne mistrzyniej (starop.) — szyk przestawny; dziś: posłuszne matce mistrzyni. [przypis edytorski] ↩
- macierze (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: (z) macierzy; tzn. (z) matki. [przypis edytorski] ↩
- imo (starop.) — mimo; puszczać imo się: puszczać mimo siebie, puszczać bokiem, omijać. [przypis edytorski] ↩
- syny (starop. forma) — [za] synami. [przypis edytorski] ↩
- wszystka sześć (starop. forma) — cała szóstka, wszyscy w sześciu. [przypis edytorski] ↩
- rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski] ↩
- z obie stronie (starop. forma) — z obu stron. [przypis edytorski] ↩
- tasak (starop.) — miecz krótki, szeroki; puginał. [przypis redakcyjny] ↩
- podeń (starop. forma) — pod niego. [przypis edytorski] ↩
- dosiąc (starop. forma) — dziś popr.: dosięgnąć. [przypis edytorski] ↩
- łep (starop. forma) — dziś popr.: łeb. [przypis edytorski] ↩
- mięszać (starop. forma) — mieszać; tu: łączyć. [przypis edytorski] ↩
- przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis edytorski] ↩
- zostawowała (starop. forma) — zostawała. [przypis edytorski] ↩
- śmiali się błędowi (starop. forma) — śmiali się z błędu, śmiali się z pomyłki. [przypis edytorski] ↩
- łep (starop. forma ort.) — dziś popr.: łeb. [przypis edytorski] ↩
- rościęty (starop. forma) — rozcięty. [przypis edytorski] ↩
- nie więcej ociec (starop.) — już nie ojciec. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- ponno (starop.) — ponoć, podobno; tu: prawdopodobnie. [przypis edytorski] ↩
- że konające nie patrzył na syny — przestawienie: że nie patrzył na konające syny [tj. dziś: na konających synów; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- gdzieby (starop.) — gdyby; jeśli by [nie zgubił, nie stracił]. [przypis edytorski] ↩
- krwie (starop. forma) — dziś B.lp. r.ż.: krwi. [przypis edytorski] ↩
- takli to wzgardzona (starop. forma) — zdanie eliptyczne, konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy tak [jest] wzgardzona. [przypis edytorski] ↩
- za oną (...) za onem (starop. forma) — za tą, za tym. [przypis edytorski] ↩
- beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski] ↩
- otfartey (starop. forma ort.) — otwartej. [przypis edytorski] ↩
- jako na Tatrach — oryginał: Come nell’ Appenin, [tj. w Apeninach; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- Jowiszów (starop. forma) — Jowiszowy; dziś forma D.: Jowisza (gniew). [przypis edytorski] ↩
- nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- Aquilony — wiatry północne. [przypis edytorski] ↩
- z obojej strony (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: z obu stron. [przypis edytorski] ↩
- niebłagany (starop.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny] ↩
- Frąca zabił — dodane w przekładzie, w oryginale wymienieni tylko Dragutto, Guilberto i Filippo Ariadeno. [przypis redakcyjny] ↩
- pierzysta trzcina — strzała. [przypis redakcyjny] ↩
- rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski] ↩
- oną (starop. forma) — tą, ową. [przypis edytorski] ↩
- mieszanina (starop.) — [zamieszanie; tu:] bitwa bezładna; [oną mieszaniną: w tej bezładnej bitwie; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- w tem (starop. forma) — wtem, naraz, nagle. [przypis edytorski] ↩
- rosproszony (starop. forma ort.) — rozproszony. [przypis edytorski] ↩
- co raz (starop. forma) — coraz; wciąż. [przypis edytorski] ↩
- beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski] ↩
- być tej otuchy (starop.) — mieć taką nadzieję. [przypis edytorski] ↩
- larma (starop.) — trwoga, wezwanie do broni. [przypis edytorski] ↩
- zastanowić się (starop.) — zatrzymać się. [przypis edytorski] ↩
- zajdzi (starop. forma) — tryb rozkazujący, zamiast: zajdź; porównaj pieśń III, zwr. 27. [przypis redakcyjny] ↩
- wstręt (starop.) — tu: sprzeciw, opór. [przypis edytorski] ↩
- tem czasem (starop. forma) — tymczasem; w tym czasie. [przypis edytorski] ↩
- w on czas (starop.) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- potkać się (starop.) — spotkać się; pojedynkować się. [przypis edytorski] ↩
- Wisła — w oryginale: il Po. [przypis redakcyjny] ↩
- wsi (starop. forma) — dziś B.lm: wsie. [przypis edytorski] ↩
- powodzi (starop. forma) — dziś B.lm: powodzie. [przypis edytorski] ↩
- umarzły [śnieg] (starop.) — zmarzły. [przypis redakcyjny] ↩
- kilką rogów (starop. forma) — kilkoma rogami [bodzie]. [przypis edytorski] ↩
- dań (starop.) — danina, lenno. [przypis edytorski] ↩
- baltycka woda — Bałtyk, Morze Bałtyckie. [przypis edytorski] ↩
- prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
- bić je będziecie (starop.) — pobijecie ich. [przypis edytorski] ↩
- mieczmi (starop. forma) — mieczami. [przypis edytorski] ↩
- krwią ściekłe role (starop.) — skrwawione pola. [przypis edytorski] ↩
- skłonić wodze (starop.) — skierować za pomocą wodzy (cugli) konia. [przypis redakcyjny] ↩
- podeń (starop. forma) — pod niego. [przypis edytorski] ↩
- szańcować się (starop.) — okopywać się, kopać szańce. [przypis edytorski] ↩
- czynić (starop.) — tu: bić się. [przypis edytorski] ↩
- okrom (starop.) — bez. [przypis edytorski] ↩
- zapomniałe (starop. forma) — niepamiętliwe [pióro]. [przypis redakcyjny] ↩
- goniec — [tu: goniec taki jak] na turniejach, w pojedynku. [przypis redakcyjny] ↩
- wziąwszy serce (starop.) — odzyskawszy odwagę. [przypis edytorski] ↩
- odpierać nieprzyjołom (starop. konstrukcja) — dziś: odpierać nieprzyjaciół. [przypis redakcyjny] ↩
- niźli (starop.) — niż. [przypis edytorski] ↩
- przemagać (starop.) — uzyskiwać przewagę. [przypis edytorski] ↩
- Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny] ↩
- Aquilon — wiatr północny. [przypis redakcyjny] ↩
- złożyć (starop.) — ustąpić, spuścić. [przypis redakcyjny] ↩
- wał (starop.) — fala. [przypis edytorski] ↩
- w onej porze (starop. forma) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski] ↩
- przemagać (starop.) — uzyskiwać przewagę; zwyciężać. [przypis edytorski] ↩
- obiedwie (...) stronie (starop. forma) — obydwie strony. [przypis edytorski] ↩
- beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski] ↩
- brona (starop.) — brama. [przypis edytorski] ↩
- I krwią swych panów namioty pomoczył (starop.) — [chodzi o] panów, [tj.] właścicieli namiotów. [przypis redakcyjny] ↩
- z posiłki świeżemi (starop. forma) — ze świeżymi posiłkami. [przypis edytorski] ↩
- przyście (starop.) — przyjście; nadejście. [przypis edytorski] ↩
- potkać się (starop.) — tu: potykać się; pojedynkować się; walczyć. [przypis edytorski] ↩
- mieć na pieczy (starop.) — opiekować się, dbać (o kogo). [przypis edytorski] ↩
- beli (starop. forma) — dziś popr.: byli. [przypis edytorski] ↩
- rucho (starop.) — ruch. [przypis redakcyjny] ↩
- inszemi (starop. forma) — innymi. [przypis edytorski] ↩
- Pod Maiestatem bogini siedziała — mowa o Fortunie. [przypis redakcyjny] ↩
- ztamtąd (starop. forma) — stamtąd. [przypis edytorski] ↩
- prawić (starop.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
- abis a. abys (starop.) — otchłań; tu: jako nazwa własna. [przypis redakcyjny] ↩
- pierzchliwy (starop.) — szybki. [przypis redakcyjny] ↩
- może (starop.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny] ↩
- zwać może leniwe (starop.) — zamiast: można zwać leniwe; [można nazwać leniwymi]. [przypis redakcyjny] ↩
- ony (starop.) — one, 1 przypadek [tj. M.] lm, porównaj pieśń I, zwr. 74. [przypis redakcyjny] ↩
- chocia (starop. forma) — chociaż; tu: pomimo że. [przypis edytorski] ↩
- przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- Acheront — rzeka w podziemiu, podziemie, piekło. [przypis redakcyjny] ↩
- biczmi (starop. forma) — zamiast: biczami, porównaj pieśń I, zwr. 63 itp. [przypis redakcyjny] ↩
- one (starop. forma) — te, owe. [przypis edytorski] ↩
- porównywać (starop.) — równać, równo się obchodzić. [przypis redakcyjny] ↩
- niebłagany (starop.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny] ↩
- na przód nic nie dała (starop.) — nie dała przewagi, nie dała pierwszeństwa; wcale nie ustępowała. [przypis edytorski] ↩
- puł (starop. forma ort.) — pół. [przypis edytorski] ↩
- nieuchronny (starop.) — taki, przed którym nie sposób się uchronić. [przypis edytorski] ↩
- Kloryndzin (starop. forma) — należący do Kloryndy. [przypis edytorski] ↩
- krtań przecięty (starop.) — r.m.; krtaniem zamiast: krtanią; por. Potocki Wojna chocimska, gdzie także „krtań” rodzaju męskiego. [przypis redakcyjny] ↩
- pogany (starop. forma) — pogan [siekła]. [przypis edytorski] ↩
- przejrzano o nich (starop.) — sądzono [ich], zapadł [na nich] wyrok. [przypis redakcyjny] ↩
- Ośmid — w oryginale: Osmida, imię własne saraceńskie. [przypis redakcyjny] ↩
- zkrwawione (starop. forma ort.) — dziś: skrwawione. [przypis edytorski] ↩
- rany (starop.) — wczesny. [przypis edytorski] ↩
- z wolej (starop. forma) — z woli. [przypis edytorski] ↩
- z prętka (starop. forma ort.) — prędko. [przypis edytorski] ↩
- lub złą, lub dobrą (starop.) — czy złą, czy dobrą. [przypis edytorski] ↩
- kosa (starop.) — warkocz. [przypis edytorski] ↩
- kopyty (starop. forma) — kopytami. [przypis edytorski] ↩
- prętki (starop. forma ort.) — prędki. [przypis edytorski] ↩
- rże (starop. forma) — zamiast: rży, czas teraźniejszy, 3.os. lp od: rżeć. [przypis redakcyjny] ↩
- plecu (starop. forma) — (po) plecach. [przypis edytorski] ↩
- odkryły świat (starop.) — [tu] w znaczeniu biernym: odkryty, jasny świat. [przypis redakcyjny] ↩
- zbroje (starop. forma) — zbroi. [przypis edytorski] ↩
- potrętwiały (starop. forma) — odrętwiały, zdrętwiały. [przypis edytorski] ↩
- inszemi (starop. forma) — [za] innymi. [przypis edytorski] ↩
- przeganiać z kogo (starop.) — szydzić z kogo. [przypis redakcyjny] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- nie długo (starop. forma) — niedługo. [przypis edytorski] ↩
- przejźrzeć (starop.) — przejrzeć, tu: przewidzieć. [przypis edytorski] ↩
- umrzy (starop. forma) — umrzyj. [przypis edytorski] ↩
- przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- co to wiesz (starop.) — [tu:] który wiesz. [przypis edytorski] ↩
- koń miał pod sobą podobny do śniegu (starop. forma) — dziś konstrukcja z formami w D.: konia miał pod sobą podobnego (...). [przypis edytorski] ↩
- w miesiące tkanem złotogłowie (starop. forma) — w złotogłowiu tkanym w księżyce. [przypis edytorski] ↩
- z strony (starop.) — z boku. [przypis edytorski] ↩
- skłół (starop. forma ort.) — skłuł; tu: przekłuł. [przypis edytorski] ↩
- cóż potem (starop.) — cóż po tym; cóż z tego. [przypis edytorski] ↩
- przez dzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- znienagła (starop.) — z wolna, powoli, stopniowo, niepostrzeżenie. [przypis edytorski] ↩
- puł (starop. forma ort.) — pół. [przypis edytorski] ↩
- wszcząt (starop.) — doszczętnie. [przypis edytorski] ↩
- zepsowany (starop. forma) — zepsuty. [przypis edytorski] ↩
- on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski] ↩
- mało miał na tem (starop.) — mało mu tego było. [przypis edytorski] ↩
- tem czasem (starop. forma ort.) — tymczasem. [przypis edytorski] ↩
- paiż a. paiża (starop.) — krótka tarcza metalowa używana przez rycerzy konnych. [przypis edytorski] ↩
- nie raz (starop. forma ort.) — dziś: nieraz. [przypis edytorski] ↩
- cierpliwy (starop.) — [tu:] pełen cierpień. [przypis redakcyjny] ↩
- błędy (starop.) — błądzenie, błąkanie. [przypis redakcyjny] ↩
- po jelca (starop. forma) — po jelec, tj. po rękojeść broni. [przypis edytorski] ↩
- namniej (starop. forma) — najmniej. [przypis edytorski] ↩
- odjąć serce (starop.) — odjąć odwagę. [przypis edytorski] ↩
- najeźnik (starop. forma) — dziś: najeźdźca. [przypis edytorski] ↩
- by (starop.) — tu: choćby. [przypis edytorski] ↩
- niewyliczyłbych (starop. forma) — nie wyliczyłbym. [przypis edytorski] ↩
- od (starop.) — przez; od tych wojowników pobitych: pobitych przez tych wojowników. [przypis edytorski] ↩
- co raz to (starop. forma ort.) — coraz to. [przypis edytorski] ↩
- okrótny (starop. forma ort.) — okrutny. [przypis edytorski] ↩
- nielutościwy (starop.) — nielitościwy; bezlitosny. [przypis edytorski] ↩
- ukwapliwy (starop.) — pospieszny; pochopny. [przypis edytorski] ↩
- wycieczka (starop.) — tu: wyprawa wojenna, wypad. [przypis edytorski] ↩
- z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski] ↩
- pospołu (starop.) — razem. [przypis edytorski] ↩
- z Turki (starop. forma) — dziś: z Turkami. [przypis edytorski] ↩
- surowie (starop. forma) — surowo. [przypis edytorski] ↩
- bawić się (starop.) — tu: zwlekać. [przypis edytorski] ↩
- naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- ludzie sprawą swe uwodzić chcieli (starop.) — chcieli swych ludzi wyprowadzić w szyku bojowym. [przypis edytorski] ↩
- w gurę (starop. forma) — w górę. [przypis edytorski] ↩
- tem czasem (starop. forma ort.) — tymczasem. [przypis edytorski] ↩
- tchnąć (starop.) — ciężko oddychać, dychać. [przypis redakcyjny] ↩
- mdły (starop.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
- stępy — składające się z misy i ubijaka urządzenie do łuskania oraz rozdrabniania na kaszę ziaren zbóż. [przypis edytorski] ↩
- na obie stronie (starop. forma) — daw. liczba podwójna; dziś: na obie strony. [przypis edytorski] ↩
- rozbierać (starop. forma) — rozważać. [przypis edytorski] ↩
- wątpliwy (starop.) — wątpiący, wahający się. [przypis redakcyjny] ↩
- jeśli (starop.) — tu: czy. [przypis edytorski] ↩
- dotkliwy (starop.) — dokuczliwy, zjadliwy [język]. [przypis redakcyjny] ↩
- czyli (starop.) — tu: czy też. [przypis edytorski] ↩
- nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- sromota (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski] ↩
- tył czyjś widzieć (starop.) — oglądać czyjąś ucieczkę. [przypis edytorski] ↩
- śmiele (starop. forma) — śmiało. [przypis edytorski] ↩
- nieprzyjaciel sroższy się jem wrócę (starop.) — wrócę jako [jeszcze] sroższy ich nieprzyjaciel. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Torquato Tasso
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Jerozolima wyzwolona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tasso-jeruzalem-wyzwolona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.