XVII

Else naszły myśli, że w domu musiało dziać się coś złego, skoro Knut nie przychodził. Obiecał przecież, że będzie ją odwiedzał, wiedział też, że w przeciwnym razie nigdy by tutaj nie przyszła. Co rano żywiła potajemną, zmieszaną z lękiem nadzieję, że może tego dnia raptem stanie w jej sali, a w porze odwiedzin przed południem prawie nie mogła oddychać z napięcia. Ale nigdy nie przychodził. Tylko jak mógł wciąż godzić się na takie zbywanie? Gdyby to ona była na jego miejscu...!

Gdy raz ogarnęła ją obawa o to, jak mają się sprawy w domu, nie chciała jej już opuścić — przeszła jedynie w najstraszliwsze wyobrażenia. Może Tage umierał albo już umarł, a Knut nie śmiał przyjść ze strachu, że swym zasmuconym obliczem natychmiast się ze wszystkim zdradzi. A może Knut zapadł na dyfterię1 jak zeszłego roku — nie, to Tage miał dyfterię, a Knut nie mógł przyjść do szpitala ze względu na ryzyko zakażenia. Albo wybuchł pożar i Knut uratował Tagego z płonącego pokoju dziecięcego, po czym sam zmarł z powodu oparzeń. Im więcej rozmyślała, tym bardziej szalony ogarniał ją strach, który bezustannie ją dręczył, zlewając się ze wszystkimi innymi lękami, jakie jej dokuczały.

Wielokrotnie chciała wspomnieć o tym zastępcy ordynatora, ale ilekroć miała to zrobić, ze strachu, jaką może usłyszeć odpowiedź, zapominała języka w gębie. Gdy wreszcie wyrzuciła to z siebie, lekarz zapewnił ją, że to tylko wytwory jej wyobraźni.

Ale czy on to wiedział czy tylko mu się tak wydawało?

Z drugiej strony rozumiała przecież, że gdyby coś takiego się stało, plotka dotarłaby i do szpitala. Poza tym jej mąż ciągle przychodził tam, by o nią pytać. Nie dalej jak wczoraj widział go zastępca ordynatora. Teraz jednak miał się dowiedzieć, jak miewa się ich syn; dał też słowo honoru, że przekaże jej wszelkie wieści.

Również panna Stenberg i panna Ræder starały się uspokajać Else.

A ona poczuła na jakiś czas ulgę, lecz zwątpienie i lęk wkrótce wróciły. Nie mogła pojąć, że Knut pozwala jej tak leżeć i ani razu jej nie odwiedził. Spędziła tu już dwanaście dni.

— Co miałby zrobić pani mąż — zapytała panna Stenberg — skoro profesor zabrania mu wstępu?

— Ale czy nie może mnie stąd wydostać, jeżeli chce?

— Jeśli pani mąż by tego zażądał, może pani stąd wyjść w dziesięć minut.

Rozżarzona jak ogień nadzieja rozpaliła jej duszę. Nadzieja, że Knut wreszcie straci cierpliwość i upomni się, by ją wypisano. Trawił ją gorączkowy niepokój; byle tylko jej mąż zanadto nie zwlekał! Każda minuta dnia i każda sekunda nocy zadawała jej dokuczliwy, rozdzierający ból.

— Ale dlaczego nie poprosi pani profesora o pozwolenie na spotkanie z mężem? — któregoś wieczoru zapytała z wyrzutem panna Ræder.

— Przecież zastępca ordynatora prosił go w moim imieniu.

— Ale może profesor wolałby, żeby to pani sama poprosiła?

— Przecież prosiłam. Gdy leżałam w celi, cały czas prosiłam. Teraz nie mogę już więcej o nic prosić tego człowieka.

Choć gdyby tylko miało się na to coś zdać, oczywiście z radością by go poprosiła. Ale skoro Hieronimus tak wytrwale nie dopuszczał do niej Knuta, zapewne wychodził z niepojętego dla niej założenia, że tak należy. Przecież zastępca ordynatora też to powiedział. Wszystkie te głosy, twierdzące, że profesor dostosuje swe postępowanie do tego, w jakim stopniu ona okaże mu swoją pokorę, musiały się mylić! Przecież to lekarz!

— Zarówno pani dziecko, jak i mąż, mają się wyśmienicie — powiedział jej zastępca ordynatora rano. — Słowo honoru.

Spojrzał Else prosto w oczy, a ona mu uwierzyła.

A jednak znowu dopadło ją zwątpienie. Co jeśli miał za zadanie uspokajać ją kłamstwem?

— Boże, Boże, oszczędź mi tej gehenny — jęknęła bezwiednie.

— Jakiż to smutny widok — rzekł Hieronimus, gdy przyszedł wieczorem.

Else, która siedziała przy oknie z twarzą owiniętą watą i okładem na ból zęba, wstała jak zwykle podczas obchodu.

— Nadal nie chce pani usunąć zęba?

— Nie.

Profesor zajął miejsce na szezlongu, a Else usiadła.

— Pozdrowienia od pani męża — powiedział Hieronimus przyjaźnie. — Prosił, bym pani przekazał, że mały wybornie się czuje, je i śpi, i jest mu pod każdym względem dobrze.

Else oniemiała. Nie potrafiła wydobyć z siebie podziękowania, które była mu, jak czuła, winna. Płacz ścisnął jej gardło, a panna Ræder, stojąca za profesorem, robiła do niej miny.

Hieronimus przyglądał się chwilę Else z uśmiechem współczucia, który wygiął jego blade wargi. Następnie wstał i wyszedł, chłodno życząc jej dobrego wieczoru.

— Że też nie poprosiła pani profesora! — zawołała panna Ræder. — Był dziś taki łagodny i miły. Siedział i czekał wręcz, aż coś pani powie.

— Nie mogłam — odparła Else.

— Dwa koty w jednym worku się nie zgodzą — zaśmiała się panna Ræder. — Niemądre to z pani strony, pani Kant. Kiedy profesor wychodził, minę miał zupełnie zmienioną.

*

Była noc. Lampy wyłączono, a Thorgren przyszła z ciepłym okładem na policzek Else.

— Gdyby tylko mogła się pani trochę zdrzemnąć, pani Kant. Tej nocy jest spokój.

Gdyby tylko mogła się trochę zdrzemnąć... Skoro nie dawała rady spać, w końcu musiała stracić rozum. Nie było co do tego wątpliwości. Gdyby tylko mogła stłumić w sobie ten dokuczliwy niepokój, sprawić, by jej serce biło wolniej, a nie tym nieregularnym, zbuntowanym, urywanym rytmem, zmusić się do pełnego podporządkowania, cierpieć po cichu — jak wierny, co przed obliczem Boga z oddaniem ugina się przed jego wolą. Cierpienie działało oczyszczająco. Cierpienie było lepsze niż pustka i próżność. Smutek potrafił podnosić na duchu, nadawał sens i skłaniał do szacunku.

Tak, chciała cierpieć wytrwale, cierpieć z nabożeństwem, w duchu i prawdzie. Coś na kształt ekstatycznej radości wypełniło ją drżeniem. Nie każdy człowiek potrafił cierpieć tak, że cierpienie zmieniało się w rozkosz. Ona potrafiła.

Mały Tage, twojej mamie jest dzisiaj dobrze. Tobie też jest dobrze. Jesz, śpisz i znakomicie się czujesz. Nie masz dyfterii, nie było pożaru, nie umarłeś. Tatuś też nie.

— Tatuś też nie. Nie umarł — rozległ się nagle wyraźny, słodki głosik Tagego.

Else uniosła bezwiednie głowę i się rozejrzała. Skąd dochodził? Gdy we wspomnieniach przywoływała głos Tagego, słyszała go w sobie. Teraz jednak rozległ się na zewnątrz, tuż przy jej uchu. Czy nie był to znak, że może właśnie umarł?

Nie, nie, nie mogła porzucać nadziei i wiary. Zastępca ordynatora nie kłamał. Wzrok miał tak pewny i szczery.

Zjawił się obchód.

— Ząb dokucza? — zapytał zastępca ordynatora i podał jej dłoń.

— Nie — odparła Else. — Chwilowo nie.

— Zresztą nie powinna się pani martwić bólem zęba, bo odciąga myśli od innych spraw, wokół których krążą.

Else uśmiechnęła się słabo.

— Naprawdę tak uważam — skinął głową zastępca ordynatora.

— Jak pan myśli, jak długo tutaj zostanę?

— Qui lo sa!2

— Jak długo przebywają tutaj pacjentki? To jest najdłużej?

— Różnie bywa. Cztery, pięć, sześć miesięcy.

— Och nie, chyba nie mówi pan poważnie — odparła Else z zalęknionym uśmiechem.

— Naprawdę nie wiem, droga pani. Dobrej nocy. — Uścisnął jej dłoń i wyszedł. — Proszę grzecznie zasnąć.

— Cztery, pięć, sześć miesięcy — powtórzyła Else.

Zdjęła okład z policzka i położyła go na stoliku nocnym. Cóż znaczył jej ból zęba! „Nie powinna się pani martwić bólem zęba”. Pewnie, że nie! Im gorzej, tym lepiej.

Gdzie ta studnia? Studnia o pozieleniałych ścianach, z odległym szumem i bladym światłem w ciemnościach, przykryta drucianą obudową, która stale wymazywała ją spośród żywych? Kto ją stamtąd wyciągnął? I kto wbijał jej to kłujące, rozpalone wiertło przez ząb aż do mózgu?

W powietrzu przed nią wisiało dziecięce łóżeczko, przykryte kocykiem w kwiaty i koronkowym prześcieradełkiem. Ten kocyk... I ta poduszka. Koronki na poszewce sama wydziergała w ciepłe letnie dni w altanie. Tak, to łóżeczko Tagego — tylko gdzie podziewał się chłopiec?

— Tage! — krzyknęła i wstała.

— Wołała pani? — zapytała Thorgren, która cicho się do niej zakradła.

— Proszę posłuchać, droga, miła Thorgren — powiedziała Else. — Gdybym miała tu umrzeć, czy powie pani mojemu mężowi, że zmarłam ze smutku, wywołanego pobytem tutaj oraz tym, że nie mogłam go zobaczyć ani dowiedzieć się, co u naszego dziecka? Obieca mi to pani?

— Tak, pani Kant. — Pielęgniarka mocno uścisnęła dłoń Else. — Ale nie umrze pani.

Else wróciła do łóżka.

I znalazła się na dnie studni. Widziała pozieleniałe ściany, czuła stęchły, piwniczny zapach; dochodził do niej odległy szum.

Nagle usłyszała ryk, który nie miał w sobie nic ludzkiego, a następnie raban, jakby ktoś ciskał z mocą ciężkimi przedmiotami z żelaza i ołowiu w podłogę. Zaraz potem rozległy się kolejne krzyki — głosów było wiele, a towarzyszyły im dudniące uderzenia, przeszywające wrzaski, przejmujące wyzwiska i trzaskanie. Brzmiało to jak ujadanie wściekłych psów, jak ryczenie byków, pianie kogutów, pohukiwanie sów; jednocześnie zaś ciągle dudniło i łomotało, jakby ściany rąbano siekierami w drzazgi.

Else chciała wstać, ale nie miała siły. Na rękach i nogach miała ciężkie okowy, na piersi leżał ogromny głaz. A hałasy i ryki przeszywały jej głowę i ciało bólem niczym ostre zygzaki błyskawic.

Nagle znalazła się na mokrym, otoczonym wysokimi murami dziedzińcu z potężną, przymkniętą od środka żelazną bramą. Przez dziurkę od klucza i przy zawiasach widziała tańczące jęzory płomieni. Przed bramą, na pniaku do rąbania drewna, siedziała babina w czerni o zasuszonej twarzy i oczach świecących w ciemności jak fosfor. Miała szarawy, gumowy fartuch, a u jej pasa wisiał wielki pęk kluczy.

— To przedsionek piekła, a ona mnie tutaj zamknie — wymamrotała Else. — Ale ja poczekam, aż weźmie mnie siłą.

Nagle na kolanach babiny zjawił się Tage w koszulce nocnej, z blond lokami jaśniejącymi w półmroku. Pomachał rączką i zawołał radośnie:

— Mamo!

Else strząsnęła z siebie okowy i głaz i nagle znalazła się na podłodze.

Po chwili poczuła uścisk mocnych ramion, a przyjemny głos Thorgren powiedział:

— Już, pani Kant, proszę nie wstawać z łóżka. Przecież pani wie.

Else przywarła do pielęgniarki.

— Umieram ze strachu — powiedziała. — Niech pani posłucha!

— Tak, szaleją dzisiaj — odparła Thorgren. — Na dole jest dziesięciu pacjentów z delirium, wszyscy naraz aktywni. Tak spokojnie pani leżała, gdy poprzednio do pani zajrzałam. Doprawdy, pomyślałam sobie: śpi pani, niesamowite.

— Niech pani słucha, są pod moim łóżkiem — odezwała się Else zachrypłym szeptem.

Skuliła się na podłodze przed Thorgren, między jej kolanami, i schowała twarz w jej suknię.

— Nie, moja słodka pani, proszę zachować rozsądek. Niech pani pamięta, że ci z dołu nie mogą tu przyjść.

— Och, ale niech pani tutaj zostanie! Boję się leżeć w łóżku. Niech pani ode mnie nie odchodzi!

Else wyprostowała się, nie puszczając Thorgren, i pociągnęła ją za sobą na szezlong, gdzie schowała twarz na jej kolanach, oburącz obejmując ją w pasie.

A ryki i dudnienie z dołu nie przestawały rozbrzmiewać.

Wtem z korytarza z celami dobiegł je jęk oraz łomot, jakby się coś przewróciło. Thorgren prędko się oswobodziła i wstała.

— Proszę pozwolić mi iść ze sobą... Och, proszę, proszę — błagała Else roztrzęsiona.

— To niemożliwe, pani Kant. Zakazane, nie śmiałabym! Jak tylko będę mogła, wrócę do pani!

Thorgren wybiegła, Else zaś wskoczyła na szezlong, na którym skuliła się w pozycji klęczącej, z twarzą wciśniętą w obicie.

— To nie ryczą piekielne psy, to nie ryczą lwy ani tygrysy, które chcą mnie zjeść — powiedziała powoli. — To tylko ci z delirium z dołu. To tylko ci z delirium z dołu.

Och, Boże, nie, wszyscy dostali się do jej głowy. Ale jak to możliwe? Cała dziesiątka!

— Tylko ostrożnie, nie rozsadźcie mi głowy. Będę cicha i grzeczna. Nigdy już nie będę oszukiwać w rachunkach w szkole, już nigdy.

Wtedy zjawił się Tage, też chciał dostać się do jej głowy. Ale nie było dla niego miejsca. O Boże, nie było miejsca! „Słodki mój, uroczy Tage, tylko nie uciekaj... Nie uciekaj”.

— Gdzie jest tatuś? Leży w żółtej trumnie z daszkiem i szybką? Zabili go tymi rykami, pożarli? Knut, Knut, chodź mnie uratować! Chodź mnie uratować! Och, pokaż mi się tylko!

— No, udało mi się ich tam uspokoić. — Thorgren objęła Else, która leżała na szezlongu w tej samej pozycji. — To wrócimy ładnie do łóżka?

Else uniosła głowę, zarzuciła ręce na szyję pielęgniarki i przyciągnęła ją do siebie.

— Nie, nie, proszę usiąść tu ze mną! Nie mam odwagi iść do łóżka.

— Tak. Na chwileczkę.

Siedziały jak poprzednio. Else obejmowała pielęgniarkę w pasie, a głowę trzymała na jej kolanach. Thorgren głaskała ją w górę i w dół po plecach. Stan na piętrze niżej nie zmieniał się.

Z czasem Thorgren głaskała ją coraz słabiej, aż całkiem przestała. Zaraz potem jej dłoń zsunęła się ciężko z pleców Else.

Ta poniosła ostrożnie wzrok. Pielęgniarka spała z głową krzywo opartą o krawędź szezlongu.

Dobra, miła Thorgren. Taka była nieporuszona i spokojna. Oczywiście. Inaczej nie nadawałaby się do pracy tutaj. Else położyła głowę i mocniej przylgnęła do pielęgniarki.

— Knu’ssen! — rozległ się wrzask tuż obok, ochrypły i głuchy.

Pani Kant poderwała się z krzykiem. W jej drzwiach stała pacjentka w połogu ze złożonym prześcieradłem, przypominającym opatrunek na brzuchu.

Thorgren natychmiast się obudziła i wybiegła za chorą.

Wtedy Else weszła z powrotem do łóżka.

I znów wszystkie były w jej głowie, te lwy, tygrysy i wyjące psy. Nie, to ci z delirium. Dziesięciu. Pomyśleć, że wszyscy się tam pomieścili. Byle tylko nie rozsadzili jej głowy. Odłamki poleciałyby w różne strony i trudno byłoby je odszukać, gdyby ktoś miał poskładać jej głowę.

Mijał ją orszak żałobny. Ciemne postaci w długich płaszczach, niosące pustą, czarną trumnę. „Dajcie mi się w niej położyć! Zabierzcie mnie stąd, byle daleko!”. Else podniosła się gwałtownie na łóżku i wyciągnęła ręce w stronę trumny. Ale nie było jej tam ani postaci w płaszczach... Nie, oczywiście, leżała przecież w szpitalu — a może wysoko w górach? Nie, była w szpitalu.

— Popadasz w szaleństwo — powiedziała Else do siebie, po czym ostrożnie położyła się na poduszce. — Gdy tylko nie ma tu Thorgren, jesteś szalona.

Ale lepiej byłoby przecież z tym skończyć. Knut i Tage mieliby żyć z taką hańbą? Nigdy.

Stan jej był beznadziejny. Cztery, pięć, sześć miesięcy. Jeszcze na długo przedtem zdąży oszaleć. A jej cierpienie było tysiąckrotnie gorsze od śmierci.

Mogłaby porwać swoją chusteczkę na paski, związać je i się nimi udusić.

Oj, oj! W jej głowie zapiał kogut. Nie, nie, przecież to ci z delirium.

Gdyby miała teraz umrzeć... Wydostać się spod panowania Hieronimusa. Myśl przynosiła jej pocieszenie.

Ale nawet jeśliby umarła, ten zakład przetrwa. Wielu ludzi w tym samym stanie co ona będzie może przychodzić tutaj i stykać się z ordynatorem. Jeśli Else ujdzie stąd z życiem, mogłaby opowiedzieć, ostrzec, a może i uratować chociaż jedną osobę przed tym, co sama przeżyła.

Nie, musiała żyć.

Ale cóż to, znowu wracają; ujadające piekielne psy, syczące tygrysy, wyjące wilki, wszystkie chciały dostać się do jej głowy.

„Nie zostaje ci nic innego. Musisz umrzeć”. Z gorączkową mocą podarła chusteczkę na strzępy, związała ze sobą ich końce i owinęła sobie szyję.

Wtedy zjawiła się u niej Thorgren.

— Już prawie rano — powiedziała i pogłaskała Else po włosach.

Rano. Było w tym słowie dawne wspomnienie nadziei. I do tego ta dobra, ufna twarz Thorgren.

Else była uratowana.