IX

Przeddzień Wigilii

Był taki czas, nim jeszcze przekroczyłam dwudziesty rok życia, kiedy bardzo martwiłam się tym, że nic mi się nie przydarza. Spędzałam dni w napięciu i niepewności, każde spotkanie na ulicy, każdy goniec z przesyłką, listonosz z korespondencją mieli przynieść owo coś, czego wyczekiwałam, coś spodziewanego i niespodziewanego zarazem.

Gdy nic się nie wydarzało, ogarniał mnie niepokój i myślałam wtedy: czy całe życie ma upłynąć mi w nudzie i szarej monotonii, czy karty mojej książki pozostaną niezapisane? Ech, od tamtego czasu doświadczyłam przygód aż nadto. Przestałam je liczyć.

Bogatym Boże Narodzenie służy, dzięki niemu są jeszcze bogatsi, ale biedni tylko biednieją przez nie bardziej — o ile w ogóle odczuwają jego wpływ. Boże Narodzenie przychodzi jednak i do złych, i do dobrych, żądając swego, a nawyk posłuszeństwa sprawia, że zapala się świece, wręcza prezenty i okazuje radość, tak jakby nie można było inaczej.

Boże Narodzenie zbliżało się w asyście świątecznych magazynów, ogłoszeń, domowych porządków i czego tam jeszcze, a mnie zdarzały się chwile, gdy myślałam sobie: Chcę zrobić na przekór i przesiedzieć ten czas w ciemności. Nie chcę podkradać świątecznej atmosfery z cudzych domów; nie chcę odgrywać świąt, to obrzydliwe. A potem pomyślałam o Puttem i zrozumiałam, że jednak muszę. Tak było zresztą najlepiej. Koniec końców tak niewiele można zdziałać w życiu, co najwyżej — odpowiedzieć uprzejmie do słuchawki, gdy ktoś dzwoni, oraz sprawić Puttemu trochę przyjemności. Więc trzeba to robić.

Wszystkie cztery uczyniłyśmy co w naszej mocy. Ostatnie dwa tygodnie pracowałyśmy jak niewolnice. Każda zostawała na dodatkowe godziny w biurze, a po powrocie brałyśmy się do szycia i kończyłyśmy grubo po północy, bo udało nam się sprzedać losy na nasze robótki — mecenas kupił dziesięć — liczymy więc, że każda zbierze dzięki temu pewną sumkę. Zarobione pieniądze dołożyłyśmy do kasy na wikt. Baby schudła dwa kilo, a ja mam podkrążone oczy, przez co wyglądam, że pożal się Boże, ale starczyło na marynarkę i model maszyny parowej dla Puttego, więc jestem szczęśliwa.

Niezwykłym zbiegiem okoliczności mecenas również zostawał po godzinach co wieczór — raczej trudno podejrzewać, że musi zbierać na marynarkę i zabawkę. Nie potrafi spokojnie usiedzieć w swym gabinecie i właściwie tylko mi zawadza. Dzisiaj mu to powiedziałam i poprosiłam, by miał na uwadze, iż jestem biedna i potrzebuję zarobku. Wtedy chwycił mnie za ręce i oświadczył, że nie są stworzone do stukania w klawisze jego maszyny. Są na to zbyt drobne i delikatne, i to okropnie szkoda, że marnuję młodość i urodę, pracując w biurze. Lepiej by było, gdyby obiecał mi podwyżkę, ale tego tematu skrzętnie unikał.

Jest taki rodzaj flirtu, którego wcześniej nie doświadczyłam, mianowicie flirt biurowy. Wiążą się z nim szczególna terminologia, określone sytuacje oraz swoiste nieprzyjemności. Zazwyczaj, jeśli nie potrafię podać mężczyźnie ręki, nie czując przy tym palpitacji serca, ponieważ wcześniej doszło między nami do niezręcznej sytuacji, to po prostu nie spotykam się z nim, o ile nie chcę, nie muszę go widzieć ani z nim rozmawiać.

Jeśli jednak jestem w biurze i on też tam jest, bo jakżeby inaczej, to nie mam dokąd uciec. Każdego ranka czeka mnie ten sam los — praca i troska o własne utrzymanie każą mi wracać do miejsca, gdzie niezawodnie spotkam mężczyznę, który tak bardzo mi się podoba albo nie podoba, że nie chcę go spotykać; każą oddychać tym samym powietrzem, widzieć go, mówić do niego i mu odpowiadać, dzień w dzień, aż w końcu...

Gadanie.

Dzisiaj w całkiem dobrym humorze poszłam o piątej do szkoły gospodarstwa domowego. Miałam ze sobą mnóstwo pakunków i cieszyłam się na powrót do domu, kiedy będę mogła je zapakować, rozłożyć świąteczne serwety i zająć się pisaniem rymowanek1. Zupełnie wypadło mi z pamięci wczorajsze wielkie zmartwienie Baby. Kiedy zobaczyłam to nasze dzieciątko, od razu przypomniałam sobie jej nieszczęsne manko w kasie i że nie będzie nadziei na choćby odrobinę radości, jeśli nie zaradzimy tej sprawie. Patrzyłam ze łzami w oczach, jak tak siedzi sama ze zwieszoną głową, blada i smutna, nad nietkniętym jedzeniem. Nie zdążyłam nawet usiąść, gdy zapytała: „Elisabeth, masz sześćdziesiąt siedem koron i pięćdziesiąt osiem öre?”.

— Kochana moja, nie mam — odpowiedziałam — ale mogę zdobyć, chyba. Nie znalazłaś tych pieniędzy?

— Nie — pokręciła ponuro głową. — A ile się naliczyłam! Dzisiaj znów cały dzień. I nie ma widoków na to, że je znajdę. Chociaż muszę przecież, zaraz pójdę znów szukać. Będę szukała całą noc, więc nie martwcie się, jeśli nie wrócę do rana. I to akurat teraz, na święta. Pegg, co ja pocznę?

Powiedziałam to, co od zawsze mówią wszyscy mądrzy starzy ludzie: „Najpierw coś zjedz, bo nie będziesz miała siły liczyć. Na pewno je znajdziesz, jak się uspokoisz”. A Baby pomyślała to, co od zawsze myślą wszyscy młodzi ludzie — że starych nie obchodzą ich troski, więc powtarzają te swoje banały; ale przynajmniej zjadła. W napadzie wisielczego humoru zamówiła nawet deser.

— Wiesz, Pegg, to właśnie jest prawdziwe zmartwienie, oto jest życie w całej swej powadze. Dobrze mi tak, skoro smuciłam się byle schadzką notariusza i zdawało mi się wtedy, że taka jestem nieszczęśliwa. Też coś, cierpienia duszy, tere fere. Prawdziwe zmartwienia to kamienie żółciowe i manko w kasie! Żegnaj, Pegg! Jeśli znajdziesz na ulicy sześćdziesiąt siedem, pięćdziesiąt osiem, to zadzwoń na sześć trzy pięć dziewięć, tam będę.

Uśmiechnęła się boleśnie, po czym podeszła do kasy.

— Stek cielęcy i ciastko migdałowe z marmoladą.

— Sześćdziesiąt i trzydzieści, razem dziewięćdziesiąt öre poproszę.

Zostałam jeszcze chwilę, rozmyślając intensywnie. Potem wróciłam do biura. Przez następną godzinę usiłowałam pracować, a jednocześnie cała w nerwach czekałam na mecenasa.

Wreszcie przyszedł, usposobiony, pod wpływem bytności w Rosenbadzie2, życzliwie i ugodowo.

— Panie mecenasie, pan zawsze jest taki dobry — zaczęłam. — Czy mogłabym, to pewnie zbyt śmiała prośba, ale może mogłabym otrzymać akonto na poczet przyszłej pensji, sto koron?

Ależ go nienawidziłam w tamtej chwili za to, jak na mnie spojrzał.

— To prosta droga do tego, by popaść w tarapaty — powiedział, wpatrując się we mnie uporczywie.

— Mogę przecież odpracować tę zaliczkę popołudniami — zaproponowałam.

— Istnieją inne rozwiązania.

Doskonale rozumiałam, co ma na myśli, lecz mimo to powiedziałam:

— To prawda, spróbuję w takim razie popytać krewnych, może ktoś będzie mógł mi pomóc.

— I sądzi panna, że na to pozwolę! Nie dostanie panna zaliczki z budżetu kancelarii, bo to wbrew moim zasadom, ale może ją panna dostać ode mnie prywatnie.

— Pański warunek? — zapytałam jak przy zawieraniu transakcji, choć z narastającym biciem serca.

— Panna sama — odparł, po czym podszedł w moją stronę.

Wstałam i wyszłam zza biurka.

— Nie widzi pan, że to nadzwyczaj niestosowne zestawienie? — powiedziałam, czując, że krew napływa mi do twarzy.

Wtedy zaczął wyzywać siebie samego od najgorszych i przepraszać mnie pięknymi słowami, i prosił, żebym podała mu rękę na znak, iż wszystko między nami znów dobrze się układa. Postanowiłam jednak wykorzystać sytuację.

— Powiem panu mecenasowi, że my, dziewczęta z biur tu w Sztokholmie, mamy tajną czarną listę najbardziej notorycznych kobieciarzy spośród naszych przełożonych.

— Chciałbym ją zobaczyć.

— Nie wątpię — odparłam — ale to się panu nie uda. Lista istnieje wyłącznie jako przekaz ustny. Ach, zdziwiłby się pan! Zajmuje pan na niej trzecie miejsce, wiedzą o tym wszystkie biuralistki w stolicy.

Moje słowa tylko mu schlebiały. Przednia zabawa; aby prawdziwie go pognębić, powiedziałam mu o tej sprawie z Baby i manku w kasie, ale mi nie uwierzył.

— Nie sądziłem, że z panny taka bigotka — stwierdził — biorąc pod uwagę panny doświadczenie życiowe!

Rozumiałam, rzecz jasna, że to o Puttego mu chodzi, przemilczałam to jednak, bo wiedziałam, że mi nie uwierzy, póki nie zobaczy mojego brata we własnej, trzynastoletniej już, osobie. Drżąc na całym ciele, wyszłam do przedsionka, żeby założyć płaszcz, zupełnie zdecydowana iść na Strandvägen i dla dobra Baby znów dać się poniżyć.

Gdy tak stałam jeszcze, walcząc z rękawiczkami, mecenas pojawił się z kopertą w dłoni.

— Miała panna dostać te sto koron w prezencie na Boże Narodzenie — powiedział z rezerwą.

Bardzo mnie tym ucieszył, ale i zaskoczył; podałam mu rękę, a on ją ucałował.

— Widzę, że jednak nie zawsze działam na pana mecenasa uspokajająco — zażartowałam.

— Z pewnością nie chce panna tak na mnie zawsze działać — szepnął, zbliżywszy się do mnie.

— Muszę już iść — oznajmiłam i zaczęłam się wycofywać.

— Chwileczkę. Widzę, że chyba nadal jest panna zła na mnie za tamte okropne, grubiańskie słowa? Nie zechce mi panna okazać, że nie czuje do mnie niechęci? Bo przecież tego pannie nie wolno.

W odpowiedzi zrobiłam dwa kroki w tył, ale schwycił mnie przy drzwiach, objął i pocałował.

Byłam całkowicie bezwolna, pamiętam tylko, że pomyślałam: „Że też się poważył!”

Gdy wyszłam na ulicę — nawet nie wiem jakim sposobem — wszystko inne zbladło jednak wobec owej nagłej, ogromnej radości, że oto zdołałam uzyskać pomoc dla Baby i nawet jeszcze trochę ponadto. Pobiegłam zaraz do niej i — mój Boże — jak to dziewczątko się ucieszyło! Ruszyłyśmy pędem do domu, ale po drodze nakupiłyśmy jeszcze masę rzeczy.

W mieszkaniu zastałyśmy Evę pląsającą dokoła w stanie niepohamowanej szczęśliwości, spowodowanej niespodziewaną premią świąteczną w kwocie pięćdziesięciu koron.

Gdy piszę te słowa, ona nadal śmieje się przez sen.

Minęła północ. Zatem to już Wigilia. Czy ja zrobiłam coś bardzo złego? W takim razie to prawdziwa zgroza, że ani trochę tego nie żałuję, a jedynie czuję się ożywiona.