Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń iedenasta
Argument
Mszą1 duchowieństwo świętą odprawuie;
Tak Boga błaga2; potem miasto biie,
Y wielką siłą do niego szturmuje.
Klorynda z łuku bez przestanku szyie3,
Od którey rany Hetman odstępuie,
Lecz od4 Anyoła wraca się zleczony,
Ale iuż noc swe rozwiła zasłony.
1.
Do szturmu się miał6 wszystkiemi siłami
Y o woiennych taranów sposobie
Ciągnienia pod mur — rozmawiał z mistrzami,
Kiedy pustelnik odwiódszy go sobie
Mówił mu, gdzie dway tylko beli sami:
«Iuż masz Hetmanie wszystko, co potrzeba,
Lecz nie poczynasz, skąd poczynać trzeba.
2.
Wczas pospolite8 modlitwy być maią;
Niech do niebieskich zastępów zebrane
Rothy9, o prośbę za sobą wołaią.
Wprzód Duchowieństwo niech idzie ubrane,
Niech processye nabożnie śpiewaią,
A wy za niemi wodzowie przednieyszy10,
Żeby z was przykład drudzy brali mnieyszy11».
3.
Skrucha weń zaraz poczęła wstępować:
«O sługo Boży, święte twoie mowy,
Chcę — prawi — twoyey rady naśladować12.
Iuż ia obmyślę porządek woyskowy,
A ty się też każ biskupom gotować:
Niech kto zarazem13 do Guilelma bieży
Y Ademara, onem14 to należy».
4.
Do biskupów się poranu15 zebrali
W przestrony16 namiot, w którem kapellani17
Hetmańscy święte msze odprawowali.
W białe się mnieyszy18 ubiory kapłani,
W złotogłowowe biskupi ubrali
Spięte na piersiach na białe koszule,
A głowy nieśli w poważnej infule.
5.
Krzyż na chorągwi, złotem malowaniem,
A duchowieństwa długa processya
Dwiema20 rzędami postępuie za niem.
Y zlekka rothy y namioty miia,
A na przemiany dzieli się śpiewaniem.
Gruilm z Ademarem, co beli biskupy,
Szli naostatku21 wzdłuż puszczoney kupy.
6.
Bez towarzysza szedł za biskupami,
A zaś panowie radni w iego stopy,
Y pułkownicy pierwszy szli parami.
Tak idąc daley wyśli22 za okopy,
A dla obrony woysko szło stronami23.
Trąby nie słychać, ani ogromnego
Bębnu, tylko dźwięk głosu nabożnego.
7.
Ciebie o Synu z Duchem Świętem, Ciebie
Czysta Dziewico, Matko Boga Syna
Proszą o łaskę y pomoc w potrzebie;
Y was wodzowie skrzydlatego gmina25,
Z lotnemi woyski26 na wysokiem niebie;
Y z tem, z którego ręki przeźroczyste
Wody omyły człowieczeństwo czyste27.
8.
Która się gruntem Kościołowi staie.
Grdzie iego godny Namiestnik — owoce
Łaski niebieskiey y teraz rozdaie;
Y was, którzyście roznieśli szeroce28
Ziawioną29 Prawdę na świat w różne kraie;
Y tych, którzy ią śmiercią oświadczyli30,
Y zdrowie dla niey chętnie położyli31.
9.
Błąd potępili piórem i kazaniem;
Y Chrystusowey miłey służebnice33,
Wsławioney części — co lepszey — obraniem
Y was, o Panny, y Oblubienice
Wiecznego Króla, któreście szły za Niem;
Y tych co na miecz, na ogień niedbały34,
Y srogie męki dla Niego wytrwały.
10.
Maiąc za sobą swoie stanowiska,
Do Oliwetu prosto ciągnął góry,
Co od oliwy dostała przezwiska:
Góry na świecie sławney, co na mury
Mieyskie od wschodu słońca patrzy z bliska,
A między nią się a miastem przestrona35
Dolina ciągnie, Jozaphat rzeczona36.
11.
Woyska śpiewaiąc, a za raney37 rosy
Góry się z lasy38 zewsząd odzywały,
A Echo gęste dawała odgłosy.
Y tak się zdało, że się przeciwiały39
Inszego40 chóru insze w lesie głosy.
Raz Chrystusowe imię, raz Maryey41
Rozlegało się w głośney armoniey42.
12.
Na niewidane43 porządki y szyki,
Y cicho zrazu z pilnością słuchało
Nowey y uszom niezwykłey muzyki.
Ale kiedy się dziwować przestało,
W niebo straszliwe wypuściło krzyki
Pełne brzydliwych bluźnierstw, a głębokie
Doły się trzęsły y góry wysokie.
13.
Y litanie zaczęte kończyli,
Y na pogańskie niedbaiąc45 wołanie,
Ani się nawet ku niem obrócili;
Strzały też, które z murów lecą na nie,
Nic iem nie szkodzą, bo w puł46 ćwierci mili,
Y tak daleko szły od muru roty,
Że mogły kończyć bez wstrętu47 swe noty48.
14.
Dla świętych Ofiar ołtarz ubierali,
A białe na niem z tey y z owey strony
W złotych lichtarzach świece zapalali.
Wtem Guilm z pierwszego ubioru zwleczony,
Inszy wziął na się, który mu podali.
Tam chwilę myśląc, rozmyślał y zasię
Głosem dziękował y skarżył sam na się.
15.
Bliższych kapłańskiey dochodziły mowy;
A skoro skończył y odprawił dzięki
Świętey Ofiary, temi mówił słowy:
«Idźcie!» A wtem kładł z wyciągnioney ręki
Błogosławieństwo na schylone głowy.
Tak nabożeństwo skoro odprawili,
Pierwszą50 się nazad drogą obrócili.
16.
Do swych stanowisk. Hetman też do swego
Namiotu iechał; którego niemały
Hufiec prowadził do progu samego.
Insze się zatem rothy51 roziezdżały;
Przednieyszych tylko i grabie starego
Z Tolozy z sobą do stołu prowadził,
Tego naywyższey52 po sobie posadził.
17.
Y urzędnicy odeśli55 stołowi,
Goffred przednieyszych na stronę odwiedzie:
«Iutrzeyszym56 — pry57 — dzień naznaczył szturmowi;
Każdy do swego namiotu niech iedzie,
A swego czasu będziecie gotowi.
Dziś lud obwieśćcie58, dziś odpoczywaycie,
A iutro w sprawie skoro dzień — czekaycie».
18.
Po wszystkiem woysku tam y sam trąbili,
Aby — skoro świat swem iutrzenka złotem
Oświeci ogniem — po gotowiu59 byli.
Tak onego dnia, częścią60 myśląc o tem
Część się gotuiąc — ostatek strawili.
Aż noc nadeszła y ziemię okryła,
Y pokóy na czas61 z troską uczyniła.
19.
Iutrzenka światło y dzień słała mały
Y malowane ptastwa swóy sen długi
Kończyły ieszcze y odpoczywały;
Ieszcze zagonów nie orały pługi,
Ieszcze się stada do łąk nie wracały —
Kiedy na larmę62 trąby uderzyły,
Trzęsły się nieba i larmę głosiły.
20.
Zgodliwe głosy wypuszczało swoie;
Wstanie wtem Goffred, y na się nie bierze
Swoiey zwyczayney na zchwał64 mocney zbroie65,
Ale w co lżeyszem woiennem ubierze66,
Iako się pieszy67 ubieraią w boie;
Gotowy między swoie szedł obozy,
A wtem do niego przyszedł grof z Tolozy.
21.
Zrozumiał iego umysł w oney dobie
Y przystąpiwszy rzekł mu temi słowy:
«Przecz zbroie nie masz zwyczayney na sobie?
Czemu w hełm zwykły nie ubierzesz głowy?
Tę nieopatrzność muszę ganić w tobie,
Że tak odkryty do szturmu wychodzisz;
Znać, że na sławę barzo69 podłą godzisz70.
22.
Nie chcemy takiey śmiałości od ciebie:
Prości żołnierze, mniey potrzebne dusze,
Powinni w takiey odważać potrzebie.
Ty iżeś Hetman (prawdę mówić muszę)
Szanuy się dla nas, ieśli nie dla siebie;
Twem zdrowiem prawie wszystko74 woysko stoi,
Przeto mu odpuść, że się o nie75 boi».
23.
Na Jasney Gurze76 — Urban77 przypasował,
Żebym niem kraie y naród pogański
Stawszy się Bożem rycerzem — woiował:
W tenczasem78 Bogu nie tylko hetmański
Urząd sprawować taiemnie ślubował,
Ale y ręki tey na woynie użyć,
Y ieśli trzeba krwią Mu w szturmie służyć.
24.
Y lud do szturmu — iako ma iść — sprawię,
Nie wiele ieszcze (moiem zdaniem) zbłądzę,
Że się podemknę y pod mury stawię.
Bo się sumnieniem sam w tey mierze sądzę,
Na którem Bogu długu nie zostawię;
Uiszczę się rad y ślub obiecany
Będzie Mu przez mię cale zachowany79».
25.
Y inszy80 drudzy przykład z niego brali;
Niektórzy także przednieyszy81 panowie,
Tak iako pieszy — lekko się ubrali.
Wtem się na murze pogańscy wodzowie,
Czuiąc o bliskim szturmie82 — ukazali,
Gdzie się na zachód od pułnocy83 chyli,
Skąd z pola przystęp łatwieyszy baczyli;
26.
Mało co dbało y beło bespieczne.
Tam beł nietylko84 żołnierz obrócony
Y co mężnieysze pospólstwo tameczne85,
Ale y starych z dziećmi do obrony
Ostatniey słało szczęście ostateczne86,
Przy których duższem87 słabszy88 y podeśli89
Siarki przyprawne y kamienie nieśli.
27.
Obwarowany dobrze, mniey się boi.
Tu z ogromnemi Sułtana piersiami
Po pas z daleka w świetney widać zbroi;
Tu Argant między mocnemi basztami,
Wielkiemu równy olbrzymowi, stoi —
Tam co naywyższey w temże mieyscu wieże
Narożney, mężna bohatyrka90 strzeże.
28.
Złotem oprawną szablę przypasała
Y widać beło — kiedy swóy łuk krzywy
Zdaleka92 dziewczą93 ręką wyciągała
Y przyłożywszy strzałę do cięciwy,
Nieprzyiacielskich wodzów pilnowała.
Tak więc swe strzały niedościgłe oku
Królewna z Delu posyła z obłoku.
29.
Pieszo od bramy do bramy przebiega
Y śle rynsztunki na mur osadzony
Y świeżych coraz obrońców dosięga
Y lud — miłością miłey przerażony95
Oyczyzny — słowy96 tem więcey podżega.
A utrapione do kościelnych progów
Matki szły wzywać swych omylnych97 bogów:
30.
Skrusz francuskiego oszczep rozbóynika.
Skłoń ku ludowi Twemu wzrok życzliwy,
Obal pod mury Twego przeciwnika».
Tak się modliły, lecz w piekle fałszywy
Bóg tego nie chciał rozumieć języka.
Gdy się tak miało miasto do obrony98,
Goffred też z drugiey następował strony.
31.
W przestronem polu woysko przed namioty,
A we dwa rzędy iuż uszykowane
Przeciw murowi obrócił piechoty;
We śrzodku kusze y pobudowane
Straszne woienne postawił roboty,
Z których kamienie ogromne ciskaią,
Y wież y murów oszczepy sięgaią.
32.
Żeby ią we złem razie posilali;
Potem w krzykliwe trąby uderzono,
A strzelcy zatem wraz następowali.
Z woiennych także strzelby100 wież puszczono,
A z muru gęsto poganie spadali:
Ten zdechł, ten ranny na dół leci z gury101,
Coraz mniey maią swych obrońców mury.
33.
Z wielką ochotą z swemi chorągwiami;
Y tarcze wszystkie do kupy złożyli
Y tak ie sobie nieśli nad głowami.
Drudzy, aby się kamieniom bronili,
Za dębowemi idąc zasłonami,
Pod przekopy się coraz podmykali102,
Aby ie równo z ziemią wyrównali.
34.
Y — iako trzeba — suche beły na dnie,
A choć się zbytnie103 głębokie bydź104 zdały,
Ziemia, chrust, kamień wyrównał je snadnie105,
Napierwszy głowę odkrył Adrast śmiały
Y pod mur z długą drabiną przypadnie,
Po którey z wielką przewagą wstępował,
Ani go srogi, twardy grad hamował.
35.
Połowicę swey drabiny przechodził,
Y choć nań zewsząd bito — niestrwożony,
Oślep zaczętej odwagi dowodził;
Aż iednem razem w łeb go obalony
Zbyt cięszki108 kamień przez szyszak ugodził,
Który go na dół z drabiną obalił:
Ten kamień Argant swą ręką nań zwalił.
36.
Lecz cięszki, k’temu112 z wysoka spadł z góry;
Argant wtem począł wykrzykać113 zuchwale:
«Iuż ieden zleciał, kto polezie wtóry114?
Nie kryicie się tak za tarcice, ale
Wyleźcie na świat, wychylcie się z dziury.
Przecz115 z tych drzewianych iam nie wychodzicie?
Bo y tam pewnie się nie wysiedzicie!»
37.
Namniey nakryci rycerze nie dbali
Y pod skupione tarcze kryiąc głowy,
Strzały y cięszkie kamienie trzymali.
Y wielkie tramy116 z tarany117 przez rowy
Iuż wypełnione — bliżey pomykali118,
Które na mury, nie bez wielkiey trwogi,
Niosą żelazem okowane119 nogi.
38.
Drzewa z kamieniem cięszkiem powiązane
Puścili na dół, które przywaliły
Tarczami kryte piechoty przebrane.
Te wielką w ludziach szkodę poczyniły,
Bo tarcze w trzaski poszły zgruchotane.
Y nieiednemu przepadły przez czoło;
Ziemia krwią, mózgiem skropiła się w koło120.
39.
Więcey nie stali, ani iem dufali121,
Ale wypadszy śmiele122 gromadami,
W przestrzeni męstwo swe ukazowali123.
Iedni do gury124 pośli125 drabinami126,
Drudzy ze spodu mury wywracali,
Który iuż y wierzch stłuczony wysoki
Y powątlone ukazował boki.
40.
Tram wielki raz127 mu zadawał śmiertelny,
Ale go mężnie lud niespracowany.
Bronił, miłości swey oyczyzny pełny.
Y gdzie go biły rogate tarany,
W tem mieyscu z wierzchu miękkie spuszczał wełny,
Które gwałtowne bicie przyimowały
Y ustępuiąc — razy128 hamowały.
41.
Y tamta strona mężnie się broniła —
Siedmkroć129 Klorynda wyciągnęła krzywy
Łuk swóy i siedmkroć także go spuściła.
A ile swych strzał wypchnęła z cięciwy,
Tyle ich we krwi w on czas omoczyła
Przednieyszych wodzów, nie gminu podłego,
Strzegąc się — harda — celu niegodnego.
42.
Pierwszy beł, któryś dostał od niej rany;
Iednoś co131 głowy z dębowey tarcice
Wychylił trochę, którąś beł odziany.
Przez pancerzowey nity rękawice
Przebił ci rękę prawą bełt pierzany132,
Tak, żeś ustąpić z placu musiał pręcey133,
Mniey bólu czuiąc, ale gniewu więcey.
43.
Pod murem — grabię trafiła z Ambozy135;
Obiema z piersi przebitych krew płynie,
Obu umarłych niesiono w obozy.
Kiedy wielkiego tarana na linie
Rupert wyciągał y spuszczał powrozy —
Odniósł w ramieniu strzałę, którey z ciała
Część wyrwał, a część z żeleścem136 została.
44.
Z daleka patrzał, trefna137 się rzecz stała:
Właśnie go w czoło z łuku wymierzyła,
Y twarz mu hoyną krwią zafarbowała
Y rękę, co bełt z rany wywłóczyła,
Nowem postrzałem przytknęła do ciała;
Tak zacny biskup na woynie z pogany138
Żywot położył od niewieściey rany.
45.
Y szedł po szczeblach z odwagą na mury,
Y iuż wierzch muru rękami obłapił
Y nogi dźwignął za sobą do gury139;
Lecz właśnie wtenczas, gdy się go ułapił,
W oko mu siódmy bełt wpadł prętkopióry140
Y tyłem wyszedł. Tak nieborak leży,
Przy poimaney umieraiąc wieży.
46.
Z nowemi czyny142 Goffred następował,
Y co naywyższy przed wysoką broną143
Ieden postawił y z niego szturmował.
Wieża to beła, którą — z drzew złożoną
Co namocnieyszych144 — tak był pobudował,
Że szła na kołach y zbroyne145 dźwigała
Y wierzchem z murem wysokiem równała146.
47.
Woienna wieża pomykała147 koła
Y chciała — iako okręty z okręty
Na morskiey woynie — spiąć się z murem zgoła.
Lecz obleżeńcy148 różne czyniąc wstręty149.
Sięgaiąc boków y twardego czoła —
Oszczepami ią nazad odpychaią,
Y koła tłuką y na wierzch ciskaią.
48.
Że nieba beło150 nie widać przed niemi
Y trafiało się, że się zaś wracały
— Wzad151 odtrącone — drogami pierwszemi.
Iako gdy owoc biie niedordzały152
Grad niepogodny — pełno go na ziemi:
Tak gęsto w ten czas z muru Saraceni
Spadali od strzał, oszczepów, kamieni.
49.
Bo rzadko który u nich w dobrey zbroi;
Iuż niemal wszyscy mury opuścili,
Każdy się oney srogiey wieże156 boi.
Sam tylko mężny Sułtan w oney chwili
Na murze z kilką157 co mężnieyszych stoi,
Do których Argant z wielkiem tramem bieży
Odpierać gwałtem przystawioney wieży.
50.
Trzymał od muru wieżę ludzi pełną;
Iuż się Klorynda do teyże posługi
Zbiegała, w zbroię ubrana zupełną.
Wtem lud nasz świeży następuiąc drugi,
Ścinał powrozy, co wisiały z wełną,
Aby tak mury nagie i odkryte
Łatwiey mogły bydź158 taranami bite.
51.
A odespodku159 rogate tarany,
Że naostatek160 poczynały mury
Przeyrzyste w sobie ukazować rany.
Hetman też iuż beł161 niedaleko dziury
Y następował do stłuczoney ściany,
A wszystek wielką tarczą się nakrywał,
Którey więc162 rzadko w inszy czas używał.
52.
Soliman złaził y na dół zstępował,
Gdzie niebezpieczną — tramy rozwalony —
Mur Chrześcianom drogę ukazował.
Y że na górze Argant zostawiony,
Z Kloryndą przeszcia163 bronić się gotował.
To widząc poczuł serce mężne w sobie,
Skacząc z radości wielkiey w oney dobie164.
53.
Co za niem inszą165 tarcz166 niósł na rzemieniu:
«Poday mi — prawi — puklerz, nie mieszkaiąc167,
Lżeyszy y memu znośnieyszy ramieniu.
Chciałbym wpaść pierwszy — ciężko nie dźwigaiąc —
Po rozwalonem do miasta kamieniu;
Czas iuż, żeby wżdy168 kiedy co wielkiego
Świat widział po mnie y co przeważnego169».
54.
Y nad kolanem nogę mu przebiła
Y ostrem żyły żeleźcem porwała,
Gdzie ból nawiętszy170, y krwią się poiła.
Żeś mu, Kloryndo, ranę tę zadała —
Tak ich powiada, tak ich twierdzi siła;
Y ieśli w ten dzień miasto się nie wzięło,
Twoia to sprawa y twoie to dzieło.
55.
Nie chce zaniechać rozpoczętey drogi
Y po kamieniu do dziurawey ściany
Bieży y chromey171 nie szanuie nogi.
Lecz prętko172 potem poczuł, zmordowany,
Że nie mógł stąpić y ból cierpiał srogi,
Tak że rad nierad musiał ku końcowi
Przedsięwziętemu dać pokóy szturmowi.
56.
(Który do oney173 także dziury godził174),
Aby na iego mieysce następował,
Aby hetmanił y ludzie175 przywodził.
A sam się zaraz wrócić obiecował176,
Y że na krótki tylko czas odchodził.
Tak na koń lekki odiezdżał177 wsadzony.
Lecz nie tak, aby nie beł obaczony178.
57.
Zarazem woysko znacznie osłabiało;
Ale pogaństwu serca y ochoty
Y siły coraz więcey przybywało.
Sam Mars y Szczęście179 odmiennemi wroty
Do przeciwney wóz strony kierowało:
Iuż chrześciańskie miecze iakoś mdleią,
Nakoniec180 dźwięki trąb samych słabieią.
58.
Znowu ochotnie na mury bieżała.
Płeć białogłowska — przykładem wzbudzona
Cney bohatyrki, na który patrzała —
Z ukasanego gęsty kamień181 łona,
Na chrześciańskie rycerze ciskała.
Y śmiele ostrey — gołych piersi — broni182
Dla lubych murów oyczystych nie chroni.
59.
A serce wziął lud w mieście oblężony:
Y z tey y z tamtey strony obaczyli,
Kiedy na ziemię Gwelf padł uderzony.
Między tysiącem inszych w oney chwili
Nalazł go kamień z muru wyciśniony183.
W tenże czas właśnie trafiony pociskiem
Padł Rynald y beł śmierci barzo bliskiem.
60.
Mięso mu w nodze od kości odbito
Y takie szczęście woysko w ten czas miało,
Że kiedy z muru kamieniami bito,
Żadne ciśnienie184 darmo nie leciało,
Lubo raniono, lub kogo zabito.
Argant srożeie y szczęściem piiany
Na uchodzące woła Chrześciany:
61.
Nie noc na wasze złodzieystwa łaskawa,
Słońce tu teraz iasny dzień rozwiia;
Insza tu woyna, insza teraz sprawa.
Tak was to prętko185 chęć do sławy miia?
Czynicie sobie do państw cudzych prawa,
A terazeście186 tak rychło187 ustali.
Niewieściuchowie na sławę niedbali!»
62.
Grzał się sam w sobie Cyrkaszczyk zuchwały,
Że mu się zdało, że plac otoczony
Murami, iego śmiałości beł188 mały.
Y uczyniwszy z góry krok szalony,
(Gdzie obalone — przeszcia189 pozwalały
Mury) wypadał y tak wypadaiąc,
Solimanowi przymawiał, wołaiąc:
63.
Skutkiem — nie słowy — męstwa dokazować190
Sam wynidź za mur, sam się sądzić damy,
Komu z nas dzielność będą przypisować191».
Tak rzekł y zaraz niedaleko bramy
Wypadszy dziurą, ięli następować:
Ow gniewem, a ten sromotą192 wzbudzony
Y od Arganta w uczciwe193 ruszony.
64.
Wypadszy, oba mężnie się stawili:
Tarczy, szyszaków, taranów tak wiele,
Drabin nasiekli y ludzi nabili,
Że w onem mieyscu (może194 tak rzec śmiele)
Z trupów, zbróy, z drzewa górę uczynili.
Którą wysoko podnieśli u dziury,
Czyniąc bezpieczne — powątlone mury195.
65.
Przez gwałt do piękney murowey korony,
Teraz nietylko, żeby o nię dbali,
Ale y do swey słabieią obrony.
Iuż y woiennych czynów odbiegali,
A nieprzyiaciel na lud potrwożony
Śmiele naciera y tłucze tarany,
Że się nie zeydą drugi raz do ściany.
66.
Y poganie ie przez pole pędzili,
Sułtan z Argantein na mieszczany197 głośnie198
O prętki ogień wołał w oney chwili.
Oba potem dwie zapalone sośnie199
Nieśli do wieże, aby ią palili:
Tak więc piekielne siostry z pochodniami
Na świat wychodzą y trzęsą wężami200.
67.
Zdaleka mieyskich wycieczek pilnował,
Widząc dwie wielkie zapalone sochy202,
Y że poganin wieżę opanował —
Zawracał nazad na czoło lud płochy,
Y z swoiem pułkiem śmiele następował
Y tak się potkał, że ci co wygrali,
Podawszy tyły203 znowu uciekali.
68.
Kierował dyszel u lotnego wozu.
Iuż też beł ranny Hetman do tey doby
Przyprowadzony do swego obozu.
Sygier, Baldowin y insze osoby
Przednieysze stały na koło204 przy łożu.
On sam sobie chcąc — imo wszystkich zdanie:
Strzałę wyciągnąć — przyłomił ją w ranie.
69.
Około strzały radę uczynili,
Aby głęboko y według potrzeby,
Wyrżnąwszy mięso, ranę otworzyli.
«Wróćcie mię — prawi — rychło do potrzeby,
Co mayą czynić niechayby czynili».
To mówiąc, nogę wystawił zarazem
Y kazał ią rżnąć barwierzom205 żelazem.
70.
Erydan206 swoie prowadzi — uchował
Y wszystkie źródła y ciepliczne wody207
Znał y rozumiał; ten go opatrował.
Beł pisorymem wielkiem będąc młody.
Lecz potem tylko Galena208 pilnował
Y porzuciwszy zabawę z Muzami,
Leczył choroby śmiertelne z ranami.
71.
Którzy widzieli ból i iego męki;
On się nie trwoży, a wtem ukasany
Doktor doświadcza swey uczoney ręki.
Ale uporney strzały koniec z rany
Nie chce się na wierzch ukazać przezdzięki210.
Czasem kleszczami maca, czasem zioła
Kładzie, ale nic nie pomogą zgoła.
72.
Y umieiętność iakoś mu nie idzie;
Wszyscy on iego ból nieuśmierzony
Widząc, mniemaią, że mu umrzeć przydzie;
Ale Stróż Anyoł żalem poruszony
Urwał dyptamu212 na wysokiey Idzie213,
Ziela z czerwonem kwiatem dziwney mocy,
Y napewnieyszey na rany pomocy.
73.
Że iest znaiome każdey dzikiey kozie,
Kiedy którey w bok żeleźce trafiło
Od rozbóynika strzelca w gęstey łozie.
Z tem — chocia sto mil y coś więcey było —
We mgnieniu oka Anyoł beł w obozie
Y wyciśniony sok wlał niewidziany
W kubek z lekarską wodą zgotowany.
74.
Y wmieszał wonney panaceey214 ziele;
A skoro w ranę starzec wkropił soku,
Z swey dobrey woley215 — co widziało wiele —
Wyszło żelazo, że wolnego kroku
Mógł użyć, bólu nic nie czuiąc w ciele.
Krzyknie Erotym, y głosem tak powie:
«Nie od mey ręki Hetmanie masz zdrowie!
75.
Cud ia tu iawnie widzę niewątpliwy
Y wierzę, że Bóg zesłał tu Anyoła.
Któryć dał zdrowie y sprawił te dziwy.
Wróć się do szturmu». Goffred strętwiał zgoła,
Ale czuiąc się czerstwem — boiu chciwy,
Szyszak na głowę, tarcz na ramię włożył,
Którą raniony niedawno beł złożył.
76.
Pod tysiąc216 koni iazdy z niem iechało;
Ziemia się trzęsie, a od wielkiey chmury,
Wielkiey kurzawy, nieba widać mało.
Co raz to lepiey widzieć było z gury217,
Kiedy się świeże woysko przybliżało.
Z strachu lękliwi pobiegli poganie,
On wielkiem głosem trzykroć krzyknie na nie218.
77.
Głos Chrześcianie Hetmana poznali
Y wziąwszy serce220, znowu poprawieni,
Daleko płoche pogaństwo pognali.
Sułtan y Argant tylko niestrwożeni,
Jeden drugiego lepiey odpierali
Y od221 Tankreda strzegli pilnie dziury,
Który szedł gwałtem między zbite mury222.
78.
Wszystek we zbroję złocistą ubrany
Y wielkiem drzewem223 Arganta wymierzył224,
Który stał, broniąc rozwaloney ściany.
Żadenby225 temu podobno226 nie wierzył,
Jako był tęgi raz227 niewytrzymany228:
Brzmi wielki oszczep, Argant się nie boi,
Y śmiele229 tarczą zasłoniony stoi.
79.
Ale y zbroia razu231 nie strzymała,
Bo rohatyna232 obiedwie233 przebiła
Y krew łakomie z Cyrkaszczyka ssała.
Nie czuie Argant (tak w niem wielka siła)
Y ukrwawiony wyrwie oszczep z ciała
Y uderzył niem znowu na Hetmana:
«Niech się — pry234 — wróci do swoiego pana».
80.
Y przez powietrze szedł wiadomą drogą,
Lecz chybił celu, bo przed onem razem
Umknął się Goffred y krok stąpił nogą.
A miasto niego, krwie chciwem żelazem
Ranę dał w gardło Sygierowi srogą.
On — że umiera — namniey235 nie żałuie,
Kiedy swoiego pana zastępuie.
81.
Właśnie na ten czas, kiedy Sygier zginął;
Nie mógł wytrzymać237 tęgiemu razowi,
Zatoczywszy się, na ziemię się zwinął.
Już też przycięższem beło Goffredowi,
Rzadko go który z góry kamień minął,
Atoli przedsię238, choć z niemałem trudem,
Na rozwalinach iuż beł z swoiem ludem
82.
Y krwieby239 beło rozlało się siła240,
Ale noc z progu wyszła podziemnego
Y świat czarnemi skrzydłami okryła.
Y na śmiertelne narodu ludzkiego
Gniewy, swych cieniów wędzidło włożyła.
Tak, że odstąpić musiał od tej sprawy:
Taki miał w on czas koniec on dzień krwawy.
83.
Kazał nieść nazad w szturmie obrażonych243,
A potem pilne uczynił staranie
Koło woiennych czynów potłuczonych:
Wieżę — którey się najbardziey poganie
Bali, od244 mistrzów zrobioną uczonych —
Nazad245 prowadzi, chocia246 naruszoną
Y w wielu mieyscach barzo247 powątloną.
84.
W bezpieczne mieysce okrom248 żadney zwłoki;
Ale iako łódź na morskiey powodzi,
Co pełnem żaglem nurt siecze głęboki,
Kiedy bezpieczna do portu przychodzi,
O skałę łamie roztrącone boki;
Abo więc iako zawodnik ćwiczony
Przed samem kresem padnie powalony:
85.
Gęstem kamieniem barzo potłuczona
Y obie250 zadnie koła połamała,
Y iść nie mogła daley — powalona.
Ale piechota pod nię stęplowała251
Tramy, na których legła zawieszona,
Aż nauczeni mistrzowie przybyli,
Którzy koło niey z pilnością robili.
86.
Aby przededniem252 koła zgotowali;
Potem po drogach straży zostawował253
Y ludzie254, którzy wieże pilnowali.
Tem czasem król mur zbity oprawował,
Y słyszeć beło, iako się mieszali,
Bo w mieście tysiąc pochodni świeciło,
Od których niemal wszystko widzieć było.
Koniec pieśni iedenastey.
- mszą (starop. forma) — dziś B.lp r.ż.: mszę. [przypis edytorski] ↩
- błagać (starop.) — tu: przebłagiwać. [przypis edytorski] ↩
- szyć z łuku (starop.) — strzelać z łuku. [przypis edytorski] ↩
- od (starop.) — przez; od Anioła (...) zleczony,: wyleczony przez anioła. [przypis edytorski] ↩
- w oney dobie (starop.) — w tym czasie; w tym momencie; wtedy. [przypis edytorski] ↩
- mieć się do szturmu (starop.) — szykować się do szturmu. [przypis edytorski] ↩
- poczni (starop. forma) — pocznij; zacznij. [przypis edytorski] ↩
- pospolity (starop.) — powszechny. [przypis redakcyjny] ↩
- rothy (starop. forma) — roty; oddziały wojsk. [przypis edytorski] ↩
- przedniejszy (starop. forma) — przedniejsi. [przypis edytorski] ↩
- mniejszy (starop. forma) — dziś M.lm: mniejsi. [przypis edytorski] ↩
- naśladować czego (starop. forma) — dziś: naśladować co; naśladować czyjej rady: iść za czyją radą. [przypis redakcyjny] ↩
- zarazem (starop.) — zaraz, jednocześnie. [przypis edytorski] ↩
- onem (starop. forma) — im. [przypis edytorski] ↩
- poranu (starop. forma) — z rana. [przypis edytorski] ↩
- przestrony (starop. forma) — przestronny; obszerny. [przypis edytorski] ↩
- kapellani (starop. forma) — kapelani. [przypis edytorski] ↩
- mniejszy (starop. forma) — dziś M.lp: mniejsi. [przypis edytorski] ↩
- Piotr pustelnik — zwany także Piotrem z Amiens, pierwszy podjął myśl wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej i głosił ją żarliwie; umarł w r. 1115. [przypis redakcyjny] ↩
- dwiema rzędami (starop. forma) — dwoma rzędami. [przypis edytorski] ↩
- naostatku (starop. forma ort.) — dziś popr.: na ostatku. [przypis edytorski] ↩
- wyśli (starop. forma) — wyszli. [przypis edytorski] ↩
- stronami (starop.) — z boków. [przypis edytorski] ↩
- czyna (starop. forma) — dziś popr. D.lp: czynu. [przypis edytorski] ↩
- wodzowie skrzydlatego gmina (starop. forma) — archaniołowie. [przypis edytorski] ↩
- wojski (starop. forma) — dziś N.lm: (z) wojskami. [przypis edytorski] ↩
- z którego ręki przeźroczyste wody omyły człowieczeństwo czyste — Jan Chrzciciel. [przypis edytorski] ↩
- szeroce (starop. forma) — dziś: szeroko. [przypis edytorski] ↩
- zjawiona (starop. forma) — tu: objawiona. [przypis edytorski] ↩
- oświadczyć (starop. forma) — tu: poświadczyć. [przypis edytorski] ↩
- którzy ją śmiercią oświadczyli, i zdrowie dla niej chętnie położyli (starop.) — tj. męczennicy. [przypis edytorski] ↩
- krynice (starop. forma) — (z) krynicy. [przypis edytorski] ↩
- służebnice (starop. forma) — służebnicy. [przypis edytorski] ↩
- niedbały (starop. forma ort.) — dziś: nie dbały; nie dbać na co: nie dbać o co, nie przejmować się czym. [przypis edytorski] ↩
- przestrona (starop. forma) — przestronna, szeroka. [przypis edytorski] ↩
- rzeczony (starop.) — tu: nazywany. [przypis edytorski] ↩
- rany (starop.) — wczesny; tu: poranny. [przypis edytorski] ↩
- lasy (starop. forma) — dziś N.lm: (z) lasami. [przypis edytorski] ↩
- przeciwiać się (starop.) — [tu:] echo odbijać, odzywać się. [przypis redakcyjny] ↩
- inszy (starop. forma) — inny. [przypis edytorski] ↩
- Maryjej (starop. forma) — dziś D.lp: Maryi (lit.), Marii. [przypis edytorski] ↩
- armoniej (starop. forma) — dziś Msc.lp r.ż.: (w) harmonii. [przypis edytorski] ↩
- niewidany (starop. forma) — niewidziany. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- niedbając (starop. forma ort.) — nie dbając. [przypis edytorski] ↩
- puł (starop. forma ort.) — pół; w pół ćwierci mili: w odległości pół ćwierci mili (tj. 1/8 mili). [przypis edytorski] ↩
- bez wstrętu (starop.) — bez przeszkód. [przypis edytorski] ↩
- noty (starop.) — nuty; śpiewy. [przypis edytorski] ↩
- dalszy (starop. forma) — dziś M.lm: dalsi. [przypis edytorski] ↩
- pierwszą drogą (starop.) — drogą, którą przyszli wcześniej. [przypis edytorski] ↩
- rothy (starop. forma) — roty; oddziały wojsk. [przypis edytorski] ↩
- najwyższej (starop. forma) — najwyżej. [przypis edytorski] ↩
- jeno (starop.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- beło (starop. forma) — dziś popr.: było. [przypis edytorski] ↩
- odeśli (starop. forma) — odeszli. [przypis edytorski] ↩
- jutrzejszym (...) dzień naznaczył (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jutrzejszy dzień naznaczyłem. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop. forma) — prawi, mówi. [przypis edytorski] ↩
- obwieścić lud (starop.) — rozgłosić wieść między ludem. [przypis edytorski] ↩
- po gotowiu (starop. forma) — w pogotowiu, w gotowości. [przypis edytorski] ↩
- częścią (starop.) — częściowo, po części. [przypis edytorski] ↩
- na czas (starop.) — tymczasowo. [przypis edytorski] ↩
- na larmę (starop.) — na alarm. [przypis edytorski] ↩
- wszystko (starop.) — całe (wojsko). [przypis edytorski] ↩
- na zchwał (starop. forma) — [na schwał], nad miarę, nad wyraz. [przypis redakcyjny] ↩
- zbroie (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: zbroi. [przypis edytorski] ↩
- ubierze (starop. forma) — dziś N.lp: (w) ubiorze. [przypis edytorski] ↩
- pieszy (starop.) — piesi; piechota. [przypis edytorski] ↩
- on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski] ↩
- barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski] ↩
- godzić na co (starop.) — dążyć do czego. [przypis edytorski] ↩
- podobno (starop.) — prawdopodobnie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
- leść (starop.) — leźć; iść. [przypis edytorski] ↩
- tuszyć (starop.) — tu: spodziewać się, przewidywać. [przypis edytorski] ↩
- wszystko (starop. forma) — całe (wojsko). [przypis edytorski] ↩
- o nie — tzn. o zdrowie swojego hetmana. [przypis edytorski] ↩
- Jasna Góra — [w oryginale:] miasto Clermont-Ferrand we Francji. [przypis redakcyjny] ↩
- Urban — Urban II, papież 1088–1099. [przypis redakcyjny] ↩
- w tenczasem (...) ślubował (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: wtenczas ślubowałem; wtedy ślubowałem. [przypis edytorski] ↩
- cale zachowany (starop.) — zachowany w całości; całkowicie zachowany; tu: w pełni dochowany (ślub). [przypis edytorski] ↩
- inszy (starop. forma) — inni. [przypis edytorski] ↩
- przedniejszy (starop. forma) — dziś popr. forma lm: przedniejsi. [przypis edytorski] ↩
- czując o bliskim szturmie (starop. forma) — przewidując szturm. [przypis redakcyjny] ↩
- pułnocy (starop. forma ort.) — dziś popr.: północy. [przypis edytorski] ↩
- nietylko (starop. forma ort.) — dziś popr.: nie tylko. [przypis edytorski] ↩
- tameczny (starop. forma) — tamtejszy. [przypis edytorski] ↩
- szczęście ostateczne (starop.) — ostateczny los; tu: w ostatecznym razie, w najgorszym razie. [przypis edytorski] ↩
- duższy (starop. forma) — dziś popr.: większy. [przypis edytorski] ↩
- słabszy (starop. forma) — dziś popr.: słabsi. [przypis edytorski] ↩
- podeśli (starop. forma) — podeszli; w podeszłym wieku. [przypis edytorski] ↩
- bohatyrka (starop. forma) — dziś popr.: bohaterka. [przypis edytorski] ↩
- cierpliwy (starop.) — wytrzymały, mocny. [przypis redakcyjny] ↩
- zdaleka (starop. forma ort.) — z daleka. [przypis edytorski] ↩
- dziewczy (starop.) — dziewczęcy. [przypis edytorski] ↩
- mury (starop. forma) — dziś N.lm: (pod) murami. [przypis edytorski] ↩
- przerażony (starop.) — przejęty. [przypis edytorski] ↩
- słowy (starop. forma) — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- omylni bogowie (starop.) — bogowie niewłaściwi, nieprawdziwi. [przypis edytorski] ↩
- mieć się do obrony (starop.) — szykować się do obrony. [przypis edytorski] ↩
- jeznych (starop. forma) — jezdnych; jazdę. [przypis edytorski] ↩
- strzelba (starop.) — strzelanina, strzały. [przypis edytorski] ↩
- z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski] ↩
- podmykać (starop.) — podchodzić. [przypis edytorski] ↩
- zbytnie (starop. forma) — zbytnio; tu: bardzo, wielce. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- snadnie (starop.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- szwajcar (starop. forma) — dziś Szwajcar. [przypis edytorski] ↩
- odważony (starop. forma) — odważny. [przypis redakcyjny] ↩
- cięszki (starop. forma ort.) — dziś popr.: ciężki. [przypis edytorski] ↩
- on (starop. forma) — ten, ów. [przypis edytorski] ↩
- raz (starop.) — cios. [przypis edytorski] ↩
- cale (starop.) — całkiem; wcale. [przypis edytorski] ↩
- k’temu (starop.) — do tego; tu: w dodatku. [przypis edytorski] ↩
- wykrzykać (starop. forma) — wykrzykiwać. [przypis edytorski] ↩
- wtóry (starop.) — drugi. [przypis edytorski] ↩
- przecz (starop.) — czemu, dlaczego; na co, w jakim celu. [przypis edytorski] ↩
- tram (starop.) — belka. [przypis edytorski] ↩
- tarany (starop. forma) — (z) taranami. [przypis edytorski] ↩
- pomykać (starop.) — posuwać się; podchodzić; dążyć, iść. [przypis edytorski] ↩
- okowane (starop.) — okute. [przypis edytorski] ↩
- w koło (starop. forma ort.) — wkoło; wokół, dookoła. [przypis edytorski] ↩
- dufać (starop.) — ufać. [przypis edytorski] ↩
- śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski] ↩
- ukazować (starop. forma) — ukazywać. [przypis edytorski] ↩
- do gury (starop. forma) — dziś popr.: do góry. [przypis edytorski] ↩
- pośli (starop. forma) — poszli. [przypis edytorski] ↩
- drabinami (starop. forma) — tu: po drabinach. [przypis edytorski] ↩
- raz (starop.) — cios. [przypis edytorski] ↩
- razy (starop.) — ciosy, uderzenia. [przypis edytorski] ↩
- siedmkroć (starop. forma) — siedemkroć; siedem razy. [przypis edytorski] ↩
- królewice (starop. forma) — dziś W.lp: królewiczu. [przypis edytorski] ↩
- jedno co (starop.) — tylko co. [przypis redakcyjny] ↩
- pierzany bełt (starop. forma) — pierzasta strzała. [przypis redakcyjny] ↩
- pręcey (starop. forma ort.) — prędzej. [przypis edytorski] ↩
- Klotareusz — grabia z Ambozy. [przypis redakcyjny] ↩
- Amboza — Ambois, miasto i zamek we Francji nad rzeką Loarą. [przypis redakcyjny] ↩
- z żeleścem (starop. forma) — z żeleźcem; tu: część z grotem strzały. [przypis edytorski] ↩
- trefny (starop.) — pocieszny. [przypis edytorski] ↩
- pogany (starop. forma) — dziś N.lm: (z) poganami. [przypis edytorski] ↩
- do gury (starop. forma) — dziś popr.: do góry. [przypis edytorski] ↩
- prętkopióry bełt (starop.) — strzała; prędka strzała. [przypis redakcyjny] ↩
- inszy (starop. forma) — inny. [przypis edytorski] ↩
- czyn (starop.) — [tu:] machina wojenna (po węg. csin: fortel, podstęp). [przypis redakcyjny] ↩
- brona (starop.) — brama. [przypis edytorski] ↩
- namocniejszy (starop. forma) — najmocniejszy. [przypis edytorski] ↩
- zbrojne dźwigała (starop.) — dźwigała rycerzy (uzbrojoną piechotę). [przypis edytorski] ↩
- równać z czym (starop.) — dorównywać czemu. [przypis edytorski] ↩
- pomykać (starop.) — posuwać. [przypis edytorski] ↩
- obleżeńcy (starop.) — oblężeni. [przypis edytorski] ↩
- wstręt (starop.) — przeszkoda; czyniąc wstręty: przeszkadzając. [przypis edytorski] ↩
- beło (starop. forma) — dziś popr.: było; beło nie widać: nie było widać. [przypis edytorski] ↩
- wzad (starop.) — do tyłu; tu: z powrotem. [przypis edytorski] ↩
- niedordzały (starop.) — niedojrzały. [przypis redakcyjny] ↩
- barziej (starop. forma) — dziś popr.: bardziej. [przypis edytorski] ↩
- naszy (starop. forma) — dziś M.lm: nasi. [przypis edytorski] ↩
- pogany szkodzili (starop.) — atakowali pogan, bili pogan. [przypis edytorski] ↩
- wieże (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: wieży. [przypis edytorski] ↩
- z kilką (starop.) — z kilkoma. [przypis edytorski] ↩
- bydź (starop. forma) — dziś popr. (po ubezdźwięcznieniu): być. [przypis edytorski] ↩
- odespodku (starop. forma) — od spodu. [przypis edytorski] ↩
- naostatek (starop. forma ort.) — dziś: na ostatek; w końcu. [przypis edytorski] ↩
- beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski] ↩
- więc (starop.) — zatem. [przypis edytorski] ↩
- przeszcia (starop. forma) — dziś: przejścia. [przypis edytorski] ↩
- w oney dobie (starop.) — w tym czasie; w tym momencie; wtedy. [przypis edytorski] ↩
- inszą (starop. forma) — inną. [przypis edytorski] ↩
- tarcz (starop. forma) — dziś r.ż.: tarczę. [przypis edytorski] ↩
- nie mieszkając (starop.) — nie zwlekając. [przypis edytorski] ↩
- wżdy (starop.) — przecież, wszak. [przypis edytorski] ↩
- przeważny (starop.) — dający przewagą; znaczący. [przypis edytorski] ↩
- nawiętszy (starop. forma) — dziś: największy. [przypis edytorski] ↩
- chromy (starop. forma) — chory, ułomny (kulawy itp.). [przypis edytorski] ↩
- prętko (starop. forma) — prędko; szybko. [przypis edytorski] ↩
- onej (starop. forma) — (do) tej. [przypis edytorski] ↩
- godzić do czego (starop.) — zmierzać do czego. [przypis edytorski] ↩
- ludzie przewodzić (starop.) — przewodzić ludziom. [przypis edytorski] ↩
- obiecował (starop. forma) — obiecywał. [przypis edytorski] ↩
- odjezdżał (starop. forma) — odjeżdżał. [przypis edytorski] ↩
- obaczony (starop.) — zobaczony, spostrzeżony. [przypis edytorski] ↩
- Szczęście — tu: Fortuna. [przypis edytorski] ↩
- nakoniec (starop. forma ort.) — dziś popr.: na koniec; w końcu, ostatecznie. [przypis edytorski] ↩
- gęsty kamień (...) ciskała (starop.) — gęsto ciskała kamieniami. [przypis edytorski] ↩
- śmiele ostrej gołych piersi broni (starop. forma) — śmiało nie broni przed ostrą bronią nagich (tj. nieosłoniętych zbroją) piersi. [przypis edytorski] ↩
- wyciśniony (starop. forma) — wyrzucony; ciśnięty. [przypis edytorski] ↩
- ciśnienie (starop. forma) — tu: rzut; por. cisnąć: rzucić. [przypis edytorski] ↩
- prętko (starop. forma) — prędko. [przypis edytorski] ↩
- terazeście (...) ustali (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: teraz ustaliście. [przypis edytorski] ↩
- rychło (starop.) — szybko. [przypis edytorski] ↩
- beł (starop. forma) — dziś popr.: był. [przypis edytorski] ↩
- przeszcia (starop. forma) — przejścia; przeszcia pozwalały: umożliwiały przejście. [przypis edytorski] ↩
- dokazować (starop. forma) — dziś popr.: dokazywać. [przypis edytorski] ↩
- przypisować (starop. forma) — dziś popr.: przypisywać. [przypis edytorski] ↩
- sromota (starop.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski] ↩
- uczciwe (starop.) — honor; w uczciwe ruszony: dotknięty ujmą na honorze. [przypis edytorski] ↩
- może (starop. forma) — można (którego Kochanowski jeszcze nie zna). [przypis redakcyjny] ↩
- czyniąc bezpieczne powątlone mury (starop. kostrukcja) — czyniąc bezpiecznymi nadwątlone mury. [przypis edytorski] ↩
- sprośnie (starop.) — brzydko. [przypis edytorski] ↩
- mieszczany (starop. forma) — dziś B.lm: (na) mieszczan. [przypis edytorski] ↩
- głośnie (starop. forma) — głośno. [przypis edytorski] ↩
- dwie sośnie (starop. forma) — daw. liczba podwójna (dualis), dziś: dwie sosny. [przypis edytorski] ↩
- piekielne siostry z pochodniami (...) trzęsą wężami — Erynie, w mit. rzym. boginie zemsty. [przypis edytorski] ↩
- Włochy (starop. forma) — (z) Włochami. [przypis edytorski] ↩
- socha — daw. narzędzie do orki, rodzaj rozdwojonego rylca; także: element konstrukcji dachowej: rozdwojony przy końcu słup podtrzymujący poziomą belkę; tu: rozdwojony widlasto słup (pień, gałąź, rosocha; por. rosochaty: rozwidlony). [przypis edytorski] ↩
- podać tyły (starop.) — uciekać, być w odwrocie. [przypis edytorski] ↩
- na koło (starop.) — naokoło, wkoło. [przypis edytorski] ↩
- barwierz (starop.) — balwierz, golarz; felczer. [przypis edytorski] ↩
- Erydan — w starożytności mityczna rzeka, później uważano Pad za Er. [przypis redakcyjny] ↩
- ciepliczne wody (starop. forma) — [wody] mineralne, lecznicze. [przypis redakcyjny] ↩
- Galen — Grek, sławny lekarz, żyjący w II w. po Chrystusie. [przypis redakcyjny] ↩
- pany (starop. forma) — dziś: N.lm: (między) panami. [przypis edytorski] ↩
- przezdzięki (starop.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny] ↩
- pracej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: pracy. [przypis edytorski] ↩
- dyptam — zw. też krzewem Mojżesza; krzewiasta bylina kwitnąca liliowo, kwiaty zebrane w groniasty kwiatostan na szczycie łodygi; liście po potarciu wydają silną cytrynową lub cynamonową woń, olejki eteryczne mają działanie drażniące (powodują poparzenia skóry i alergie), a przy wysokiej temperaturze powietrza może dojść do ich samozapłonu. [przypis redakcyjny] ↩
- Ida — góra na Krecie. [przypis redakcyjny] ↩
- panacea (starop.) — lekarstwo na wszystko; panaceej (D.lp.r.ż): panacei, tj. lekarstwa. [przypis redakcyjny] ↩
- wolej (starop. forma) — dziś D.lp r.ż.: woli. [przypis edytorski] ↩
- pod tysiąc (starop.) — około tysiąc. [przypis edytorski] ↩
- z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski] ↩
- na nie (starop. forma) — na nich (pogan). [przypis edytorski] ↩
- nachylony (starop.) — nachylony ku ucieczce, zmieszany [w szyku]. [przypis redakcyjny] ↩
- wziąć serce (starop.) — nabrać odwagi. [przypis edytorski] ↩
- od (starop.) — tu: przed; od Tankreda strzegli: strzegli przed Tankredem. [przypis edytorski] ↩
- zbite mury (starop.) — tu: rozbite mury. [przypis edytorski] ↩
- drzewo (starop.) — tu: drzewce; kopia. [przypis edytorski] ↩
- wymierzyć kogo (starop.) — dziś: wymierzyć w kogo (drzewem, tj. kopią). [przypis edytorski] ↩
- żadenby (...) nie wierzył (starop. forma) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: żaden nie wierzyłby. [przypis edytorski] ↩
- podobno (starop.) — prawdopodobnie. [przypis edytorski] ↩
- raz (starop.) — cios. [przypis edytorski] ↩
- niewytrzymany (starop.) — nie do wytrzymania; nie do powstrzymania. [przypis edytorski] ↩
- śmiele (starop. forma) — dziś popr.: śmiało. [przypis edytorski] ↩
- tarcz (starop.) — dziś r.ż.: tarcza. [przypis edytorski] ↩
- raz (starop.) — cios; nie strzymać razu: nie wytrzymać ciosu. [przypis edytorski] ↩
- rohatyna (starop.) — inaczej: rogacina; rodzaj włóczni służącej głównie do pchnięć, mierzącej ok. 3 m długości i zaopatrzonej w hak przy grocie, zapobiegający ugrzęźnięciu broni po zadaniu ciosu. [przypis edytorski] ↩
- obiedwie (starop. forma) — obydwie. [przypis edytorski] ↩
- pry (starop. forma) — prawi, mówi. [przypis edytorski] ↩
- namniey (starop. forma) — najmniej. [przypis edytorski] ↩
- Normand — Robert, książę normandzki. [przypis redakcyjny] ↩
- wytrzymać czemu (starop.) — dziś: wytrzymać co (wytrzymać tęgi raz, tęgi cios). [przypis edytorski] ↩
- przedsię (starop.) — przecież, wszak, wszakże, jednak. [przypis edytorski] ↩
- krwieby beło rozlało się siła (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: rozlałoby się było wiele krwi (forma daw. czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: rozlałoby się wiele krwi wcześniej, uprzednio, kiedyś itp.). [przypis edytorski] ↩
- siła (starop.) — wiele, mnóstwo. [przypis edytorski] ↩
- niż (starop.) — tu: zanim. [przypis edytorski] ↩
- co wielka (starop. konstrukcja) — co było wielkie. [przypis edytorski] ↩
- w szturmie obrażonych (starop.) — tj. tych, którzy podczas szturmu doznali obrażeń. [przypis edytorski] ↩
- od (starop.) — tu: przez; od mistrzów zrobioną: zrobioną przez mistrzów. [przypis edytorski] ↩
- nazad (starop.) — z powrotem. [przypis edytorski] ↩
- chocia (starop. forma) — chociaż. [przypis edytorski] ↩
- barzo (starop. forma) — dziś popr.: bardzo. [przypis edytorski] ↩
- okrom (starop.) — bez. [przypis edytorski] ↩
- w on czas (starop. forma) — wówczas, wtedy. [przypis edytorski] ↩
- obie koła (starop. forma) — daw. liczna podwójna, dziś popr.: oba koła. [przypis edytorski] ↩
- stęplować (starop. forma) — stemplować; ustawiać stemple, wsporniki. [przypis edytorski] ↩
- przededniem (starop.) — przed świtem. [przypis edytorski] ↩
- zostawował (starop. forma) — dziś: zostawiał. [przypis edytorski] ↩
- straży zostawował i ludzie (starop.) — rozstawiał straże i ludzi. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Torquato Tasso
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Jerozolima wyzwolona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tasso-jeruzalem-wyzwolona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.