Svanhamnen

To było pewnego wieczoru tuż przed letnim przesileniem, wiele, wiele lat temu, ale niebo i ziemia były wtedy równie piękne jak teraz.

Słońce już zaszło, ale na firmamencie wciąż utrzymywała się złota poświata, na której daleko w wieczności migotała, ledwo widoczna, gwiazda.

Wody zatoki Tyresö1 były gładkie jak lustro, a las nieruchomy i cichy. W strumyku, który wpada do zatoki, pod świerkami płynęła woda czarna jak smoła, ale nieco dalej zachodzące słońce pozostawiło pąsowy blask, świecący niczym złoto.

Słychać było tylko pogwizdywanie kosa. Siedział na szczycie drzewa i wyśpiewywał stamtąd cały swój zachwyt cudownością letniego wieczoru. W powietrzu unosił się intensywny zapach wszystkich ziemskich roślin; zimoziół i gruszyczka łączyły swoje cudowne wonie z aromatem świerku i jałowca. Od czasu do czasu w strumyku podskakiwała wysoko jakaś ryba i w jednej chwili znikała z powrotem w wodzie, po czym na nowo zapadała cisza. Nagle kos ucichł w połowie trelu, a to dlatego, że na wieczornym niebie ujrzał coś niespodziewanego.

Trzy łabędzie nadleciały, łopocząc skrzydłami, i wylądowały dokładnie w tym miejscu, w którym strumyk wpada do zatoki. Kos pośpiesznie schronił się głębiej w lesie, a łabędzie poszybowały w stronę lądu.

Dwa zostały w pobliżu wody, podczas gdy trzeci wleciał nieco dalej między gęste leśne zarośla. Chwilę potem wszystkie trzy zrzuciły swoje łabędzie przebrania i ukazały się trzy niezwykle urodziwe, młode księżniczki.

— Tu nie ma żywej duszy — powiedziała najstarsza w jakimś obcym języku.

— Mogłybyśmy się tu wykąpać, zanim polecimy dalej — rzekła druga.

Trzecia, która była najmłodsza i najpiękniejsza, wydała jedynie głośny krzyk radości i rzuciła się do przyjemnie chłodnej wody, a jej siostry od razu podążyły za nią.

Teraz bawiły się radośnie w wodzie. Wszystkie trzy księżniczki umiały pływać jak łabędzie; raz kładły się na plecach, to znów nurkowały i wynurzały się z liliami wodnymi wokół szyi. Krzyczały i śmiały się, bryzgały na siebie wodą i turlały się na falach, podczas gdy niebo coraz bardziej ciemniało, a gwiazda świeciła coraz to wyraźniej. Raz po raz księżniczki wybiegały na brzeg i rzucały się na mech, wśród którego rosły kwiaty, a to jedynie po to, by zaraz znów wrócić biegiem do wody i pływać na wyścigi. Nagle najstarsza z nich powiedziała:

— Cicho! Zdaje się, że słyszę ludzkie głosy! Szybko! Uciekajmy!

W mgnieniu oka dwie starsze siostry znalazły się na brzegu i przywdziały porzucone pióra. Teraz znów były dwoma wielkimi, białymi łabędziami, wyciągającymi w górę swoje długie szyje.

— Pospiesz się! — wołały do najmłodszej, która wciąż była w wodzie. — Lecimy na północ, północny zachód. Ruszaj za nami najszybciej, jak ci się uda!

I pofrunęły za góry. Najmłodsza z sióstr prędko ruszyła do lasu i wskoczyła między zarośla, by przywdziać swą łabędzią szatę, ale za nic w świecie nie mogła jej znaleźć.

Zrozpaczona biegała we wszystkie strony, przeszukując krzaki.

— O ja nieszczęsna! — rozpaczała, załamując ręce. — Mój łabędzi strój, mój strój, gdzie ja go zostawiłam?

A było tak, że kiedy młoda księżniczka pluskała się w zatoce, jej strój znalazła i zabrała ze sobą pewna staruszka, której dom stał tuż przy zaroślach.

Wracając z pola, zauważyła coś białego między krzakami.

— A to co, dobry Boże?! — wykrzyknęła staruszka i ostrożnie podniosła z ziemi łabędzi strój. — Ktoś tu zgubił taką pierzynę! Teraz dopiero będą mogła wygrzać swoje stare kości, kiedy w lesie zacznie padać śnieg.

I co sił w nogach pośpieszyła z łabędzim kostiumem do domu. Biedna księżniczka! Płakała i łkała, trzęsła się cała z przerażenia i zimna, ale nie znalazła swojego stroju. Domu, w którym mieszkała staruszka, nawet nie zauważyła. Był doskonale ukryty i miał niemal ten sam kolor co ziemia i drzewa.

W końcu księżniczka usiadła na kępie, zakrywając rękami oczy i dając wyraz całej swojej rozpaczy. W lesie zaczął zapadać zmrok i z czasem pociemniało na tyle, na ile to możliwe podczas letniej nocy w Szwecji. Ptaki wyśpiewywały płaczliwie swoje smutne pieśni, a na ziemię opadała rosa. Wszystko było tak piękne, jak tylko może być letniej nocy, ale księżniczka i tak uważała, że jest przerażające. Czuła się nieskończenie nieszczęśliwa i nie miała pojęcia, co robić, żeby ludzie zdołali ją zrozumieć. Nie umiała przecież mówić w ich języku, a do tego była zupełnie naga! Doprawdy czuła się wielce nieszczęśliwa. Ale gdy zaczęło świtać, podniosła się z ziemi i ruszyła w stronę zamku, którego wieże widziała ponad lasem.

Jej włosy były tak długie, że okryła się nimi jak płaszczem i w ten sposób przemykała przez łąki i dalej, aż do stodoły, w której zobaczyła kobietę zajętą dojeniem krów. Gdy tylko tamta ją spostrzegła, puściła wymiona, przewróciła stołek, na którym siedziała, i krzycząc wniebogłosy, pobiegła do gospodyni. Myślała bowiem, że zobaczyła leśną zjawę, która o świcie przyszła tu po zielonej trawie. Gospodyni przybiegła w towarzystwie kilku służących, a ponieważ była odważną i nieustraszoną kobietą, wyszła na spotkanie księżniczki.

— Coś ty za jedna, że przychodzisz tu o świcie zupełnie naga? — zapytała.

Ale księżniczka, rzecz jasna, ani nie rozumiała słów gospodyni, ani nie potrafiła na nie odpowiedzieć. Przybrała żałosny wyraz twarzy i złożyła dłonie w błagalnym geście, tak, że gospodyni zrobiło się jej żal.

— Albo jesteś rusałką lub trollicą, albo nieszczęśnicą — powiedziała. — Tak czy siak można ci pewnie podarować spódnicę i skarpety.

Zabrała ją ze sobą i ubrała tak jak pozostałe służące, po czym zapytała, do jakiej pracy się nadaje. Ale księżniczka tylko kiwała głową i nic nie rozumiała. Gospodyni zaprowadziła ją więc do kuchni i spiżarni, a potem do pralni i tkalni, gdzie na widok krosien księżniczka uśmiechnęła się i od razu zabrała się do nawlekania nici. Wówczas gospodyni zrozumiała, że to praca, do której można ją zaprząc — i od tego dnia księżniczka została tkaczką na zamku Tyresö. Nie minęło dużo czasu, a nauczyła się mówić językiem, który słyszała dokoła; gospodyni doprawdy nigdy jeszcze nie miała tak pracowitej i miłej służącej. Ale faktem jest, że ta dziewczyna nie przypominała żadnej innej panny pracującej we dworze. Jej ręce były bardzo delikatne, a chód miała królowej. Całymi dniami siedziała przy krosnach, a to, co wychodziło spod jej palców, też było zupełnie innego rodzaju niż wszystko, co widziano tu do tej pory. Tkała osobliwe fantazyjne wzory z egzotycznymi kwiatami i ptakami, w które niekiedy wplatała litery i słowa, których nikt nie potrafił przeczytać. Rzadko szukała towarzystwa, za to w wolnych chwilach najczęściej przechadzała się samotnie po łące nad zatoką. Spacerowała wtedy z pochyloną głową i wzrokiem wbitym w ziemię, jakby szukała czegoś, co kiedyś zgubiła. Zwykle jej twarz miała poważny, niemal surowy wyraz, a gdy już zdarzało się jej uśmiechnąć, była tak zniewalająco piękna, że gospodyni nie mogła pozbyć się myśli, iż może nie miała do czynienia ze zwykłym ludzkim dzieckiem, lecz z istotą z jakiegoś nieznanego świata, która zagubiła się wśród śmiertelników.

W tamtym czasie dwór nie miał pana. Gospodarz zmarł, a wdowa po nim, pani Brita Błękitna, zarządzała gospodarstwem w imieniu swojego syna, małego księcia Olova. Dowiedziała się o nowej służącej, którą przyjęła jej gospodyni, a która bardzo przypadła jej do gustu. Łapała wszystko w mig, szybciej niż inne pomocnice, i wykonywała polecenia bezzwłocznie i precyzyjnie. Już to wydało się pani Bricie dość wyjątkowe, że trudno było się wywiedzieć, skąd przybyła ta nieznajoma, a sama dziewczyna nigdy o tym nie mówiła. Gdy pani Brita czasem pytała ją o dotychczasowe życie, robiła strapioną minę i odpowiadała:

— Jestem nieszczęsną porzuconą panną, ale tu jest mój dom i moja ostoja, pragnę więc posłuszeństwem okazać mą wdzięczność.

Po tym pani Brita nie pytała już o nic więcej.

Pewnego dnia nadeszły dwudzieste pierwsze urodziny pana Olova, a od tego dnia miał, zgodnie z prawem, przejąć obowiązki zarządcy majątku Tyresö. Z tej okazji urządzano na zamku wielkie przyjęcie, a cała służba zajęta była porządkami i przystrajaniem komnat.

W sali tanecznej miało zapłonąć całe mnóstwo świec, a księżniczce nakazano powtykanie ich do żyrandoli i kandelabrów. Właśnie stała na drabinie i obsadzała świece w wieńcu, który wisiał pod sufitem, gdy do sali wszedł młody pan Olov. Nigdy wcześniej nie widział tej nieznajomej panny, więc znieruchomiał, rażony jej wielką urodą. Słońce padało prosto na jej rudobrązowe włosy, białe ramiona i dłonie, podniesione, by powsadzać w wieniec świece. Księżniczka nie zauważyła nadejścia pana Olova, który swobodnie mógł się jej teraz przyglądać. Długo stał tak, obserwując wszystkie jej ruchy. Następnie udał się do swojej matki i zapytał, kim może być ta urodziwa kobieta.

Z jego opisu pani Brita od razu domyśliła się, kogo miał na myśli, i oznajmiła, że to uboga dziewczyna, która pojawiła się we dworze pewnego ranka wczesnym latem, ale nikt nie znał jej imienia ani pochodzenia. Księcia musiała zadowolić ta odpowiedź, jednakże przez cały czas trwania przyjęcia, wśród wszystkich dobrze urodzonych panien, Olov myślał wyłącznie o tej, którą widział rankiem. Ponownie zobaczył ją pewnego wieczora, gdy rozkładała tkaninę na trawie, by tam nieco zblakła. Była boso, a książę nigdy jeszcze nie widział tak drobnych i tak jasnych stop. Ale gdy chciał z nią pomówić, tylko spłonęła rumieńcem i odeszła.

Po raz trzeci zobaczył ją, wracając z łowów. Polował nad jeziorem, nad którym lęgowiska miało wiele wodnych ptaków, i ustrzelił tam sporo dzikich kaczek. Wśród nich znalazł się jeden łabędź, a teraz wszystkie one — zabite — leżały pokotem w wielkiej sali zamku. Pan Olov właśnie wyszedł z jadalni, gdy zauważył nieznajomą na kolanach, wśród martwych ciał. Chwyciła łabędzia za szyję i zbliżyła jego dziób do swoich ust, a łzy płynęły strugami po jej policzkach. Potem pogładziła swoją białą dłonią głowę i szyję łabędzia, jakby swoimi pieszczotami chciała mu dodać otuchy.

Gdy zorientowała się, że ktoś jest w pobliżu, poderwała się spiesznie, chcąc odejść, ale tym razem nie mogła ruszyć się z miejsca. Pan Olov chwycił ją za rękę i powiedział najłagodniej, jak potrafił:

— O najpiękniejsza z wszystkich kobiet! Kim jesteś i skąd przybywasz?

— Ależ proszę pozwolić mi odejść! — błagała księżniczka. — Jestem tylko biedną dziewczyną, która służy tu na dworze. Nie mam ojca ani matki, ani domu, ani swojego miejsca na ziemi.

— W takim razie znajdziesz to miejsce przy mnie — powiedział pan Olov. — Zostaniesz moją żoną, a mój zamek będzie twoim domem i będziemy tu żyć szczęśliwie aż do dnia śmierci, bo kocham cię ponad wszystko na ziemi.

Księżniczkę przeraziły te słowa i nie chciała ich słuchać, ale to nie była bynajmniej fanaberia młodego księcia z Tyresö. Zapłonął żywą miłością do nieznajomej i oświadczył swojej matce, że skona, jeśli nie będzie mu dane wziąć tej dziewczyny za żonę. To bardzo zasmuciło panią Britę, a cała jej wcześniejsza miłość do młodej służącej zamieniła w niechęć i odrazę. Po niedługim czasie wszyscy na dworze wiedzieli już o zamiarach księcia, a to wprawiło w ruch złe języki. Czyżby ten potomek szanowanego rodu chciał poślubić żebraczkę, którą z łaski jedynie i z litości włączono do grona dworskich służących? Jaki posag mogła dać księciu? Nawet lniane odzienie, które nosiła, nie należało do niej.

Gospodyni potrząsała głową, mówiąc, że teraz już wszystko rozumie. By pojmać młodego pana, zwrócono się do trolli i huldr i użyto ich sztuczek i zaklęć. Od początku coś podejrzewała, gdy nieznajoma tkała na krosnach runy, które miały omamić księcia. Ale serce pana Olova było niczym w pancerzu, którego nie zdoła przebić nic, co mogłoby uśmiercić jego miłość. Okazał się tak czuły i stały w swoich postanowieniach, że księżniczka odwzajemniła jego miłość i postanowiła, jak on, że pobiorą się, niezależnie od ceny, którą przyjdzie im za to zapłacić.

— Jak ci właściwie na imię, miłości mojego serca? — zapytał któregoś dnia pan Olov. — Choć to, jak się przedstawiasz, nie ma dla mnie żadnego znaczenia; a nawet, gdyby się okazało, że jesteś bezimienna.

Wówczas księżniczka zaśmiała się i powiedziała:

— Tu, na dworze, mówią na mnie po prostu „ona”. Ale jeśli chcesz zwracać się do mnie imieniem, którego dawno temu używali moi rodzicie i rodzeństwo, mów do mnie Isis2 — powiedziała, spoglądając Olovowi w oczy z taką powagą, że zupełnie stracił rezon.

— Nigdy jeszcze nie słyszałem tego imienia — powiedział powoli. — Ale i ty nie masz na ziemi podobnej sobie.

Nie zważając na zazdrość, obmowy i perfidię dworzan, koniec końców książę Olov poślubił piękną Isis, która już po niedługim czasie zjednała sobie wszystkich swoją dobrocią i szczodrością. W dodatku, dopiero teraz pani Brita i cały jej zacny ród zobaczyli, jaką pięknością w istocie była młoda pani. Gdy świeżo poślubiony małżonek ubrał ją w aksamit i jedwab, zawiesił na jej szyi i ramionach drogocenne perły, a dekolt ozdobił biżuterią ze szlachetnymi kamieniami, ukazała się w pełnej krasie jej królewska uroda. Nikt nie potrafił stąpać i tańczyć tak jak ona. Nikt nie kłaniał się z taką godnością i nikt tak dostojnie nie dosiadał konia jak księżna, gdy z jastrzębiem na wyszywanej złotem rękawicy ruszała na polowanie u boku swojego małżonka.

Do tego nigdy nikogo nie traktowała z wyższością i nikim nie pogardzała, a zawsze chętnie zwracała się o radę do pani Brity — tak w sprawach gospodarstwa, jak i dworu. Była życzliwa wobec przyjaciół, dobra dla poddanych i wyrozumiała wobec popełnionych błędów. Krótko mówiąc, miała wszystkie przymioty, które zwykle przypadają w udziale szlachetnie urodzonym i władzy, a które z rzadka tylko posiada ten, kto jest w takich kręgach nowicjuszem.

— Czyż nie wydaje się urodzoną księżniczką? — zapytała pani Brita swoją przyjaciółkę, widząc, jak młoda pani usługuje swoim gościom. — Nie ma co się dziwić, że Olov chce tańczyć wyłącznie ze swoją żoną.

Uśmiechała się, patrząc na swojego syna, które w sali balowej prowadził w tańcu młodą małżonkę, która poruszała się z taką godnością i gracją, że podążały za nimi spojrzenia wszystkich. Z nieba nad zamkiem Tyresö zniknęły w tym czasie wszystkie chmury. Pan Olov był przeszczęśliwym mężem.

Jego młoda żona też zdawała się być szczęśliwa. Kochała go i z zapałem i radością wypełniała wszystkie obowiązki pani dworu. Ponadto, odkąd wyszła za mąż, powoli zapominała swoją przeszłość. Wszystko, co przytrafiło się jej do chwili, gdy przyleciała w łabędziej postaci na brzeg zatoki, stawało się dla niej coraz bardziej jak sen, coś, co przytrafiło się komuś innemu; a i myślała o tym coraz rzadziej. Choć bywało, że nachodziło ją jakieś osobliwe przygnębienie, którego powodów sama nie potrafiła wyjaśnić. Zwłaszcza jesienią, gdy odlatywały ptaki wędrowne, ogarniał ją taki niepokój, że błąkała się po bezlistnych zagajnikach i opustoszałych polach. Zupełnie jakby szukała kogoś lub czegoś, co straciła dawno temu — sama nie wiedziała czego.

Pewnego jesiennego dnia, gdy pan Olov stał we wnęce okna i spoglądał w niebo, wykrzyknął nagle:

— Spójrz na łabędzie, które odlatują!

Księżniczka podbiegła i zatrzymała się u boku męża. Gdy zobaczyła dzikie łabędzie, które, z wyciągniętymi szyjami, długimi pociągnięciami skrzydeł sunęły kluczem nad zatoką, podniosła ramiona wysoko w ich stronę i zaniosła się głośnym płaczem. Mąż spojrzał na nią zdziwiony, a wtedy ona spróbowała się uśmiechnąć.

— Nie wiem, skąd to do mnie przychodzi, że na widok odlatujących łabędzi czuję taki ból, taki przeszywający ból w piersi — powiedziała posępnie.

Gdy opadły już wszystkie liście i zaczął sypać śnieg, na nowo wrócił jej radosny spokój i całymi dniami doglądała zimowych prac wszystkich swoich licznych sług.

Tak minęło siedem lat, a na dworze Tyresö nie zachodziły żadne zmiany. Nawet ta tak upragniona rewolucja w życiu, gdy pojawiają się i dorastają dzieci. Pan Olov i jego piękna żona wciąż pozostawali samotni, mieszkając ze starą panią Britą. Kto wie, czy to właśnie nie książę najbardziej tęsknił za dziećmi w rodzinie. Bardzo chciałby wychowywać syna, który z czasem mógłby mu towarzyszyć na polowaniach i konnych przejażdżkach i o którym mógłby myśleć jako o swoim następcy w tym okazałym dworze. Choć marzył i o córeczce, którą mógłby kochać i rozpieszczać, dziewczynce, która we wszystkim przypominałaby swoją piękną matkę. Ale ponieważ nic na tym świecie nie jest doskonałe, wydawało się, że tej radości młody arystokrata został pozbawiony.

Całą więc swoją miłość przelewał na żonę i z każdym rokiem kochał ją jeszcze mocniej.

Znów nastała jesień i ptaki wędrowne zaczęły ciągnąć w dal. To był ten czas w roku, gdy panią na zamku zawsze dopadały niewytłumaczalny lęk i niepokój, i wszyscy się już przyzwyczaili, że nie była wtedy sobą. Nie umiała usiedzieć spokojnie przy żadnej pracy, za to godzinami chodziła samotnie po lesie i nad zatoką, prawie się nie odzywała, a jej spojrzenie robiło się nieobecne i zamyślone, jakby w głębi duszy zadawała sobie pytania, na które nikt nie umiał udzielić jej odpowiedzi.

Pewnego dnia pan Olov wybrał się na polowanie, a jego żona, ledwo pożegnała go przy schodach, ruszyła na łąki przy zatoce.

Był najpiękniejszy jesienny dzień. Na większości drzew wciąż kołysały się jeszcze liście, które mieniły się wszystkimi kolorami — od purpury po żółtozielony. Zatoka była tak spokojna, jakby czekała już tylko na pierwszy nocny przymrozek, by zamienić się w lód; wszystkie plony zostały wymłócone, a ptaki dawno temu przestały śpiewać. Księżniczka zeszła traktem nad wodę, stamtąd na łąki i teraz podążała lasem wzdłuż strumienia, idąc wąską ścieżką, która opadała do morza.

Wędrówka była uciążliwa, bo ścieżka wiodła skalistym brzegiem, w górę i w dół, między kamieniami i blokami skalnymi. W miejscu, w którym strumień wpada do zatoki, była niewielka łąka, na której trawa została już wymłócona. Gdy księżniczka doszła tutaj, zatrzymała się i przyłożyła rękę do czoła.

Już kiedyś widziała to miejsce! Tylko kiedy? Rozpoznawała skalisty brzeg, zakręt, który musiał zrobić strumień, by wpaść do wielkiej wody, świerkowy las ponad skałami. Wszystko to, bez wątpienia, kiedyś już widziała, tylko kiedy i jak? I gdy tak stała, dojrzała na łące coś białego i lśniącego. Co to mogło być?

Było to jej łabędzie przebranie, które przed siedmioma laty staruszka zabrała do swojej chaty.

Tego pięknego i pogodnego dnia, gdy żaden człowiek nie był zajęty pracą, wyniosła strój na łąkę, by przewietrzyć go na słońcu.

— Dziwna to rzecz — powiedziała staruszka do siebie, rozkładając szatę na trawie. — Głowa i szyja łabędzia, skrzydła i piersi. Brakuje jedynie żywego ciała, żeby to coś stało się prawdziwym łabędziem, gotowym do lotu aż pod nieboskłon.

Teraz strój leżał niczym martwy łabędź na łące, a tuż obok stała ta, która swego czasu go nosiła — księżniczka; osłaniając oczy przed słońcem, przyglądała mu się z powagą i zastanawiała, czym jest ta biała szata.

Powoli podeszła bliżej, aż w końcu z krzykiem rzuciła się na ziemię obok łabędziego stroju.

W jednej chwili wszystko wróciło. To tu wylądowała i tu została uwięziona, a teraz na nowo odzyskała możliwość, by wolną odlecieć stąd dalej, do własnego, ukochanego i wytęsknionego kraju.

Jej serce rozradowało się w zupełnie wyjątkowy sposób. Krew zabuzowała nową życiową siłą w żyłach, zniknął cały lęk i niepokój. I w jednej chwili zapomniała o wszystkim, co wydarzyło się od czasu, gdy zdjęła z siebie łabędzie pióra. Wszystko to pobladło i rozpierzchło się, uleciało w dal jak sen po przebudzeniu.

Trzęsącymi się dłońmi i z uśmiechem na twarzy włożyła śnieżnobiały strój, wsunęła głowę między skrzydła i wyciągnęła wysoko w górę łabędzią szyję. I teraz, teraz leciała nad łąkami, w dal za wodę, z krzykiem wolności i szczęścia.

Unosiła się coraz wyżej w powietrze i zobaczyła zamek Tyresö i jego dwie wieże, niczym zabawkę w głębinie pod sobą.

Tak przeleciała nad górami, wzdłuż zatoki, która otworzyła się, a ogromne morskie fale nacierały na nią.

Wtedy napięła skrzydła z podwójną siłą, rozpostarła je ku nieskończonym przestrzeniom i zniknęła za morzem.

*

Wieczorem, gdy pan Olov wrócił z łowów, zdziwił się, że jego żona, jak to miała w zwyczaju, nie wyszła mu na spotkanie na zamkowe schody. Próżno szukał jej po wszystkich komnatach zamku, w ogrodzie i parku.

Jego smutek był przeogromny. Całymi tygodniami i miesiącami nie przestawał wszędzie jej wypatrywać.

Ale z czasem uspokoił się nieco. Nikt nie zniesie ciągłej żałoby, a pan Olov był młodym mężczyzną, który pragnął żyć, a nie zasmucić się na śmierć ze zgryzoty.

Po kilku latach postąpił za radą swojej matki i ożenił się z młodą i piękną szlachcianką, która z czasem obdarzyła go sześcioma synami i sześcioma córkami i dała mu szczęście i radość.

A jednak bywało, że siadał pogrążony w myślach, w milczeniu, zwłaszcza jesienią, o tej porze roku, kiedy odlatują wędrowne ptaki. Gdy wtedy widział łabędzie przelatujące ponad górami ku morzu, wzdychał i mówił:

— Lecą łabędzie! Ciekawe, gdzie właściwie jest ich dom.