XI

Nowy Rok

W dzieciństwie mieliśmy nauczycielkę, która nosiła szarą suknię ze starej gręplowanej wełny; nigdy nie zapomnę, jak co poniedziałek, podczas modlitwy porannej przed lekcjami, grobowym głosem odczytywała rozważania na ten dzień, a ich pierwsza linijka brzmiała tak: „Rozpoczyna się nowy tydzień trudów i zmartwień...”. Nie dodawało to dzieciom otuchy i pamiętam, że jej słowa za każdym razem nieubłaganie zamykały nas w pancerzu rezygnacji — zastanawialiśmy się, jakiego to rodzaju trudy i zmartwienia staną się naszym udziałem.

Sądzę, że zupełnie upodobniłam się do tej nieszczęsnej nauczycielki, bo moje myśli w pierwszych dniach roku podążają tą samą drogą. Może będzie to wspaniały rok, lecz na razie wygląda trochę kiepsko.

Skończyły się święta, skończył się spokój.

W kryjówce Bandy rozgrywały się w ostatnim czasie dość gwałtowne sceny. Wygląda na to, że dziewczęta z FB poważnie rozważają przejście od słów do czynów, ale, o rety, ile to najpierw było tych słów! Przywódczynie sprzysiężenia prowadziły u nas swoje narady, a te okazały się burzliwe i głośne. W pierwszej kolejności należało wpłynąć na opinie personelu, co jest żmudnym przedsięwzięciem. Przywódczyni, panna Stenberg, zwierzyła mi się, że to jeden wielki powód do rozpaczy. Dziewczęta, które w Sztokholmie mają domy rodzinne, a tym samym ochronę przed wyrzeczeniami, jakich musiały doświadczyć ich koleżanki, przyjęły raczej bierną postawę. Zaś wśród pozostałych było tyle opinii w kwestii sposobu postępowania, co samych dziewcząt, a nawet więcej.

Narady w naszym mieszkaniu służyły uzgodnieniu działań, więc słowa lały się strumieniami. Baby rzuciła się w ogień tych sporów, głos miała ostry, w oczach błyskawice. Tak objawia się jej reakcja na wcześniejszy stan romantycznego zadurzenia.

Koleżanki mówią, że jest z niej prawdziwa zagorzała agitatorka. To odważne z jej strony, skoro ma świadomość, że w każdej chwili może ją zdradzić albo napiętnować któraś z koleżanek, by zyskać sobie przychylność osób wyżej postawionych. Nieładne to podejrzenie, ale wyrasta ono z pewnej słabości cechującej nas, kobiety z klasy wyższej — chociaż ładna mi to klasa wyższa, pożal się Boże — której nie warto się wypierać, nawet jeśli wiele tak robi.

Komitet strajkowy zebrał się u nas niedawno na kawie — wydarzyło się to na początku miesiąca, kiedy jeszcze byłyśmy beztroskimi posiadaczkami kilku dziesięciokoronówek — i zapytałam wtedy, na jak duży udział mogą liczyć. Sądziły, że w najlepszym razie na jakieś trzy czwarte. A które to będą?

Tego nie potrafiły na szybko określić.

— No, więc — zaczęłam — będą to te spośród was, które muszą utrzymać się wyłącznie z własnej pracy, teraz i w przyszłości, ponieważ nie macie narzeczonych ani wielbicieli, ani widoków na to, że ich znajdziecie.

W tej samej chwili przyszło mi na myśl, że powiedziałam coś niewybaczalnego, nawet dla tych, które ostatecznie już zrezygnowały ze świata i z nadziei na miłość i domowe szczęście. Ale było już za późno.

— Jak możesz tak mówić? — zapytała Baby po niezręcznej przerwie.

— To dlatego, że w życiu kobiety, tak jak ono obecnie wygląda, miłość i dzieło to śmiertelni wrogowie. Sposób, by te dwie rzeczy pogodzić, od zawsze jest tylko jeden: uczynić je dziełem miłości. Może to zrobić pielęgniarka, zapewne też nauczycielka, kobieta, która hoduje drób albo uprawia ogród, a w największym stopniu żona albo matka. Ale pokaż mi choć jedną pracownicę biurową, która w dzieło miłości potrafi zmienić liczenie cyferek i pisanie na maszynie!

— Może i pokażemy — powiedziały Eva i panna Stenberg jednocześnie. — Nie znasz nas od tej strony, ale posadź w biurze prawdziwie kobiecą kobietę, a niewykluczone, że obdarzy czułością księgę rachunkową i otoczy matczyną troską kałamarz i chłopca na posyłki.

Wytworzył się z tego gorący spór o powołanie kobiety; kilka uczestniczek stanęło po mojej stronie, ale większość była przeciwko, aż w końcu zabrnęłyśmy na manowce i znużyłyśmy się.

Następnego dnia Baby stwierdziła, że po przeprowadzeniu inspekcji oddziałów wyszło jej na to, iż moja metoda obliczeń nie jest od rzeczy.

— Stanowię tego żywy dowód — stwierdziła i wydęła usta.

Nie zapomniała jeszcze o notariuszu, a ten nadal złości się za to, że Baby nie przyszła wtedy na tańce do klubu, i dwa razy dziennie telefonuje do innej.

Kolejnego dnia wróciła zdyszana.

— Dyrektor wie o wszystkim, wygadały się!

— I co mówi? — Eva i ja zapytałyśmy jednocześnie.

— Co mówi? Nic nie mówi, chodzi tylko i śmieje się tak diabolicznie, że jeśli nie zaczniemy natychmiast działać, to tym swoim śmiechem rozsadzi nasze plany. A gdy rozmawiamy szeptem na korytarzach, on zawsze pojawia się obok, zawsze, wyrasta jak spod ziemi, a wtedy my, odwrotnie, chcemy się pod tę ziemię zapaść.

Minął jeszcze jeden dzień, Baby znów nie przyszła do szkoły gospodarstwa, ale gdy wróciłam, mała nasza wichrzycielka leżała na sofie, płacząc tak bardzo, że mebel aż trząsł się od jej szlochów.

Przy niej siedziała Emmy i zupełnie zagubiona wpatrywała się bezradnie w sufit. Uznałam, że najlepiej będzie pozwolić Baby się wypłakać, więc zabrałam Emmy do naszego pokoju.

— Co się stało?

— Oj, okropna sprawa. Ale same są sobie winne.

— Opowiadaj. A kto jest winny, rozsądzimy później.

— Rano zostały wezwane do dyrektora.

— Ale kto? Baby?

— Tak. I panna Stenberg, i jeszcze dwie inne. I dostały wypowiedzenie za próby podburzania koleżanek.

— Zastanawiające. I to zanim do czegokolwiek doszło? Jak się dowiedział?

— Któreś musiały wygadać.

— Och, już ja bym im pokazała! Ale co wy zrobiłyście?

— Poszły do dyrektora z tym pismem, wiesz przecie, gdzie żądały podwyżki i krótszego dnia pracy. I powiedziały jeszcze, że Baby i panna Stenberg wrócą później po odpowiedź.

— No i?

— Dyrektor na to, że absolutnie nie.

— A potem?

Aż trzęsłam się z oburzenia.

— A potem jakieś dwadzieścia powiedziało, że odchodzą.

— A ile was tam jest?

— Czterdzieści siedem.

— Czyli nie zebrało się więcej? A dyrektor co na to?

— Że mogą robić, co chcą, i że takich, co z pocałowaniem ręki wezmą tę robotę, to on ma na pęczki. Stenberg miała mu ponoć powiedzieć, że nie znajdzie tak łatwo, jak mu się zdaje, a on wtedy zapytał, czy widziała kiedy, by kobiety umiały się zjednoczyć w jakiej sprawie.

— Udowodniłyście przecież, że umiecie — odparłam. — Tak czy siak dobrze się spisałyście, jeśli wziąć pod uwagę samą demonstrację. Pytanie tylko, co teraz zrobimy. Co tu zaradzić, skoro obie nie macie pracy ani utrzymania?

— Kochana Pegg — powiedziała Emmy.

Poznałam po niej, że nie potrafi się przemóc, by wypowiedzieć na głos to, czego już zdążyłam się domyśleć — że nie było jej wśród tych dwudziestu. I chwyciło mnie współczucie.

— Rozumiem cię, Emmy. Od samego początku byłaś temu przeciwna.

Zapadła cisza. Wreszcie, z ulgą w głosie, odezwała się Emmy:

— Myślałam o tym, mogę trochę wspomóc Baby, póki czego nie znajdzie. Kasjer powiedział, że my, pozostałe, postąpiłyśmy lojalnie, więc pewnie dostaniemy podwyżkę.

— No tak — powiedziałam i poszłam do Baby, która, już zmęczona płaczem, łkała tylko cicho.

— Nie smuć się, kochana moja! — pocieszyłam ją i ucałowałam.

— Och, Pegg — przemówiła do mnie z głębi zatroskanego serca — taki wstyd!

— Gadasz głupoty, dziecko, dobrze się spisałyście, tylko strasznie nierozsądnie! Ale jedno z drugim często idzie w parze. Za dwadzieścia lat takie przedsięwzięcie na pewno się uda.

Spróbowałam delikatnie odwrócić jej poduszkę, ale była mokra z obu stron.

— W dodatku jestem przeraźliwie biedna — powiedziała Baby — i one wszystkie też, przeze mnie. Jak myślisz, co Bóg na to?

Utuliłam ją jak dziecko, bo taka właśnie w tej chwili była, zupełnie jak Putte. Tak się zastanawiam — może z natury mam jednak w sobie macierzyńską troskliwość. Może powinnam poszukać posady w domu dziecka albo zająć się hodowlą drobiu. Coś takiego z pewnością bardziej by mi odpowiadało.

W trakcie tych płaczów wróciła też Eva. Od razu wpadła w ferwor dyskusji, nazwała Baby męczennicą i bohaterką i zdołała ją na chwilę rozpogodzić. Za to do Emmy odnosiła się z tak wyraźną wzgardą, że ta cicha nieboga jeszcze bardziej podupadła na duchu.

Nigdy nie widziałam Evy w takim stanie. Między nią a Emmy wywiązała się kłótnia, w trakcie której Emmy ogarniało coraz większe wzburzenie, w złości mówiła podniesionym głosem i nie przyjmowała żadnych argumentów; do głowy by nam nie przyszło, że drzemie w niej tyle energii.

— Ja już się kiedyś wplątałam w taką aferę, dawno temu — oświadczyła Emmy. — Osiem spośród nas w jednym czasie złożyło wymówienie w biurze, bo pensje płacili głodowe, obiecywali więcej i nie dotrzymywali słowa. Zdawało nam się, że zapędziłyśmy ich w kozi róg, ale kierownik jeszcze tego samego dnia dał ogłoszenie i dostał sześćdziesiąt odpowiedzi!

— No tak, ale to sprawa honoru — powiedziała Eva.

— Nie — zaprzeczyła Emmy — to sprawa żołądka, dobrze o tym wiecie. A za naiwność Magnhild to nie ja powinnam zbierać cięgi, skoro jestem mądrzejsza.

I poszła. Bardzo przygnębiające to wszystko. Od początku byłyśmy przecież dobrymi przyjaciółkami, lubiłam Emmy tak jak się lubi swój stary szal.

Sama nie gniewałam się na nią ani trochę, bo wiem, że niedobrze jest popadać w entuzjazm, będąc niemłodym, słabego zdrowia i biednym, lecz nie potrafiłam skłonić Evy do spojrzenia na tę kwestię moim tolerancyjnym okiem.

Mało brakowało, a też byśmy sobie skoczyły do oczu, ale opanowałyśmy się w ostatniej chwili, by nie pogarszać sytuacji.

Objęłyśmy się i uznałyśmy zgodnie, że Hall Caine1 miał rację, twierdząc: „What a misery to be a woman!”2.