Loreva
Loreva

Rozdział 5 z 10

PARABASIS CHORI (ZWROT DO WIDZÓW)

(510–626)
Kommation, śpiew chóralny.

CHÓR

Dalejże śmiało naprzód z radosną odwagą, 
Mężny człowieku! 
Niechaj cię wiedzie szczęście, iże z tą powagą 
Późnego wieku 
Imasz1 się spraw młodzieńczych, barwami młodości 
Starca niedolę 
Krasząc: mądrości 
Ucząc się w szkole! 

POETA

Widzowie, do was ja teraz2 
Prawdy słowami przemówię 
Otwarcie, prze Dyjonysa, 
Bożyca3, co mnie hodował! 
Obym zwycięstwo tak zyskał, 
Obym tak przez was był uznan, 
Jak was uważam za widzów 
I sędziów sztuki wytwornych, 
Jak wierzę, iż ta komedia 
Jest pośród moich najlepsza 
I najprzedniejsza. Dlatego 
Jam się pokusił powtórnie 
Rzecz tę zastawić przed wami, 
Wszak pracy misternej to dzieło. 
A jednak owym tam błaznom 
Dank4 przysądzono przede mną: 
Jam był niegodzien! Że na to 
Wyście zwolili, o znawcy! 
Wprost wam przyganiam5 do oczu 
Ja, co me trudy wam niosę! 
Mimo to nigdy, z mej woli, 
Nie rzucę was, sędzie wytworni! 
Od chwili bowiem, gdy ludzie, 
Co poją serca prawością, 
Poklaski dali tu memu: 
Skromnemu przeciw Porubcy6, 
— Wtedym był jeszcze wżdy dziewką, 
Nijakoż było mi rodzić; 
Toć podrzuciłem to dziecię; 
Ktoś inny podjął miłościw, 
Wyście zaś dali opiekę 
I wychowali dostojnie! — 
— Odtąd porękę mam świętą, 
Że sąd wasz trafny, bezstronny. 
Teraz więc sztuka ta moja, 
Jakoby owa Elektra, 
Przyszła tu patrząc, czy najdzie 
Znawców tak samo życzliwych: 
Jeśli ich ujrzy wśród widzów, 
To pozna brata po włosach7! 
Patrzcie zaś, jako jest skromna 
Z urody: wszak nie przyszyła 
Wisielca o łbie czerwonym, 
Wałka ze skóry, by śmieszyć 
Gawiedź uliczną i młodzież! 
Wszakże nie szydzi z łysego, 
Ni wodzi tańce błazeńskie. 
Ni żaden stary dziadyga, 
Gdy wiersz wygłasza, nie bije 
Palicą po łbie nikogo 
Z aktorów, aby tą sztuczką 
Zasłonić nicość dowcipu. 
Nie skaczą w niej z pochodniami, 
Nie wrzeszczą: oj, dadada! 
W siebie i własną poezję 
Dufna — stanęła przed wami! 
Acz jestem takim poetą, 
Kędziorów jednak nie trefię, 
Nie oszukuję was, dając 
To samo dwakroć lub trzykroć, 
Lecz zawsze nowe idee 
Wprowadzam pełne pomysłów, 
Nic nie podobne do siebie, 
Odrębne, zawsze dowcipne. 
Jam to Kleona, gdy panem 
Był bezgranicznym, w brzuch kopnął; 
Nie byłem jednak tak czelnym, 
By deptać powalonego. 
Lecz tamci, kiedy raz jeden 
Hyperbol kozła wywinął, 
Już po nicponiu wciąż jeżdżą. 
Ba — matkę jego kalają! 
Oto nasamprzód Eupolis 
Dał Marikasa na scenie, 
Rycerzy moich małpując, 
W sposób szelmowski, sam szelma; 
Babsko pijane mu przydał 
Dla sprośnych tanów: ten pomysł 
Dawno już Frynich wprowadził, 
Smok potem babę pożera. 
Następnie na Hyperbola 
Hermippos napadł ze sceny, 
A teraz wszyscy już inni 
Nań ujadają gromadą, 
Każdy zaś musi tam wsadzić 
Mą o węgorzach przypowieść8. 
Kto się więc śmieje z tych błazeństw, 
Tego ma sztuka zawiedzie, 
Lecz jeśli szczerze was cieszą 
Pomysły moje i duch mój, 
Dacie tym dowód na przyszłość, 
Na zawsze — żeście rozsądni! 

CHÓR

Strofa (Śpiew)
Niebem władnący bogów bóg, 
Zeusie gospodnie9 znijdź w ten próg, 
Ciebie pierwszego zwę w mój chór! 
I ciebie, o mocarny trozębu piastunie, 
Ziem i fal słonych groźny opiekunie, 
Wzywam w chór! 
I ciebie, o chodzący w sławie ojcze mój, 
Eterze święty, 
Co wszystkim nam zesyłasz życiodajny zdrój. 
Wzywam w chór! 
I ciebie, rumaków słonecznych właście, 
Co w ognia promieniach 
Trzymasz niebios i ziem przepaście, 
Wielki w bożych i w ludzkich wielki pokoleniach, 
Wzywam w chór! 

EPIRRHEMA (POBUDKA)

ARCYCHMURA PIERWSZA

O słuchacze cni, wytworni, 
Raczcie skłonić ku nam uszy, 
Wżdy o nasze ciężkie krzywdy 
Żalim się przed wami z duszy. 
Acz najwięcej z wszystkich bogów 
Miastu temu dobra dajem, 
Palnych ani płynnych ofiar 
My, jedyne, nie dostajem. 
My, co was, jak oczka, strzeżem! 
Bo gdy wojnę — na agorze 
Ot — tak z bzika — uchwalacie, 
Grzmimy, lejem w tejże porze10. 
Owa, gdyście bogów wroga, 
Paflagona, łupiskórę, 
Wojewodą obierali, 
Brwi zmarszczywszy — złe, ponure, 
Zaczęłyśmy jawić wróżbę: 
W blaskach ryczał grom po gromie. 
Miesiąc11 zboczył ze swych torów, 
Nawet słońce swoje płomię12 
Przydusiło13, zaraz w siebie 
Knot wciągnąwszy, i orzekło, 
Że nie świeci, jeśli Kleon — 
Wódz — i zaćmą się oblekło! 
Wyście go i tak wybrali...! 
Mądrzy mówią, że w tym grodzie 
Rej bezgłowie cięgiem wiedzie, 
Lecz bogowie w miłej zgodzie 
Błędy i przecherstwa wasze 
Pchną na gładsze tory snadnie14; 
Aby się i dziś powiodło, 
Taka rada od nas padnie: 
Gdyby tak Kleona kruka 
Na kradzieży schwycić; gdyby 
Dopaść nawet na łapówce 
I zagłobić mu kark w dyby — 
To znów, jako w dawne czasy, 
Choćbyście co pobroili, 
Łaska bogów szczęścia szalę 
Ku nam zwróci i przechyli. 

CHÓR

Antystrofa (Odśpiew)
Febie15 mój, który dzierżysz łuk, 
Kintu, podniebnej skały, róg, 
Książę Delijski, rzuć — zejdź w chór! 
I ty, szczęsna bogini, co złotą świątnicę 
Rządzisz w Efezie, gdzieć Lidów dziewice 
Dają cześć! 
I ty, o boska ksieni nasza, przybądź w lud, 
Pallas Ateno! 
O pawęży16 strażniczko, ty, co dzierżysz gród, 
Aten gród! 
Ty Bakchu, bożycu, książę parnaski, 
Co łuną smolaków 
Pośród Bakchantek siejesz blaski, 
Wodząc delfickie pląsy przeświętych orszaków, 
Przybądź w chór! 

ANTEPIRRHEMA (OD-ZEW)

ARCYCHMURA DRUGA

Kiedyśmy się w drogę ku wam 
Tutaj właśnie puszczać miały, 
Księżyc spotkał nas w przestworach, 
Dając do was odkaz17 mały: 
«Ateńczyków mi pozdrówcie 
I Związkowych» — tak powiada — 
«Lecz niech wiedzą, że się wściekam, 
Bo dojedli18 mi nie lada, 
Acz ich wszystkich nie słowami, 
Ale czynem wspieram godnie, 
Każdy bowiem mniej o drachmę, 
Już co miesiąc na pochodnie 
Daje tak, że idąc wieczór 
Na swą czeladź woła: »Dzieci, 
Nie kupować mi pochodni, 
Wżdy miesiączek cudnie świeci«.» — 
Wypominał inne łaski, 
Lecz wy nawet dni się jego 
Nie trzymacie po dawnemu, 
Nieład wnosząc do wszystkiego. 
Mówił, że mu każdym razem 
Grożą bogi już obuszkiem, 
Kiedy minie ich biesiada 
I w dom idą z pustym brzuszkiem, 
Rozminąwszy się ze świątkiem 
Wedle kalendarza daty19, 
Bo po sądach się włóczycie, 
Gdy im trzeba bić obiaty20! 
A tymczasem, gdy my, bóstwa, 
Posty suszym w pewne doby, 
Sarpedona czy Memnona 
Opłakując dni żałoby, 
U was kielich i śmiech dzwoni! 
Za to na ten rok mianowan 
Arcyksiędzem wasz Hiperbol, 
Został z wieńca obrabowan 
Przez nas, bogów! Niechże sobie 
Zapamięta ten niecnota, 
Jak to trzeba po księżycu 
Naprawować21 dni żywota! 

SCENA XI

Sokrates, Wykrętowic, Chór.

SOKRATES

wychodząc z uczelni
Klnę się na Oddech, na Chaos, na Wiatry, 
Że nie widziałem tak dzikiego chama, 
Takiej ciemięgi, tumana i gapia, 
Co, nim się kilku drobiazgów wyuczył, 
Już ich zapomniał! Jednakże spróbuję 
Wezwać go na dwór, tu — na światło dzienne. 
bardzo głośno, zwrócony do uczelni
Hej! Wykrętowic! Sam tu, wynieś łoże! 

WYKRĘTOWIC

odpowiadając z wnętrza
Cóż kiedy pluskwy ruszyć go nie dają! 
Wykrętowic boso, tylko w chitonie, wynosi powoli i niezgrabnie tapczan nakryty baranicą.

SOKRATES

Żwawo! Kładź tutaj! Teraz czuj duch! 

WYKRĘTOWIC

Baczę. 

SOKRATES

Powiadaj, czego najpierw chcesz się uczyć 
Z przedmiotów, których nie znasz jeszcze: rzeknij, 
Czy chcesz o miarach, taktach czy imionach? 

WYKRĘTOWIC

z werwą
O miarach, jużci. Co dopiero bowiem 
Orznął mnie mączarz o dwie kwarcie22 mąki. 

SOKRATES

zniecierpliwiony
Nie to! Lecz którą z miar za najpiękniejszą 
Mniemasz: potrójną czy poczwórną miarę23? 

WYKRĘTOWIC

Ostatnią, bo też nie ma jako garniec24. 

SOKRATES

Człowieku, bredzisz! 

WYKRĘTOWIC

Tak? Załóż się ze mną, 
Że cztery kwarty mieści cały garniec! 

SOKRATES

Niechże cię...! Jesteś dzik i tępa głowa. 
Lecz może snadniej pojmiesz coś o taktach25? 

WYKRĘTOWIC

Cóż to? Czy z taktów wypiecze się placek? 

SOKRATES

Więc przede wszystkim już w obejściu z ludźmi 
Będziesz wytworny, umiejąc rozróżnić 
Każdy takt, czy to wojenny, czy daktyl26... 

WYKRĘTOWIC

przerywając, ze zdziwieniem
Daktyl? 

SOKRATES

Tak, przebóg. 

WYKRĘTOWIC

Przeć go znam. 

SOKRATES

Więc opisz! 

WYKRĘTOWIC

Po co? Wszak jadłem... no daktyl, jak daktyl. 
Sokrates zaprzecza głową; wtedy pokazuje mu tak zwaną „figę”.
Gdym był chłopięciem, to brano za daktyl27. 

SOKRATES

z obrzydzeniem
Jesteś cham, tuman!  

WYKRĘTOWIC

w pasji
A tyś co? Dziad, żebrak! 
Tych bredni nie chcę się uczyć. 

SOKRATES

Więc czegóż? 

WYKRĘTOWIC

Jednej, jedynej rzeczy, kręcić prawem! 

SOKRATES

Wpierw musisz innych rzeczy się nauczyć. 
Któreż z czwórnogich męskie są z prawidła? 

WYKRĘTOWIC

Dyć wiem, co męskie; jeszczem nie ogłupiał. 
Byk, cap i baran, pies, kogut i gawron28. 

SOKRATES

ironicznie
A ślicznie, cudnie! Samicę też nazwiesz 
Pewnie gawronem, tak samo, jak samca? 

WYKRĘTOWIC

Jakoż to, jak to? 

SOKRATES

No — gawron i gawron. 

WYKRĘTOWIC

Tak, prawda, przebóg! Jako mam zaś mówić? 

SOKRATES

«Gawron» na samca, na samkę «gawronka». 

WYKRĘTOWIC

Gawronka? 
uradowany
Dobrze, pięknie, klnę się Wiatrem!29 
Wiesz co? Już za tę jednę twoją lekcję 
Sypnę ci mąki jęczmiennej w dzież hojnie. 

SOKRATES

Patrz! Tu błąd znowu. «Dzież»30 mówisz, toć żeńskie 
Odmieniasz, jako męskie! 

WYKRĘTOWIC

W jaki sposób? 
Ja dzież przemieniam na męskie? 

SOKRATES

Tak właśnie, 
Jakbyś odmieniał Kleonyma. 

WYKRĘTOWIC

ze zdumieniem
Jako? 

SOKRATES

U ciebie jedno, czy dzież, czy Kleonym. 

WYKRĘTOWIC

z urąganiem
Ależ Kleonym nigdy nie miał dzieży,  
śmiejąc się
Wżdy ciasto miesił w kulistym moździerzu. 
Na koniec jakże mam gadać?  

SOKRATES

Chcesz wiedzieć? 
Mówi się «dzieża» tak, jako «Sostrata». 

WYKRĘTOWIC

Dzieża jak baba?  

SOKRATES

Teraz dobrze mówisz! 

WYKRĘTOWIC

do publiczności obrócony, mówi do siebie, jakby sobie wbijał w pamięć
Trza mówić dzieża i ta Kleonyma.  

SOKRATES

Jeszcze ci trzeba nauczyć się, które 
Są z imion własnych męskie, które żeńskie.  

WYKRĘTOWIC

Wiem przecie, które żeńskie.  

SOKRATES

Wymień kilka. 

WYKRĘTOWIC

Lilia, Filinna, Klejgora, Demetria31. 

SOKRATES

Znasz jakie męskie imiona?  

WYKRĘTOWIC

Tych krocie, 
Jak Filoksenos, Melesjas, Amynias. 

SOKRATES

Widzisz, ty drabie, wszak ci to nie męskie! 

WYKRĘTOWIC

Te wam nie męskie? 

SOKRATES

Nigdy w świecie. Jakże 
Wołasz, spotkawszy, gdziekolwiek Amynię? 

WYKRĘTOWIC

Jak bym miał wołać: «Hej, bywaj Amynio!»32 

SOKRATES

Widzisz... wołałeś na babę Amynię! 

WYKRĘTOWIC

Czyż on nie baba, co się boi wojny? 
Uczysz wżdy tego, o czym wszyscy wiemy. 

SOKRATES

pokazując na tapczan
Nie, przebóg! Teraz połóż się tu. 

WYKRĘTOWIC

Po co? 

SOKRATES

Masz tu wymyślić coś sam, samodzielnie! 

WYKRĘTOWIC

ze wstrętem i strachem
Błagam cię, nie tu. Mamli33 co wymyśleć, 
To już na ziemi legnę, byle nie tu. 

SOKRATES

Taki mój rozkaz! 
usadza Wykrętowica przemocą na tapczanie, odstępuje na bok i staje w pozie ogromnie zamyślonej.

SCENA XII

Wykrętowic, Chór.

WYKRĘTOWIC

To ci los nieszczęsny! 
Dziś mnie pchły, pluskwy, prusaki zagryzą! 
Podczas następującego śpiewu rzuca się Wykrętowic na tapczanie, tocząc wojnę z pluskwami.

CHÓR

Strofa
Teraz podumaj i wiercąc się w kółko, nieboże, 
Skupiaj twe zmysły, 
A skoro wpadniesz w dociekań bezdroże, 
Na inne przeskocz pomysły, 
A sen przesłodki niech krąży, daleki 
Od twej powieki! 

WYKRĘTOWIC

Rety! Ratuj mnie w niedoli! 

ARCYCHMURA

bardzo poważnie
Co cię dręczy, co cię boli? 

WYKRĘTOWIC

Ginę, nieszczęsny! Z tego pielecha 
Wyłazi, żre mię 
To pruskie plemię! 
Obgryzują żywcem boki, 
Wysysają z cielska soki, 
Wywlekają mądze z miecha, 
Zadek rąbią: 
Na śmierć trąbią! 

ARCYCHMURA

Nie przesadzaj zbyt w lamentach! 

WYKRĘTOWIC

Jak nie biadać, gdy duch w piętach! 
Poszły grosze, poszło zdrowie, 
Siły poszły i chodaki, 
A tu spać mi nie da mrowie, 
Bo stąd źganie, stamtąd darcie: 
Zeżrą mnie już wnet robaki 
Wrzeszczącego, jak na warcie! 

SCENA XIII

Wykrętowic, Sokrates, Chór.

SOKRATES

jakby ocknąwszy się z głębokiej zadumy, zbliża się nagle do Wykrętowica.
Cóż ty wyrabiasz, dlaczego nie myślisz? 

WYKRĘTOWIC

Na Posejdona, myślę. 

SOKRATES

Nad czym? Gadaj! 

WYKRĘTOWIC

Czy pluskwy ze mnie zostawią choć flaczek! 

SOKRATES

Zdychaj tu, leniu! 

WYKRĘTOWIC

Duszo moja, zdycham! 

SOKRATES

Nie pieść się, ale łeb tu zaraz nakryj 
I wynajdź pomysł jaki okpiszowski34, 
Jakowyś wykręt! 
Obwija mu głowę baranicą i wchodzi do uczelni, aby dać pozór35 na innych uczniów.

WYKRĘTOWIC

gdy tylko Sokrates zniknął — wysunął głowę spod baranicy
Kroćset...! Któż wydębi 
Z tych tu run owczych jaką myśl frantowską36? 

SOKRATES

wychodząc od siebie
Trzeba popatrzyć, co on tam porabia? 
do Wykrętowica, który głowę schował w tejże chwili
Hola! — śpisz znowu? 

WYKRĘTOWIC

głowę wysuwając
Na Apolla, nie śpię. 

SOKRATES

Masz co? 

WYKRĘTOWIC

Nic, przebóg! 

SOKRATES

Nie masz nic, nic zgoła? 

WYKRĘTOWIC

Nic... oprócz tego kusia37 w prawej ręce. 

SOKRATES

z gniewem, plując
Natychmiast okryj łeb i wymyśl sposób!! 

WYKRĘTOWIC

Jaki? Toć ty mnie wskaż go, Sokratesie! 

SOKRATES

Sam naprzód wymyśl, co chcesz, samodzielnie! 

WYKRĘTOWIC

zniecierpliwiony
Tysiąc już razy słyszałeś, co ja chcę, 
Żeby nie oddać procentów nikomu! 

SOKRATES

Dalej, nakryj się; swą lotną jaźń szczypaj 
I punkt po punkcie rozważaj zadanie 
Podług systemu, punkt za punktem! 

WYKRĘTOWIC

nakrywając głowę
Losie! 

SOKRATES

Ani truń teraz! Gdy się myśl twa zwikła, 
Rzuć ją na razie; po chwili wróć, natrzyj 
Myślą w to samo: taksuj38, kładź na wagę! 
Milcząc czeka chwilkę.

WYKRĘTOWIC

Drogi, mój złoty Sokratku! 

SOKRATES

Cóż dziaduś? 

WYKRĘTOWIC

Mam, mam już pomysł okpiprocentowy! 

SOKRATES

Wyjaw go! 

WYKRĘTOWIC

Powiedz, dobrodzieju... 

SOKRATES

Cóż tam? 

WYKRĘTOWIC

Gdybym tak wiedmę tessalską39 podkupił 
I nocką ukradł miesiączek, a potem 
Zawarł go szczelnie w puzdro okrąglaste 
I jak zwierciadko schował za pazuchę? 

SOKRATES

Cóż byś ty na tym zyskał? 

WYKRĘTOWIC

Ba! i wiele! 
Przeć by już miesiąc nie wschodził na niebie, 
Procentów płacić nie musiałbym. 

SOKRATES

Jak to? 

WYKRĘTOWIC

No tak: bo procent płaci się co miesiąc. 

SOKRATES

Nieźle! Więc wtóre zadam rozmyślanie. 
Gdybyć skarżono o pięć talencików, 
Jakbyś tej skardze zgrabnie kark ukręcił? 

WYKRĘTOWIC

Jakby tu, jako? Nie wiem, trza pomyśleć. 
Obwija głowę.

SOKRATES

Nie kręć się wokół jednego systemu, 
Lecz puszczaj w loty myśl w przestwór powietrza, 
Jak chrząszcza dzierżąc za nitkę u nogi! 
Milczy przez chwilę.

WYKRĘTOWIC

wysuwa głowę
Mam ci już sposób świetny na twą skargę, 
Sam przyznać musisz. 

SOKRATES

Jakiż ten twój sposób? 

WYKRĘTOWIC

Widziałeś kamień u tych olejkarzy, 
Taki prześliczny, przeźroczysty kamyk, 
Co ogniem pali? 

SOKRATES

A, szkło? Szkiełko takie? 

WYKRĘTOWIC

Tak, szkiełko. Gdybych40 takie szkiełko złapał, 
I właśnie, kiedy pisarz skargę pisze, 
Z dala se stanął — o tak — popod słonko 
I pismo do cna wysmalił ze skargi41? 

SOKRATES

Na wdzięki Charyt42, nieźle! 

WYKRĘTOWIC

Jak się cieszę 
Żem skręcił skargę pięciotalentową! 

SOKRATES

Dzielnie! Więc raźno rozwiąż mi... 

WYKRĘTOWIC

lekceważąco
No — cóż ta? 

SOKRATES

Jakbyś zniweczył skargę i powoda43, 
Mając już przegrać wobec braku świadków? 

WYKRĘTOWIC

Wróble już piszczą o tym. 

SOKRATES

Gadaj! 

WYKRĘTOWIC

drwiąco
Owszem! 
Gdy przedostatnią sprawę sądzą, zanim 
Mnie wywołają, w te pędy się wieszam! 

SOKRATES

To brednie! 

WYKRĘTOWIC

Klnę się na bogi, to prawda! 
Wżdy nikt, gdy zdechnę, na sąd mnie nie pozwie! 

SOKRATES

z gniewem
Drwisz sobie?! Precz stąd! Nie uczę cię więcej! 

WYKRĘTOWIC

zrywa się z tapczana i przypada do kolan Sokratesa
Za co? Błagam cię, Sokratesie, daruj! 

SOKRATES

Toć zapominasz zaraz, czego uczę: 
Mów, czegoś tu się najpierwej nauczył? 

WYKRĘTOWIC

Już... zaraz mówię: najpierw... najpierw... było, 
Co najpierw?... Aha! W czym się ciasto miesi... 
Nie! Cóż to było? 

SOKRATES

odwracając się z pogardą i gniewem
A niech ci kat świeci! 
Dziadu bezmózgi, stary trzopie44, precz stąd! 
Staje na boku i zamyśla się.

SCENA XIV

Wykrętowic i Chór.

WYKRĘTOWIC

Litości! Cóż ja, niebożątko, pocznę: 
Zdechnę, jeśli się kręcić nie wyuczę! 
zwraca się do Chóru błagalnie
O Chmury! Dyć wy dajcie mądrą radę! 

CHÓR

Radzimy tobie tak, o siwa głowo: 
Maszli45 ty doma46 dorosłego syna. 
Poślij go w zamian za siebie w naukę! 

WYKRĘTOWIC

Mam ci ja synka pięknego, dzielnego, 
Alić się nie chce uczyć! Wżdy co czynić? 

CHÓR

I ty to ścierpisz! 

WYKRĘTOWIC

Ha — cóż; śliczny, bujny, 
Krew to po matce pańska, ba, książęca! 
Ale poń pójdę: nie zechce mnie słuchać, 
Wyścigam z domu, dalibóg, na zawsze! 
Do Sokratesa
Zaczekaj chwilkę na mnie, tu w tym miejscu. 
Wykrętowic wbiega do swego domu.

SCENA XV

Sokrates, Chór.

CHÓR

Antystrofa47 (Śpiew)
Czy ty uznajesz, że przez nas, jedyne boginie, 
Zdrój łask ci płynie? 
Ten człowiek gotów na twe skinienie 
Oddać swe całe imienie48. 
Widzisz, jako stumaniał i nos zadarł w górę? 
Więc teraz do woli drzyj skórę, 
A spiesz się, bo taki narodek jest zmienny, 
Jak wiatr wiosenny! 
Sokrates wchodzi do swego domu.

SCENA XVI

Wykrętowic, Odrzykoń, Chór.

WYKRĘTOWIC

popychając przed sobą syna i gwałtownie fukając
Klnę się na Mgliska, dłużej cię nie trzymam, 
Idź precz, precz lizać słupy Megaklesa49! 

ODRZYKOŃ

Narwaniec! Jaki szał nosi cię, ojcze? 
Masz bzika, klnę się Zeusem na Olimpie! 

WYKRĘTOWIC

wybucha śmiechem
Patrzaj! Zeus, Olimp! Ale też to bałwan; 
śmieje się
Wstyd! Tyli50 drągal... wierzy w jakieś Zeusy! 

ODRZYKOŃ

Ty szydzisz z tego? 

WYKRĘTOWIC

Tak: zwłaszcza gdy widzę, 
Żeś dzieciak, skoro wierzysz w tę starzyznę. 
Lecz zbliż się do mnie, a dowiesz się więcej! 
Powiem rzecz taką, że od razu będziesz 
Uczonym — tylko nikomu ni słówka! 

ODRZYKOŃ

No — no — więc słucham. 

WYKRĘTOWIC

Przysięgasz na Zeusa? 

ODRZYKOŃ

Tak, papo! 

WYKRĘTOWIC

Widzisz, co znaczy nauka? 
tajemniczo, na ucho
Zeusa już nie ma. 

ODRZYKOŃ

zdumiony
Któż zań51 jest na niebie? 

WYKRĘTOWIC

Toć hań Wir królem, Zeusa napędziwszy. 

ODRZYKOŃ

Ach, cóż ty bredzisz? 

WYKRĘTOWIC

Tak ci jest naprawdę! 

ODRZYKOŃ

Któż ci to mówił? 

WYKRĘTOWIC

Sokrates z Niedowiar52 
Oraz Chajrefont, co pchle ślady zliczył! 

ODRZYKOŃ

Więc już do tegoś stopnia zbziczał, papo, 
Że tym szaleńcom wierzysz? 

WYKRĘTOWIC

bardzo gwałtownie, oglądając się z trwogą
Jak pies, breszysz53: 
Złych słów nie miotaj na tych cwanych ludzi, 
Pełnych rozumu. Z nich dla oszczędności 
Żaden się nigdy nie strzyże, nie goli, 
Oliwą nie trze, po łaźniach nie myje! 
Tyś mnie jak trupa obmył już za życia 
Z dudków: więc zaraz idź mi tam w naukę! 

ODRZYKOŃ

Któż się co od nich nauczył dobrego? 

WYKRĘTOWIC

Wątpisz? Co tylko mądrym świat nazywa, 
U nich jest. Poznasz, jakiś sam gbur, głuptas. 
Ba! Czekaj tutaj na mnie małą chwilkę! 
Wbiega do domu Sokratesa.
Odrzykoń, Chór.

ODRZYKOŃ

pokazuje palcem na czoło i puka
Bieda! Wszak papa zbzikował! Co robić? 
Czy skarżyć, by go sąd uznał za bzika, 
Czy bzik ten leczyć trzeba u trumniarza? 
Wbiega Wykrętowic z gawronami w ręku.
Wykrętowic, Odrzykoń, Chmury.

WYKRĘTOWIC

pokazując jednego gawrona
Zobaczym teraz: jak go zwiesz, mój synku? 

ODRZYKOŃ

To? Gawron. 

WYKRĘTOWIC

pokazując drugiego
Ślicznie. No, a to, jak się zwie? 

ODRZYKOŃ

Gawron. 

WYKRĘTOWIC

Tak samo? Oba? Jesteś śmieszny! 
Otóż od dzisiaj masz tu ją nazywać 
Gawronką, samca zaś tylko gawronem54. 

ODRZYKOŃ

Gawronką? Takich uczysz się mądrości, 
W dom uczęszczając tych panów nadludzi? 

WYKRĘTOWIC

Ba, dobrze uczą, lecz com się nauczył, 
Zawszem zabaczył55. Toć nie dziw, bom stary. 

ODRZYKOŃ

opatruje go ze wszystkich stron
Przez to, jak widzę, zgubiłeś opończę? 

WYKRĘTOWIC

Nic nie zgubiłem, tylkom56 przemędrował. 

ODRZYKOŃ

A ciżmy, gdzież są, gdzieś je podział, ciapo? 

WYKRĘTOWIC

«Na cel konieczny» dałem, jak Perykles57. 
Lecz raz już chodźmy! Co tam; słuchaj ojca, 
Nie żałuj mienia! Pomnę ja, gdyś ongi 
Sześć lat miał dopierz58 i ledwoś szczebiotał59 — 
Za pierwsze grosze, co wziąłem za sądy, 
Jam tobie wózek kupił w świątko Diasjów60. 

ODRZYKOŃ

Pójdę — bylebyś potem nie żałował. 

WYKRĘTOWIC

Ładnie, że słuchasz! 
krzycząc w kierunku pomysłowni
Bywaj Sokratesie! 
Sokrates wychodzi
Wychodź, przywiodłem właśnie do cię syna, 
Choć się przeciwił! 

SCENA XVII

Wykrętowic, Odrzykoń, Sokrates, Chór.

SOKRATES

protekcjonalnie
Boć to mleczak jeszcze: 
Nie zna zagadnień w powietrzu wiszących. 

ODRZYKOŃ

opryskliwie
Ty je sam poznasz, gdy cię wiszać przyjdą. 

WYKRĘTOWIC

A do stu katów! Tu będziesz kląć mistrza!? 

SOKRATES

z godnością
Patrzcie go: «wiszać» — paskudna wymowa: 
Wargi masz chyba opuchłe? Mów: «wieszać»! 
Jak taki zdoła przed sądem wykręcać 
Skargi lub pozwy, jak sędziów tumanić? 
Choć i Hyperbol pojął, płacąc hojnie! 

WYKRĘTOWIC

Moja rzecz płacić. Ucz go, ma on dowcip 
Wrodzony. Gdy był tycim jeszcze bębnem, 
Doma chałupki klecił, łódki strugał, 
Ze skóry wózki grzeczne61 szył: co powiesz? 
Z łupin granatu żaby nawet robił! 
Niech się więc uczy obu tych wywodów, 
Tego prawego i tego nieprawa, 
Co nieprawością swą bije prawego; 
Nie da się obu — to wszelkim sposobem 
Wyucz go tego nieprawa przynajmniej! 

SOKRATES

Będzie się uczył od nich samych, od tych 
Obu wywodów. Żegnam cię. 
Odchodzi do siebie.

WYKRĘTOWIC

wołając za nim
Pamiętaj, 
By prawić62 umiał wbrew prawu wszelkiemu! 
  1. imać się czegoś — zajmować się czymś. [przypis edytorski] ↩
  2. POETA [do widzów] — tę przemowę wpisał tutaj poeta w kilka lat po wystawieniu sztuki. Patrz: Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
  3. bożyc (daw.) — syn boga. [przypis edytorski] ↩
  4. dank (daw.) — podzięka, wdzięczność; tu: prym, pierwszeństwo. [przypis edytorski] ↩
  5. przyganiać komuś (daw.) — ganić kogoś. [przypis edytorski] ↩
  6. ludzie (...) Poklaski dali tu memu: Skromnemu przeciw Porubcy — poeta przypomina tryumf swej pierwszej sztuki pt. Dajtales, Biesiadnicy, której myśl przewodnia to przeciwstawienie wychowania tragicznego do wychowania nowomodnego w osobach dwu braci: Skromnego i Porubcy. Sztukę tę napisał poeta, będąc jeszcze tak młodym, że mu wiek nie pozwalał zgłosić się z nią do archonta, więc jej „kto inny ojcował” (Filonides). [przypis tłumacza] ↩
  7. pozna brata po włosach — Orestes, który przybył z Pyladesem potajemnie do dworca ojcowskiego, aby się pomścić za śmierć ojca Agamemnona na wiarołomnej matce i Aigistosie, zostawia na grobowcu ojca kosmyk swych pięknych kędziorów, będąc przekonany, że siostra Elektra, zobaczywszy te włosy, domyśli się, że przybył brat i mściciel. Jak więc Elektra poznała brata po włosach, tak i widzowie, którzy poznali się na wartości pierwszej komedii Arystofanesa (Biesiadników) darząc ją oklaskami, również i teraz Chmury jego po tych samych zaletach poznają i obdarzą oklaskami, widząc w nich rodzonego brata owej pierwszej komedii. [przypis tłumacza] ↩
  8. Mą o węgorzach przypowieść — Rycerze, w. 864 i nast. [przypowieść o rybaku, który łowi węgorze, nic nie mogąc złapać, gdy woda jest spokojna czysta, za to mający obfity połów gdy zmąci wody; w komedii Arystofanesa porównany został do takiego rybaka niegodziwy polityk: „Wichrzysz w państwie i łowisz w mętnej wodzie ryby” (tłum. Franciszek Konarski); red. WL] [przypis tłumacza] ↩
  9. gospodyn a. gospodzin (starop) — pan. [przypis edytorski] ↩
  10. gdy wojnę (...) uchwalacie, grzmimy, lejem... — Ateńczyk był religijnie zabobonny i w ogóle przesądny. Już przy pierwszej kropli deszczu, przy pierwszym grzmocie lub błyskawicy, rozpuszczano zgromadzenie dla złej wróżby. (Acharny [ob. tłum. jako: Acharnejczycy; red. WL] 171: „Zakazuję — veto — dalszych obrad, gdyż oto kropla dżdżu — znak Zeusa — spadła mi na nos”). [przypis tłumacza] ↩
  11. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski] ↩
  12. płomię (daw.) — dziś: płomień. [przypis edytorski] ↩
  13. słońce swoje płomię przydusiło... — najwidoczniej mowa o ówczesnym zaćmieniu słońca. [przypis tłumacza] ↩
  14. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  15. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca i muzyki. [przypis edytorski] ↩
  16. pawęż (daw.) — tarcza. [przypis edytorski] ↩
  17. odkaz (daw.) — odpowiedź. [przypis edytorski] ↩
  18. dojeść komuś — dokuczyć komuś. [przypis edytorski] ↩
  19. Rozminąwszy się ze świątkiem wedle kalendarza daty — właśnie w tym czasie, około 424 r., zmieniono kalendarz za radą matematyka Metona. [przypis tłumacza] ↩
  20. obiata — ofiara składana bóstwu. [przypis edytorski] ↩
  21. naprawować (daw. forma) — naprawiać. [przypis edytorski] ↩
  22. dwie kwarcie — daw. forma liczby podwójnej; dziś: dwie kwarty. [przypis edytorski] ↩
  23. Lecz którą z miar za najpiękniejszą Mniemasz: potrójną czy poczwórną miarę — mowa o proporcjach. [przypis edytorski] ↩
  24. garniec — daw. jednostka objętości ciał płynnych i sypkich, w daw. Polsce wynosiła ok. 4 litry; 32 garnce składały się na korzec, korzec dzielił się na 4 kwarty. Tu zastosowano inny podział, traktując kwartę jako po prostu czwartą część, jedną czwartą. [przypis edytorski] ↩
  25. takt — tu: rytm. [przypis edytorski] ↩
  26. daktyl — stopa metryczna w poezji, składa się z trzech sylab: jednej długiej i dwóch krótkich. [przypis edytorski] ↩
  27. pokazuje mu tak zwaną „figę”: Gdym był chłopięciem, to brano za daktyl — pokazać komu daktyl, tj. palec średni: σκιμαλίσαι oznaczało wielką obelgę: podobnie gniewają się i u nas o tzw. „figę”. Stąd nagła złość i obraza u mistrza. [przypis tłumacza] ↩
  28. Byk, cap i baran, pies, kogut i gawron — kogut i gawron zaliczone do czwórnogich, ale to nie razi „mistrza”, który zważa tylko na formy gramatyczne. [przypis tłumacza] ↩
  29. klnę się Wiatrem! — Wykrętowic robi postępy, już nawet klnie się na bogi Sokratesa. [przypis tłumacza] ↩
  30. dzieża — drewniane naczynie służące do rozczyniania mąki, wyrabiania i wyrastania ciasta chlebowego. [przypis edytorski] ↩
  31. Lilia, Filinna, Klejgora, Demetria — imiona znane ówczesnego ateńskiego półświatka. [przypis tłumacza] ↩
  32. Jak bym miał wołać...— cała ta nauka Sokratesa przypomina Sawantki [ob. bardziej znane jako Uczone białogłowy; red. WL] Moliera: Akt II, Scena VI, str. 35 i nast., tłumaczenie L. Rydla, Kraków 1906: Filaminta i Beliza, pouczające kucharkę Marcynę. Podobieństwo niesłychane: znany krytyk, A. Brisson, pisze: „Molière etait imprégné des Grecs et des Latins: a chaque ligne de ses comédies se retrouvent des réminiscencens d’Aristophane et de Plaute”. Ale właściwiej byłoby powiedzieć, że bez nich nie byłoby Moliera. [przypis tłumacza] ↩
  33. mamli — jeśli mam (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li). [przypis edytorski] ↩
  34. okpiszowski — taki, który pozwala kogoś okpić, oszukać. [przypis edytorski] ↩
  35. dać pozór (daw.) — spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  36. frantowski — sprytny, dowcipny; por. frant: spryciarz. [przypis edytorski] ↩
  37. kuś (daw.) — penis. [przypis edytorski] ↩
  38. taksować — patrzeć oceniając. [przypis edytorski] ↩
  39. wiedma tessalska — Tesalia słynęła najwidoczniej z kobiet umiejących przewidywać fazy i zaćmienia Księżyca i przez to posądzanych o magiczne nim kierowanie; dużo później jedna z nich, Aglaonike, żyjąca w II a. I w. p.n.e., zapisała się w historii (wspomniana w pismach Plutarcha) jako „wiedźma z Tesalii”, dziś uznawana za jedną z pierwszych kobiet-astronomów. [przypis edytorski] ↩
  40. gdybych (reg.) — gdybym. [przypis edytorski] ↩
  41. pismo do cna wysmalił ze skargi — pisano, czyli raczej ryto rylcem na drewnianych tabliczkach, powleczonych woskiem. Alkibiades zniszczył skargę Hegemona przed sądem, zwilżonym palcem zdrapawszy wosk z tabliczek oskarżyciela: nim drugą napisano, termin zapadł. [przypis tłumacza] ↩
  42. Charyty (mit. gr.) — boginie wdzięku i piękna. [przypis edytorski] ↩
  43. powód — osoba wnosząca skargę w sądzie. [przypis edytorski] ↩
  44. trzop (daw.) — stary garnek gliniany, częściowo rozbity; skorupa. [przypis edytorski] ↩
  45. maszli — jeśli masz (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li). [przypis edytorski] ↩
  46. doma (daw. forma) — w domu. [przypis edytorski] ↩
  47. Antystrofa — tu antystrofa nie odpowiada dokładnie strofie, zawartej w wierszach 700–706; tłumacz nie zawinił, lecz tekst oryginału, który ma strofę (700–706) prawdopodobnie uszkodzoną. Brak w niej dwu wierszy; stąd różnice i w rytmice, i w objętości. [przypis tłumacza] ↩
  48. imienie (daw.) — własność. [przypis edytorski] ↩
  49. Idź precz (...) lizać słupy Megaklesa — tj. do pałacu wuja, któremu z tych wielkich bogactw i z tego państwa został się pałac z pięknymi kolumnami, ale jeść tam nie ma co, chyba musisz lizać owe stylowe słupy. [przypis tłumacza] ↩
  50. tyli (gw.) — taki, tak wielki. [przypis edytorski] ↩
  51. zań — za niego; zamiast niego. [przypis edytorski] ↩
  52. Sokrates z Niedowiar — w oryginale melijski, z wyspy Melos, ponieważ stamtąd był ów Diagoras ateista, wypędzony niedawno z Aten za bezbożność. [przypis tłumacza] ↩
  53. breszyć (daw., reg.) — mówić głupoty. [przypis edytorski] ↩
  54. masz tu ją nazywać gawronką, samca zaś tylko gawronem — jak tu Wykrętowic ośmiesza się przed synem swą dopiero co nabytą mądrością, której strawić nie miał czasu, tak samo czyni to w Moliére’a Le bourgeois gentilhomme [Mieszczanin szlachcicem; red. WL] (3, 3) M. Jourdain przed swą żoną i pokojówką. [przypis tłumacza] ↩
  55. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
  56. tylkom przemędrował — tylko przemędrkowałem (daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
  57. „Na cel konieczny” dałem, jak Perykles — w r. 446 wpadł młodziutki król spartański Plejstoanaks do Attyki i stanął już pod Eleusis, grożąc Atenom, które nie były wcale przygotowane na ten napad. Perykles, widząc groźne niebezpieczeństwo, przekupił doradcę i właściwego wodza wyprawy spartańskiej, Kleandridasa, oraz młodego króla Plejstoanaksa sumą 20 talentów. Spartanie odstąpili. Perykles, zmuszony zdać liczbę przed sądem z owych 20 talentów, oświadczył krótko: dałem je na rzecz konieczną. Lud mu uwierzył. Kleandridas i Plejstoanaks poszli pod sąd. Ale pomimo dyskrecji Peryklesa, rzecz się w Sparcie wykryła. Kleaudridasa skazali Spartanie na śmierć, a młodziutkiemu królowi spartańskiemu wymierzono ze względu na wiek karę łagodniejszą grzywny 15 talentów. [przypis tłumacza] ↩
  58. dopierz — dopiero. [przypis edytorski] ↩
  59. ledwoś szczebiotał — ledwo szczebiotałeś. [przypis edytorski] ↩
  60. świątko Diasjów — Diasia (Διάσια), wielkie święto obchodzone w Atenach na cześć Zeusa Meilichiosa (Opiekuńczego). [przypis edytorski] ↩
  61. grzeczny (daw.) — porządny („do rzeczy”). [przypis edytorski] ↩
  62. prawić — mówić, rozprawiać. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Arystofanes

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Chmury · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/arystofanes-chmury/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Edmund Cięglewicz

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis