XIV

Piotr słuchał z wypiekami na twarzy. Zapytał wreszcie nieśmiało:

— Jak on odnalazł pana kapitana?

— Szedł moim śladem, dowiadywał się, wypytywał przez całe lata, wędrując z gorących mórz na nasze, chłodne, szare, lecz uczciwe. Nie ma w nim rekinów, a nad nim ludzi żarłocznych jak rekiny. Teraz wiesz o wszystkim, znasz tego człowieka i będziesz się go wystrzegał, chociaż mam takie uczucie, że już nas zostawi w spokoju. Wszystkie środki ostrożności zostały przewidziane. Na naszym brzegu już się nie pokaże, a zanim odnajdzie mojego przyjaciela Li-Fu wśród czterystu milionów Chińczyków, będzie musiał na to poświęcić dwieście lat. Zgasło dla niego „Oko zorzy”.

Przerwał nagle i zamyślił się. Wpatrzył się w Piotra, zmieniając powoli spojrzenie w uśmiech.

— Jestem dziwakiem, Piotrze... Nie przecz, wiem, że nim jestem. Febry, gorączki, słońce i morze uczyniły mnie osobliwym człowiekiem, ale moje dziwactwa nie uczyniły nikomu krzywdy. Cokolwiek mi się w ostatnich czasach rozum wyprostował, ale niezupełnie. Jeszcze przeto na jedno pozwolę sobie dziwactwo. Widzisz tę świecę, tam na półce? Jest gruba i tak przepojona kurzem, że ma barwę szarą. Podaj mi ją!

Piotr, niczemu się nie dziwiąc, przyniósł świecę osadzoną w rozkraczonym żelaznym lichtarzu. Kapitan przyjrzał się jej uważnie, potem rzekł powoli:

— Przyrzeknij mi, że gdy umrę, siódmej nocy po mojej śmierci zapalisz tę świecę. Nie przerywaj! Czy myślisz, że będę żył wiecznie? Masz ją zapalić i trwać przy tym tak długo, aż świeca zgaśnie. Będzie to takie śmieszne uczczenie mojej pamięci... Bardzo cię o to proszę... Jeśli zgaśnie sama, bez powodu, nie zapalaj jej po raz drugi. Prawda, że to dziwaczna prośba?

— To smutna prośba — szępnał Piotr.

— Przyrzeknij mi. Z całego serca proszę cię, przyrzeknij!

— Przyrzekam święcie — odrzekł Piotr poważnie.

— To dobrze. Postaw teraz świecę tam, gdzie stała przez wiele lat. Pilnuj jej jednak, bo żadna inna, tylko ta świeca ma płonąć na moją pamiątkę. Zapal ja w samotności i pomyśl o śmiesznym człowieku, co tak bardzo kochał morze, że w nim własne serce zatopił. A cokolwiek potem uczynisz, dobrze uczynisz. Głęboko pomyślisz, a szlachetnie uczynisz.

Słowa te poleciały w ciemność nocy tak cicho jak jedwabne ćmy.

Umilkli obaj i rozmyślali. Przez głowę Piotra przeleciała myśl, co się zrodziła z długiej i barwnej opowieści kapitana: co się stało z „Okiem zorzy”?

— Gdyby kapitan chciał, abym wiedział, powiedziałby mi o tym sam — rzekł do owej dręczącej myśli.

Piotr dumny był, że kapitan aż tyle mu powiedział; i o swoim życiu, i o owych wodach gorących, burzliwych i pięknych zdradliwą, zabójczą pięknością. Może je kiedy ujrzy, może kiedyś aż tam dopłynie? Jakże to się jednak stanie? Mały statek polskiej floty handlowej nie czyni wypraw tak dalekich aż na krańce świata. W tej chwili, jak o tym w całej Polsce wiadomo, po odległych japońskich wodach krąży „Dar Pomorza”1, okręt mający jako jedyny ładunek młodość. Chłopcy ze szkoły morskiej oglądają świat! Przyszli polscy żeglarze poznają tajemnice mórz, na które kiedyś zawiodą, po znajomej już drodze, polskie okręty. O, Boże, morzami władnący! W jaki sposób stać się jednym z tych uczniów, jednym z tej gromadki szczęśliwej?

Gorące płomienne pragnienie, co cicho i tajemnie wysnuło się z chłopięcego serca, musiało mieć w sobie jakąś magiczną siłę. W kilka dni po nocnej rozmowie z kapitanem przybył w odwiedziny na „Stellę” kapitan „Torunia”.

— Odpływam, więc przyszedłem się pożegnać — rzekł do kapitana.

— Pięknie to z pańskiej strony — odparł kapitan. — Piotrze, zostaw nas samych.

Uprzejme pożegnanie trwało niezwykle długo; obaj marynarze, zamknąwszy się w izbie Barena, przesiedzieli tam dwie bite godziny.

Targują się o twoją duszę — rzekła Fregata do Piotra. — Znowu cię sprzedadzą.

Targi te, wbrew zwyczajom sięgającym czasu Chaldejczyków2 i Fenicjan3, odbywały się w wielkiej ciszy i jeśli kapitan Baren chciał „sprzedać” Piotra, czynił to dziwnie tajemniczo. Wreszcie otwarły się drzwi.

— Piotrze! — zawołał kapitan. — Pójdź no tu!

Piotr, przeczuwając coś niezwykłego, stanął przed nimi, drżąc z ciekawości.

— Pan kapitan — mówił Baren — uznał, pomimo moich wątpliwości, że jednak powinieneś zostać marynarzem. Podziękuj panu za zbyt górne o tobie mniemanie — mówił niby wesoło, nieudolnie ukrywając wzruszenie.

Piotr podziękował, a kapitan „Torunia” uśmiechał się.

— Aby być dobrym marynarzem — mówił dalej Baren — nie można być głupim. Ty podobno zdradzasz niejakie zdolności... Czemu się czerwienisz? Otóż, miły Piotrze, nie będziesz pływał tak sobie, na patatajkę4, musisz pływać rozsądnie. Jakichś tam bzdur sam cię nauczyłem, ale z tymi wiadomościami zatopisz każdy statek. Pójdziesz do szkoły! — krzyknęła gromko „Stella”.

— Najpierw ukończysz szkołę średnią — wtrącił łagodnie „Toruń”.

— Potem, jeśli zdasz egzamin dojrzałości, pan kapitan będzie się starał umieścić cię w szkole morskiej.

Piotr chciał krzyknąć z obłąkanej radości, ale nie mógł wydobyć głosu; patrzył jedynie na nich obu wzrokiem tak serdecznym i tak ciepłym, że wszystko im tym spojrzeniem powiedział. Staruszek odwrócił się na moment, a potem mówił z niezwykłą powagą:

— Gdyby mnie zabrakło... Słuchaj, Piotrze... Pan kapitan jest szlachetnym człowiekiem... Obiecał mi, że gdyby mnie zabrakło, on mnie zastąpi... Byłeś dla mnie więcej niż synem... Pan kapitan przyrzekł mi, że będzie dla ciebie... Że będzie ojcem dla ciebie... Słyszysz, chłopcze?

— Tak, Piotrze! — rzekł uroczyście kapitan „Torunia”. — Niech Bóg zachowa kapitana Barena jak najdłużej... Lecz w razie potrzeby ja będę zawsze czuwał nad tobą.

Gdy Piotr oszołomiony wszedł, zataczając się, do kuchni Fregaty, kobiecina krzyknęła:

— Co ci się stało? Czemuś taki blady? Dokąd cię wysyłają?

— Na koniec świata, dobra, droga pani Fregato! Och, jaki ja jestem szczęśliwy!

Rzucił się na szyję zdumionej kobiety i ściskał ją czule. Ona zaś, nie wiedząc, czy śmiać się czy płakać, wybrała płacz, w czym była bardziej zaprawiona i w czym niepospolite zdobyła doświadczenie.

Niezwykłe te historie zostały barwnie opisane w wielu listach, co, jak pocztowe gołębie, poleciały do Warszawy i na niezapomnianą nigdy ulicę Dobrą, i do dawnych kolegów. Ulica Dobra czytała je we wzruszonym milczeniu, koledzy zaś, towarzystwo z nieograniczoną nieodpowiedzialnością, z ogromnym rejwachem5 i wrzaskiem, czym się w pewnym wieku objawia radość.

Piotr rozpoczął przerwaną naukę. Skoczył w pracę jak dzielny nurek w wodę. Śpieszył się. Zacisnął usta i twardo przyrzekł sobie nie zmarnować ani dnia, ani godziny. Łatwa jest każda praca, spełniana z zapałem, jego zaś zapał był tak gorący, że go kapitan Baren musiał miarkować.

— Piotrze, nie pal tak pod maszyną, bo pęknie!

Piotr uśmiechał się, pokazując zdrowe zęby, i pracowicie, sumiennie, uczciwie szedł naprzód — krok za krokiem. Przed południem był w szkole, po południu odrabiał lekcje, wieczorem odpoczywał na rozmowie z kapitanem i Fregatą. Zawsze znalazł chwilę, aby pomóc zacnej kobiecie tak w nim rozkochanej, że — jak mówił kapitan — nie mogąc mu ofiarować drugiego kolczyka, gotowa sobie oderżnąć i dać mu na pamiątkę jedno ucho. Próbowała ona czasem buntować Piotra przeciwko „męczarniom” nauki albo też strzelała z zatrutych strzał w stronę kapitana.

— Innym dobrze! Rano sobie śpią pod ciepłą kołderką, a biedne dziecko musi gnać do szkoły. Śnieg wali, mróz łamie kości, ale co to kogo obchodzi? I po co? Rozumiem, że warto, gdyby chłopiec miał zostać księdzem. Ale marynarzem... Wielka mi sztuka być marynarzem! Znałam jednego, co dziesięć razy opływał świat, a podpisać się nie umiał, chyba na wodzie. Popatrzy na słońce i płynie. Kaczka też umie pływać, a do szkoły nie chodziła. Każda foka lepiej się rozumie na pływaniu niż niejeden kapitan. Ucz się, ucz, a potem się utopisz.

— Piotrze! — mówił kapitan. — Wracając ze szkoły, kupisz mi dziesięć naboi takich, jakich się używa na niedźwiedzie. Moja strzelba jest nienabita i dlatego baby stają się zuchwałe.

Gdy jednak Piotr powrócił rozpromieniony po świetnym złożeniu egzaminu, radość Fregaty objawiała się promieniście. Pyszniła się niepomiernie, raz po raz spoglądając na chłopca z uwielbieniem; potem mu powiedziała cicho na osobności:

— Ucz się, Piotrusiu, ucz... Nie zważaj na to, co ja wygaduję... A pana kapitana jakby kto na sto koni wsadził. On tego nie pokaże, ale ja wiem.

— Ja też wiem! — zaśmiał się Piotr, szczęśliwy. — Czym ja się wam odwdzięczę, złota pani Fregato? — dodał z powagą.

— Więcej uczyniłeś dla biednych starych ludzi, niż sam wiesz o tym — odpowiedziała Fregata. — Patrz, jak słońce świeci!

— Wiosna się zbliża...

Na morzu było coraz więcej świateł i złotawych błysków. Przędły się nad nim mgiełki srebrne i powiewne. Czasem ukazała się na niebie różowa chmurka — jak miękki puch, zgubiony przez słońce, wędrującego łabędzia. Powietrzem krążyła słodycz. W zaroślach zapytywał cienkim głosikiem ptak, gdzie jest wiosna, a drugi odpowiadał mu z oddali, że już ją widać ze szczytu wysokiego drzewa. Radość pękała jak pąki smoliste na kasztanach; jedne tylko mewy płakały, ale mewy, żebraki morza, zawsze płaczą. Okrętowe syreny ryczały donośniej niż zwykle, a flagi łopotały coraz to niecierpliwiej.

Jeden miesiąc zazielenił się, drugi bielił się kwieciście. I morze kwitło pianami jak niezmierna łąka. Zdawało się, że ziemia przegląda się w morzu, a wiosna w nim się odbija.

Kapitan Baren, odprowadziwszy spojrzeniem Piotra idącego do szkoły, siadał w pogodne rano na schodkach wiodących do „Stelli” i patrzył na morze. Siadywał tak przez całe godziny, łagodnie uśmiechnięty. Witał dobrym uśmiechem każdy okręt przypływający, żegnał odpływające. Patrzył z szacunkiem na te groźne i żelazne, czarnymi oczami dział lustrujące morze. Czasem wyłowił spojrzeniem biały żagiel i wędrował z nim po wodach; żagiel srebrzył się, puszył wiatrem nadęty i stawał się coraz mniejszy. W innej stronie terkotał zgryźliwie, jakby nadąsany, kuter rybacki, wlokąc się ciężko i pracowicie. Wciąż się coś zmieniało na żywym obrazie. Wszystko żyło na nim i w ciągłym było ruchu.

Cichą, niewysłowioną radością cieszyło się serce starego żeglarza. Widział morza niezmierne, fale wyniosłe i groźne, sięgające nieba; morza bogate zasypane perłami; takie, w których tysiące wysp tkwiły jak drogocenne kamienie. A teraz to morze szare i malutkie jest mu droższe ponad wszystkie oceany świata. Wygląda ono jak dziecko w jednej koszulinie, na które nie można patrzyć bez wzruszenia — dziecko jedyne, przeto tym więcej kochane.

Stary żeglarz spogląda na nie takim zachłannym spojrzeniem, jak gdyby je całe chciał zmieścić w bladych swoich oczach, wypić je, duszę napełnić i nim, i tymi blaskami, co się gonią po wodzie. Ciepłym jej odblaskiem napełnił źrenice i zamknął oczy: teraz widzi więcej, szerzej i dalej; nie tylko to morze, którego szum do niego dochodzi, lecz i to, które się dopiero staje i rośnie, rośnie, rośnie. Widzi, jakie ono będzie, gdy jego już nie będzie. O, jakaż wspaniałość, jaka potęga! Serce jego drży z radości. Cała Polska skłoniła się ku morzu, przyszła ku niemu w nabożnej pielgrzymce, objęła je ramionami; cały trud i ciężka praca narodu toczy się ku wielkim wodom; cała Polska ciska w odmęt głazy olbrzymie, granity wiecznotrwałe, całe lasy dębowych pni wbija w jego dno. Jaki ruch, jakie życie! Tysiące okrętów tłoczy się w ogromnym porcie, dymy z kominów snują się jak ogromne czarne chmury. Stu językami gada port, ludzie z całego świata krążą po jego tysiącznych odnogach, po mieście Gdyni, wielkim, bogatym, na wszystkich wzgórzach rozsiadłym. Brama Polski na świat jest niezmierną bramą, jej łukiem triumfalnym, zdumiewającym, niewzruszonym i tak wspaniałym, że jego fundamenty całuje morze ujarzmione, zachwycone i na wieki wieków wierne.

Kapitan Baren wyciągnął ręce do swojego widzenia, do marzenia, które już się obleka w ciało, a teraz trzeba je tylko nasycić krwią, aby rosło nieskończenie. Tak będzie! Tak będzie! Niech tylko prą ku temu morzu, które czeka. Niech idą ławą przeciwko fali, aby ją poskromić jak dzikiego konia i kazać jej nieść ciężary. Niech się skrzykną i niech się zwołują jednym hasłem: „Morze! Morze!”.

O, gdyby stary żeglarz mógł wszystkich nauczyć tak kochać morze, jak on je kocha!

Powiał wiatr i musnął jego zoraną twarz, wiatr rzeźwy i dziwnie pachnący.

— Wiatr od morza! — szepnął.

„Wiatr od morza”... Gdzie on słyszał te proste, a takie grzmiące słowa? Ach, jest taka książka, wśród wspaniałych najwspanialsza, wśród mądrych najmędrsza. Jak tamten Polak, Korzeniowski, wydobył z dna oceanu jego zimne serce, tak ten drugi Polak, Żeromski6, chwycił w locie za rozwiane włosy duszę wiatru, co się na polskim morzu rodzi. Kazał mu wiać przez rozległe, niskie, zadumane polskie ziemie i krzyczeć rozdzierającymi głosami: „Na morze! Na morze! Tam rośnie potęga, tam lęgnie się życie, tam jest źródło, co nigdy nie wysycha”.

Gdyby kto opasłym i leniwym głupstwem głupi śmiał rzec, że niepotrzebne jest morze pilnie orzącym Sarmatom7, jak to już niejeden rzekł, tą książką trzeba by go ugodzić w serce. Chwała, chwała i tej książce, i temu wiatrowi, co dusze rozpala i woła je na morze.

O, jakże szumi radośnie po wielu latach odnalezione, przygarnięte, umiłowane, żywą radością radosne!

Tak szumi, jak gdyby chciało do snu ukołysać znużone serce. Młode skrzydlate serce woła na świat rykiem, starym śpiewa łagodnie, pieściwie, kojąco. Fale szeleszczą jak zeschłe jesienne liście, szemrzą jak noc, gdy nadchodzi. Głosy spokojnego morza pełne są słodyczy. Wiatr je przyniósł aż tu, do tego starego człowieka, a one owinęły się dokoła niego, ogarnęły go miękko i śpiewają mu tak pięknie, że zapadł w zachwycenie, a w zachwyceniu osłabnął. Zatonął w mrocznej ciemności, choć dzień jasny gorzał jak poświęcona świeca. Jest mu dobrze, jest mu niezmiernie dobrze. Płynie na morzu cichym, w samym środku ciszy, i płynie bez szelestu jak obłok po niebie. Trwa to długo, długo... Ktoś go jednak woła, ktoś go ciągnie przemocą do brzegu. Trzeba wrócić. Któż to tak woła rozpaczliwie? Czy stało się nieszczęście?

Kapitan Baren budzi się z omdlenia i patrzy dokoła siebie zgasłym wzrokiem tak ciekawie, jakby po raz pierwszy ujrzał świat. Ach, to Piotr odwołał go z oddali.

— Boże! Boże! — mówił chłopiec głosem drżącym od lęku. — Co się panu stało, panie kapitanie?

Kapitan nie rozumie dobrze słów, więc odpowiedział mu uśmiechem, w którym jeszcze drżało widmo morza. Zaczął przypominać sobie z trudem, gdzie był i skąd powraca. Prawda! Rozmyślał o morzu i chyba usnął.

— Pan jest chory, panie kapitanie! — woła Piotr.

„I on będzie jednym z tych, co na nowo zdobędą morze...”, myśli kapitan.

Myśl tę, jasną i radosną, odnalazł z wielkim trudem, co go umęczyło, bo się nagle bezwładnie osunął ze schodków.

Piotr krzyknął rozpaczliwie, a jego krzykowi odpowiedziała, jak echo, Fregata. Ujrzawszy kapitana bez kropli krwi w twarzy, poczęła drżeć bezsilnie. Rozpacz zalała jej wielkie oczy. Piotr, cisnąwszy książki, opamiętał się i widząc, że Fregata, roztrzęsiona i nieszczęśliwa, nie wie, co począć, podłożył ręce pod lekkie zwiotczałe ciało starego człowieka i dźwignął go z wielkim utrudzeniem.

„Tak on mnie dźwigał niedawno”, pomyślał.

Ułożony na łóżku, ocknął się kapitan z głębokiego omdlenia; twarz zabarwia się różową mgiełką krwi.

— Zdaje mi się, że spałem — szepnął po chwili. — Co ci się stało, dobra Fregato? Gdzie Piotr?

Chłopiec, przekonawszy się, że kapitan powrócił do przytomności, wybiegł pędem, aby sprowadzić lekarza. Powrócił z nim szybko i zaniepokojony czekał z Fregatą, uciszając ją od czasu do czasu błagalnym wyrazem twarzy.

— Będzie zdrów, bo się już kłóci z doktorem — szepnęła Fregata.

Kapitan, odzyskawszy siły, tłumaczył lekarzowi natarczywie, że mu nic nie jest i że wszystkie lekarstwa wyrzuci za okno. Lekarz uśmiechał się cierpliwie i badał serce.

— Nadaremnie pan słucha i puka — zrzędził kapitan. — Ja wcale nie mam serca.

Miał je jednak, lecz bardzo już chore; tyle w nim było niedomagań, co w srebrnym odwiecznym zegarku Piotra. Lekarz nakazał Piotrowi, aby starzec zachowywał się najspokojniej i aby mu oszczędzać gwałtownych wzruszeń.

— Nie będzie to zbyt łatwe — mówił. — Stary kapitan naładowany jest dynamitem.

— Czy bardzo jest chory? — pytał Piotr gwałtownym szeptem.

— Lampa dogasa — odrzekł lekarz. — Okręt zawija do portu.

Kapitan czynił Piotrowi gwałtowne wyrzuty, że sprowadził lekarza.

— Jeśli zasnąłem na słońcu, nie znaczy to, żebym był chory — mruczał — Jestem chory na wiosenne słońce, a nasze słońce nie czyni nikomu krzywdy. A oni zaraz wołają doktora! Niech sobie zbada Fregatę, a nie mnie! Nigdy nie czułem się silniejszy!

Bardzo był silny, ale z największą trudnością podnosił się z łóżka, którego nienawidził, twierdząc, że jest to sprzęt dobry dla siedmiu braci śpiących, ale nie dla marynarza. Piotr udawał się codziennie do szkoły z obawą, że w czasie jego nieobecności Fregata nie da sobie rady z kapitanem, jemu bowiem sprzeciwiał się miękko i łagodnie i ulegał czasem rozsądnym perswazjom. Buntował się jednak przeciw kobiecym rządom i ledwo tylko Piotr wyszedł z domu, rozpoczynała się wojna. Kończyła ją zazwyczaj chytra dyplomacja Fregaty, która ogłaszała ponuro:

— Dobrze! Niech sobie pan kapitan robi, co zechce... Niech pan wyłazi na dach i patrzy na morze, a Piotr niech potem zapłakuje się po nocach.

— Co ty bredzisz, niedobra kobieto? Dlaczego Piotr ma to uczynić?

— Niby pan kapitan nie wie? Chłopiec ledwie żyje ze zmartwienia, a tak schudł, że wygląda jak własny cień. A wszystko dlatego, że pan nam robi na złość. Skoro się ode mnie dowie, że pan znowu łazi po schodach jak taki, co po księżycu chodzi, to tylko ręce załamie i przez cały dzień nie tknie jedzenia.

Kapitan słuchał pilnie i chmurzył się mocno.

— Bo ty, Fregato, plotki robisz, a Piotr wierzy!

Zawezwał ją po godzinie i rzekł pojednawczo:

— Nic nie mów Piotrowi, że byłem dzisiaj na dachu. Już więcej nie pójdę... Czemu się śmiejesz, potworna babo? Zobaczymy, co Piotr powie, gdy mu powiem, że się ciebie doprosić nie można, abyś mi raczyła przynieść szklankę wody.

— To nieprawda! — krzyknęła przerażona Fregata.

— Pewnie, że nieprawda, ale ja tak powiem! — mówił kapitan z szatańskim uśmiechem.

Piotr został w ten sposób obwołany dyktatorem domu, do którego powracał zawsze pośpiesznie, wołając już od progu:

— Jak się pan dzisiaj czuje, panie kapitanie?

— Zdrów jestem jak rekin! — cieszył się starzec.

Istotnie zdawało mu się, że jest zdrów, jeśli tylko Piotr był przy nim; wtedy, zapominając o wszystkim, brał młodzieńczy udział w tym, co dotyczyło Piotra; wiedział o każdym zdarzeniu w szkole, uczył się niemal z nim razem. Poza tym Piotr pełnił służbę „dziennika portowego” i zdawał kapitanowi sprawę ze wszystkiego, co się dzieje w porcie, jaki statek zawinął, jaki odpływa.

Dzień mijał po dniu, a każdy do innego podobny; jeden tylko rozbłysnął świątecznym blaskiem. Fregata wyłowiła go z kalendarza jak srebrną rybę z wody. Ponieważ na „Stelli” jadano skromnie, podejrzana wydała się niezwykła wystawność obiadu podanego przez Fregatę, równie niezwykle wystrojoną.

— Czy dzisiaj są twoje imieniny, Fregato? — mówił kapitan. — Jeśli tak, to tego wszystkiego do ust nie wezmę.

— Dzisiaj mija rok od przybycia Piotra do tego paskudnego domu! — oznajmiła kobiecina.

Piotr oblał się rumieńcem, a kapitan zakrzyknął uradowany:

— Jesteś najlepszą kobietą, Fregato! Najlepszą, w tym domu oczywiście, bo drugiej tu nie ma na szczęście! Uściskałbym cię, gdybym się nie bał, że się rozlecisz! Ja nie pamiętałem, ty, Piotrze, nie pamiętałeś, a ta genialna kobieta...

— Przepraszam pana — przerwała Fregata gwałtownie. — Co to znaczy „genialna”? Jeśli pan chce mnie obrazić, niech pan to uczyni jutro, a nie dziś. Jeszcze nikt dotąd nie poważył się o mnie powiedzieć, że jestem genialna.

— Wierzę, wierzę! — śmiał się kapitan.

Śmiała się jednak i Fregata, gdy Piotr ucałował jej uczciwie spracowane ręce.

Przewalił się jeden rok, potem drugi i trzeci. Czas, największy żeglarz po nieskończoności płynący, odwrócił sterowe koło.

Piotr uczył się niezmordowanie. Odrobił wszystko zaniedbane i szybko zmierzał ku końcowi. Kapitan, strzeżony pilnie, zaniechał wszelkich buntów i wieczorami słuchał z zamkniętymi oczami czytania Piotra. Piotr czytał głośno zapiski kronikarskie o tym świadczące, że w duszy polskiej zawsze bulgotała miłość do wielkiej wody oblewającej świat i że posądzanie Polaków o niechęć do żeglowania jest zmyśleniem. Przecie w królewskich dziejach wiele wielkich zamysłów rwało się na świat, a potęga Rzeczypospolitej gorącym spojrzeniem spoglądała na wody z brzegów, co tysiącem dzisiejszych kilometrów ogarniały morze. We wzniosłych sercach zawsze czaiła się tęsknota do żeglowania. Bystrze myślący ludzie szukali na morzu dróg handlowych. Na samym początku osiemnastego wieku statki z polską banderą niosły się morzem od Kadyksu8 ku Indiom. Prot Potocki9, roztropny ziemianin, za czasów króla Stanisława Augusta10 założył kompanię handlową i przez Morze Czarne11 wywiódł na Morze Śródziemne12 pięć korablów13 z bogactwem polskiej ziemi. W wielu portach widziano wtedy polską banderę. Oglądano ją w Trieście14 na samym początku dziewiętnastego wieku, kiedy to cny15 Tadeusz Czacki16 okręt polski z Odessy17 wysłał na świat...

Piotr uciszał stopniowo słowa, aż się rozpłynęły w ciszy, kapitan bowiem usnął w fotelu. Zdarzało mu się to coraz częściej, a zawsze, obudziwszy się, mówił:

— Wcale nie spałem. Zamyśliłem się tylko...

Jednego dnia ożywił się niesłychanie. Przyniesiono list znaczony wielu pieczątkami, gdyż przywędrował z daleka i długo krążył po świecie, niezmordowanie szukając kapitana, zanim go odnalazł.

— Piotrze! — wołał uradowany — Li-Fu pisze do mnie, mój przyjaciel Li-Fu!

Szlachetny Chińczyk wybił najpierw wiele pokłonów, a słowa chyliły się jak nadbrzeżne trzciny kołysane wiatrem, po czym oznajmił, że prosił chińskie poselstwo w Warszawie, aby odszukano jego znakomitego przyjaciela, co nie będzie zapewne sprawą trudną, gdyż nazwisko kapitana Barena brzmi głośniej niż największy gong w największej świątyni.

„Dziewięcioro nędznych i niegodnych wspomnienia dzieci moich”, pisał, „wspomina imię pańskie z zachwytem i wtedy na cześć pańską śpiewa dziewięć skowronków. Jeden z nich jest już wprawdzie kupcem, a dwa skowronki wyszły za mąż, lecz zachowały głosy przedziwnie piękne. Serce moje jednak drży w śmiertelnej trwodze, czy pan pamięta moje imię, podobne do krakania czarnej wrony. Któż pamięta robaka widzianego przed dwudziestu laty? Jestem zaś nie tylko robakiem, lecz i zbrodniarzem, który perły tanio od pana kupione sprzedał z ogromnym zyskiem...”.

— Doskonale mi zapłacił! — przerwał kapitan. — Co dalej, co dalej?

Piotr czytał:

— „...jeśli pan mną pogardza z tego powodu, niech pan tym listem owinie zdechłego szczura i zakopie go głęboko w ziemi, aby moja hańba nigdy już na świat nie wyszła. Tym się jedynie pocieszam, że zawsze pan patrzy w promieniste «Oko zorzy», któremu ja nadałem imię, i że bogowie uśmiechają się z radości, widząc, jak serce pańskie kwitnie w radości jak w światłości poranka. O sobie nie będę pisał, aby nie wzbudzić w panu obrzydzenia, stałem się bowiem podobny do ogromnej ropuchy, którą znieważam tym porównaniem. Dlatego nie szukam już pereł po dalekich morzach. Czyni to jedynie pan Perkins, lecz musiał zostać zaczarowany jeszcze w kołysce, gdyż dotąd nie znalazł niczego, jeśli nie liczyć puszki po konserwach, przedstawia ona bowiem bogactwo znikome i nie dość godne wzniosłego umysłu pana Perkinsa...”.

List znowu zaczął wybijać siedemdziesiąt siedem pokłonów, powtórzonych pracowicie przez dziewięcioro młodych Chińczyków płci obojga, co wedle Pitagorasa18 dało w sumie siedem tysięcy sześćset dwadzieścia trzy pokłony i tyleż błogosławieństw, z dodatkiem uroczystego zaklęcia, aby kapitan raczył odwiedzić pana Li-Fu, który wtedy oszaleje ze szczęścia.

— Jeśli droga do raju prowadzi przez Chiny, odwiedzę mego przyjaciela — rzekł wesoło kapitan. — Zacny Li-Fu! Trzeba mu będzie odpisać, koniecznie trzeba odpisać.

Przez kilka dni raz po raz brał do rąk ten list i z wielką przyjemnością mówił o grzecznym Chińczyku. Nagle jak gdyby zapomniał o wszystkim. Wpadł w odrętwienie i przez długie godziny siadywał milczący i zadumany. Wzrok mu się wtedy jedynie rozjaśniał, kiedy wodził spojrzeniem za Piotrem — poważnym i skupionym. Chłopiec rozumiał, że zbliża się chwila tragiczna zgaśnięcia lampy i że żaden lekarz na świecie przeszkodzić temu nie zdoła. Czuwał nad kapitanem jak najlepszy syn; zdawało się, że za włosy wyciąga uśmiech ze swego zasmuconego serca, by móc okazać kapitanowi twarz beztroską. Życie Piotra zaczęło tężeć, poważnieć, dojrzewać w zetknięciu z cierpieniem. Był bardzo znużony czuwaniem, lecz pilnie gromadził siły, aby być gotowym na każde zawołanie. Nieruchomy, osowiały kapitan nikogo jednak nie wołał. Zapadł w milczenie, obrastał nim — jak dąb siwym mchem obrasta. Wielkie przeto zdumienie ogarnęło i jego, i Fregatę, gdy kapitan jednego wieczora ożywił się niespodzianie. Oczy jego rozbłysły dziwnym blaskiem. Spojrzał bardzo przytomnie na okno wysrebrzone księżycowym blaskiem.

— Czy to księżyc świeci, Piotrusiu? — zapytał cicho

— Tak, panie kapitanie.

— Wyprowadźcie mnie na powietrze.

— Ależ, panie kapitanie...

Kapitan uśmiechnął się tak łagodnie jak dziecko.

— Pragnę zobaczyć morze — prosił niemalże pokornie.

— Noc jest ciepła — szepnęła Fregata. — Zróbmy, o co prosi.

Podtrzymując go z dwóch stron, usadowili go na fotelu przed domem. Noc była wiosenna, pachnąca i bardzo jasna. Księżyc, najpiękniejszy okręt świata, wędrował po morzu, srebrząc na nim szeroki gościniec; wody senne i ciche pieściły się blaskiem.

— Jak pięknie... Jak cudownie pięknie... — szeptał kapitan.

Oni milczeli, stojąc po obu jego stronach: zgięta wpół staruszka i Piotr, wysmukły, nieruchomy jak posąg.

— Widzę okręt! — szeptał kapitan.

— Tak... — odrzekł cicho Piotr, chociaż nie było widać żadnego okrętu.

Było tak cicho, że zdawało się, jakoby słychać było jedwabisty szelest księżycowego światła rozlewającego się po wodach. Piotr spojrzał na kapitana. Na starej twarzy drżało zachwycenie, nieziemska radość.

Po długiej chwili szepnął kapitan tak cicho, że się nachylili oboje, aby złowić ten szept:

— Bardzo... Bardzo was kocham... I ciebie, Fregato... I ciebie, Piotrusiu... Jeśli byłem zły... Jeśli byłem przykry... Przebaczcie mi...

Cichy szloch Fregaty odpowiedział staremu człowiekowi, że i ona go kocha z całego serca. Piotr bez słowa położył swoją rękę na jego ręce. Poczuł, że ta ręka jest zziębnięta, więc powiedział zaniepokojony:

— Trzeba wracać, panie kapitanie...

Kapitan nie odpowiedział; wpatrzył się w morze jak oczarowany, z taką miłością i z takim zachwytem, jak gdyby działy się na nim jakieś sprawy tajemne, niewysłowionej piękności, objawione w tej chwili tylko jego oczom.

— Morze... Morze... — szepnął i jak gdyby to słowo, nalane potęgą, szumem, ogromem życia, wspaniałością barw, a teraz ciężkim srebrem ciszy, wypiło z niego ostatnią kroplę krwi, z nagła pochylił głowę na piersi.

— Pani Fregato! — krzyknął zdławionym głosem Piotr.

Ona spojrzała w twarz kapitana, na której stężał promienisty zachwyt.

— Jezus Maria! — szepnęła w przerażeniu.

Z wielkim płaczem przypadła do jego rąk i całowała je, oblewając łzami. Piotr zaś patrzył w jasną jego twarz struchlały, lecz poważny wobec wzniosłej dostojności śmierci. Nie zdając sobie sprawy z tego, co czyni, zaczął nasłuchiwać; zdawało mu się bowiem, że morze zapłakało cichym, srebrnym płaczem.