Loreva
Loreva

Rozdział 4 z 6

PARABASIS (ZWROT DO WIDZÓW)

Chór zwraca się pięknym, uroczystym pochodem, łamiąc się na połówki, do widzów.

(674–737)

oda czyli strofa

Muzo przeświętej chóralnej poezji przybywaj i przystrój mi pieśń w mir i czar, 
Spojrzyj po falach narodu niezmiernych, którego powagi siedzą niezliczone, 
Chwalby godniejsze niżeli Kleofont1, na wargach którego robiących wciąż gwar, 
Tracka jaskółka się drze, 
Przeraźliwie piszcząc, 
Niezrozumiale pienia zawodząc w języku barbarów, 
Że zdechnie, gdyż proces ten przegra. 

EPIRRHEMA

wygłasza deklamację Przodownik pierwszego półchóru przy wtórze fletów
Prawo takie, że ojczyźnie rai2 dobro święty chór, 
Że poucza i powabia3. Naszych myśli taki tor, 
Że należy wszystkim ziomkom zwrócić prawa, ująć mąk. 
Chociaż może kto i zbłądził, gdy z Frynicha4 jadał rąk, 
Trzeba bracia dać sposobność tym, co się potknęli raz, 
Aby naprawili błędy; trzeba, bracia, dać im czas! 
Więcej nie powinien z miasta wywołany być już nikt, 
Boć to hańba. Niewolnicy, co raz poszli w święty bój, 
Są panami na platejskich prawach5: to wolności cud! 
I zaprawdę, czyż nie piękna ta nagroda za krwi trud? 
Ale to jest tylko jedno, co uczynił rozum wasz: 
Godzi się więc, byście dali ubłagać się jeszcze tym, 
Którzy sami i ojce ich nieraz w krwawą poszli waśń 
Za ojczyznę. Toć krew wasza, więc odpuśćcie im już kaźń! 
Zemsty bowiem się wyrzekłszy, my, z natury mędrców lud, 
Wszystkich ziomków łatwo zgarniem w jeden wielki bratni ród 
Uprawnionych synów miasta, którzy pójdą w morski bój! 
Lecz jeżeli teraz pycha lub was olśni pochlebstw rój, 
Kiedy gród i jego sprawy chwieją się na łasce fal, 
Wątpić musim, czy nam kiedy wróci rozum, wróci żal! 

antoda czyli antystrofa

Jeżeli mnie spryt nie myli, 
Umiem patrzeć na wskroś łona: 
Znam takich, co będą wyli! 
Słuchaj, małpo utrapiona, 
Kleigenesie6 ty malutki, najpodlejszy sługo łaźni, 
Królu mydlin, podrabiaczu mydła własnej wyobraźni! 
Sprawa dobra poszła w górę! 
Drżyj, pijaku, o swą skórę! 
Obedrą cię do szeląga, 
Kiedy będziesz szedł bez drąga! 

ANT-EPIRRHEMA

wygłasza Choregos drugiego półchóru
Nieraz miasto doznawało siła złego z tych dwu stron: 
Są obywatele prawi, ale za to złych jak wron! 
Jest moneta stara, dobra, ale jest i nowych norm, 
My już groszy staroświeckich, szczerosrebrnych, pięknych form 
— I w Helladzie, i w Barbarów kraju pewny był ich dźwięk — 
My tych groszy już nie chcemy! Lecz jest za to nowa miedź, 
Bita wczoraj i przedwczoraj! Stempel na niej zżarła śniedź! 
Ludzi zacnych i rozsądnych, pięknych dusz i pięknych ciał, 
Miłujących dzielność, sztukę, chór, muzyki święty szał, 
W błoto tłoczym, a podnosim tych miedzianych z kału dna, 
Obcych, nędznych i bezczelnych! Każdy z nich do zguby pcha. 
Dawniej miasto ni na żertwy7 nie chciałoby takich szuj! 
Lecz się teraz z nich otrząście, dzielnych bierzcie wy na bój! 
Wszystko jedno, czy zwyciężą, czyli8 pójdą w morską głąb: 
Mędrzec mówi: Masz się wieszać, upatrz sobie piękny dąb! 

SCENA XIV

Z pałacu wychodzą odźwierny Ajakos i Ksantias.

AJAKOS

Na Zeusa zbawiciela! Zacny jakiś szlachcic 
Twój pan! 

KSANTIAS

Szlachetny szlachcic, widać to od razu: 
Zna się tylko na dwojgu, winie i dziewczynie. 

AJAKOS

Ale że cię nie wyprał, gdy się wręcz wykryło, 
Że ty niewolnik marny, udawałeś pana! 

KSANTIAS

Niech spróbuje! 

AJAKOS

Wiesz, zuchu, zrobiłeś to wszystko 
Tak czysto po naszemu. Cieszy mnie to mocno. 

KSANTIAS

Cieszy cię? Ejże, prawda? 

AJAKOS

Ależ jestem w raju, 
Gdy mogę nakląć panu, choćby gdzie na boku. 

KSANTIAS

Umiesz warczeć, gdy tęgie oberwiesz batogi 
I wynosisz się za drzwi? 

AJAKOS

Ależ arcyprzednio! 

KSANTIAS

U was roboty dużo? 

AJAKOS

Diabli mi robota! 

KSANTIAS

O Zeusie pobratymie, umiesz podsłuchiwać, 
O czym mówią panowie? 

AJAKOS

Z radości szaleję! 

KSANTIAS

I zaraz tam za drzwiami wszystko paplać? 

AJAKOS

Tak jest. 
Lecz potem bal mam taki, że z uciechy leję! 

KSANTIAS

O Febie9 Apollinie! Dawaj tu swą łapę, 
Pozwól się ucałować, pocałuj i gadaj, 
Na Zeusa, który dla nas jest kijów patronem, 
Co to za burda u was, wrzaski i wyzwiska? 

AJAKOS

To kłótnia Ajschylosa i Eurypidesa. 

KSANTIAS

z podziwu
Aaaaa! 

AJAKOS

Sprawa wielka powstała, awantura, mówię; 
Między nieboszczykami bunt i rewolucja! 

KSANTIAS

Jak to? 

AJAKOS

Jest prawo, z dawna tu ustanowione 
Dla wszystkich sztuk szlachetnych, aby mistrz największy 
Spomiędzy współartystów miał stół swój w prytanii10 
I tron obok samego Plutona... 

KSANTIAS

Rozumiem. 

AJAKOS

Dopóki nie przybędzie inny większy jaki. 
Wtedy musi ustąpić. 

KSANTIAS

Któż śmiał Ajschylosa 
Niepokoić? 

AJAKOS

Toż siedział na tragicznym tronie, 
Arcymistrzem swej sztuki będąc. 

KSANTIAS

Któż go wygryzł? 

AJAKOS

Gdy tutaj Eurypides zstąpił, przedstawienie 
Dał przed bandą złodziejów kąpielowych, zbójów, 
Rzezimieszków, włamaczy, zbirów, ojcobójców. 
A jest tu tej hołoty huk, ot, jak w Hadesie. 
Ci słuchając tych kruczków, wykrętasów, zwrotów, 
Zwariowali do reszty: zrobili go mistrzem, 
A on, poparty przez nich, targnął się na stolec, 
Gdzie Ajschylos siadywał. 

KSANTIAS

Bili kamieniami? 

AJAKOS

Bili weń, ale naród wołał, aby złożyć 
Sąd, który z nich w swej sztuce mistrzem się pokaże. 

KSANTIAS

Naród tych łotrów? 

AJAKOS

Tak jest. Wrzeszczał wniebogłosy! 

KSANTIAS

Byli tu przecież inni, stronnicy Ajschyla!  
Zwraca się do widzów.

AJAKOS

Ale liczba szlachetnych tu, patrz, jaka mała! 

KSANTIAS

Cóż więc Pluton z tym fantem zamierza uczynić? 

AJAKOS

Zapasy nam wyprawi, próbę i sąd sztuki. 

KSANTIAS

Ależ bo czemu tronu Sofokles nie zajął?  

AJAKOS

Nie chciał tego, na Zeusa! Skoro tutaj zstąpił, 
Ucałował Ajschyla, prawicę uścisnął, 
Chociaż mu się Ajschylos sam usuwał z tronu. 
Teraz zaś postanowił czekać, jak w odwodzie. 
Jeśli Ajschylos wygra, to go uzna chętnie; 
Jeśli nie, z Eurypidem wystąpi do walki. 

KSANTIAS

A więc zacznie się heca? 

AJAKOS

Tak jest, za chwileczkę: 
Właśnie tu, na tym miejscu, wnet się zakotłuje 
I na ogromną wagę wpakują poezję! 

KSANTIAS

Co? Na kramarską wagę wysypią tragedię? 

AJAKOS

Ba, i prawidła11 wniosą, łokieć12 od wyrazów, 
I formy czworoboczne... 

KSANTIAS

Cegłę robić będą? 

AJAKOS

I kliny, i podziałki. Eurypides twierdzi, 
Że będzie każde słowo tragedii rozmierzał. 

KSANTIAS

Sądzę, że się Ajschylos bardzo teraz sierdzi. 

AJAKOS

Jak byk poziera, groźnie pochyliwszy rogi. 

KSANTIAS

A kto im będzie sędzią? 

AJAKOS

W tym ci sęk nie lada, 
Uznali bowiem obaj, że tutaj brak mądrych. 
pokazuje na widzów
Ajschylos nie chciał nawet Ateńczyków wybrać! 

KSANTIAS

Sądził słusznie, że ogół z nich to rzezimieszki. 

AJAKOS

Innych ma on za błaznów, by się poznać mogli 
Na wartości poetów. Przeto panu twemu 
Rzecz oddali; on przecie rzeczoznawca, majster. 
Lecz wejdźmy, bo panowie, kiedy się zawezmą, 
To się nam bardzo łatwo dostaną batogi. 
Wbiegają w dom.

CHÓR

śpiew (814–819)

Oto gniewem wybuchnie gromowładny wieszcz, 
Aż przez białka źrenicą dziki błyśnie szał, 
Gdy zobaczy, jak rywal na krytyczny bój 
Ząbki ostrzy i wdziewa swój wojenny strój! 
Z jednej strony huf w szyszakach pióropusznych rytmów. 
Wódz potrząsa grzywą hełmu i grzywą czupryny, 
Brwi namarszczy, głosem ryknie, na wroga wyzionie 
Wiersze jak maczugi kute — oddechem olbrzyma 
Rwąc na drzazgi przeciwnika ni to morski orkan. 
Z drugiej strony huf otrębów i na szczudłach wióry. 
Wódz się czai, mistrz na gębę, wyrazów oprawca, 
Jęzor lata jak kołowrót, wargi drżą złośliwie; 
Jak pochwyci w swoje szpony rytm tubalnych dźwięków, 
Będzie go krytycznym zębem szarpał, darł ze skóry! 
Z pałacu wychodzą Dionizos, Eurypides, Ajschylos.

SCENA XV

Dionizos, Eurypides, Ajschylos, Chór.

EURYPIDES

do Dionizosa
Dajże pokój. Powiadam: nie porzucę stolca, 
Twierdzę bowiem, że lepszym odeń jestem w sztuce. 

DIONIZOS

do Ajschylosa
Ajschylu, czemu milczysz, słyszysz, co powiada? 

EURYPIDES

Obwija się w płaszcz dumy, jak to zawsze czyni 
W tragedii, aby zyskać urok tajemniczy. 

DIONIZOS

Szalona głowo, przestań, nie przesadzaj słowy! 

EURYPIDES

Znamy się bardzo dobrze, ja na wskroś przejrzałem 
Tego wieszcza dzikunów o butnej fantazji. 
Ma on ci gębę sprośną, wyuzdaną, wrota 
Nieprzegadane, blagi, huku-puku, pełne! 

AJSCHYLOS

Ślicznie, synu boginki z widłami od gnoju13, 
Śmietnika klątw i wyzwisk ordynarnych, grubych, 
Obszarpańców poeto i dziadów patronie! 
Pamiętaj, pożałujesz tych słów! 

DIONIZOS

Dajże pokój, 
Ajschylu, bo wątroba od gniewu ci spłonie! 

AJSCHYLOS

Nie! Ja temu poecie kalek i dusz chorych14 
Wpierw pokażę, na kogo porwać się ośmielił! 

DIONIZOS

Hej! Baranka czarnego niech tu daje służba! 
Hej, ofiarnik! Huragan wybuchnie, jak widzę. 

AJSCHYLOS

Błazeńskich z Krety pieśni15 rymotwórco lichy, 
Coś wprowadził na scenę kazirodne16 śluby! 

DIONIZOS

Wstrzymuj się w gniewie, wstrzymuj, czcigodny Ajschylu, 
A ty — przed gradu chmurą, nędzny Eurypidzie, 
Umykaj, co tchu starczy, jeżeli masz klepki, 
Bo jak cię palnie w złości tak rymem od serca, 
To ci ze łba wyleci tragedia Telefos17! 
do Ajschylosa
Ty Ajschylu, bez gniewu, owszem z łagodnością 
Dowódź, słuchaj dowodów. Wcale nie przystoi, 
Aby się wieszcze lżyli jak przekupki z placu; 
A ty huczysz natychmiast jak dąb, kiedy płonie! 

EURYPIDES

Gotów jestem do boju i gryźć nie przestanę, 
Gryźć będę, a zechceli18, niechaj i on gryzie 
Dialogi i chóry, i tragiczne żyły, 
Na Zeusa: i Peleusa, Eola i inne 
Tragedie moje własne, zwłaszcza też Telefa! 

DIONIZOS

Cóż więc ty teraz na to? Powiadaj, Ajschylu! 

AJSCHYLOS

Nie chciałem tego sporu tu, w tym miejscu, zwodzić, 
Walka bowiem nierówna i broń także. 

DIONIZOS

Jak to? 

AJSCHYLOS

Moja poezja żyje, nie umarła ze mną, 
Jego zmarła z nim razem, więc ma ją pod ręką. 
Jednak, skoro tak sądzisz, walkę podjąć trzeba. 

DIONIZOS

Niechaj tam który poda kadzidła i ognia. 
Niech się pomodlę naprzód, zanim sądzić będę 
Ono19 igrzysko sztuki w sposób najzgodniejszy 
Z poezji zasadami. 
do chóru
Wy Muzom śpiewajcie! 
Przynoszą kadzielnice i ogień. Dionizos kadzi ołtarz.

SCENA XVI

CHÓR

śpiewa
O Muzy, wy dziewięć cór świętych Dyjosa20, 
Spojrzyjcie na czułe, słodkodźwięczne serca 
Mężów rymotwórczych, gdy idą do walki 
Na zmyślne i kręte wyrazów igraszki! 
Da się widzieć nam potęga ust zdolnych wyśpiewać 
Rytmy mocne jako kłody i rytmy jak wióry. 
Oto turniej poetyczny przed wami się pocznie! 

DIONIZOS

do obu wieszczów
I wy się też pomódlcie, nim rymy spuścicie! 

AJSCHYLOS

modli się i prószy kadzidłem na ogień
Demetro, coś mi serce wykarmiła pieśnią, 
Zwól21, niech stanę się godnym twych świętych tajemnic! 

DIONIZOS

do Eurypidesa
I ty przyrzuć kadzidła! 

EURYPIDES

odwraca się wzgardliwie od ołtarza
Obejdzie się, nie chcę; 
Inni bogowie moi, do których się modlę. 

DIONIZOS

Jacyś prywatni, nowi, dopiero spod stempla? 

EURYPIDES

Tak jest.  

DIONIZOS

Przyzywaj tedy swoich nowych bogów! 

EURYPIDES

patrząc w niebo
Eterze, mój żywiole, Gębo, Kołowrocie, 
Wszechrozumie22, wy, Nozdrza Węszące, dozwólcie, 
Niech dobrze krytykuję wiersze, które schwycę. 
  1. Kleofont — por. Wstęp. [przypis tłumacza] ↩
  2. raić — doradzać, polecać. [przypis edytorski] ↩
  3. poucza i powabia — Kazania Świętokrzyskie [„pobudza, ponęca i powabia”; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
  4. Frynich — Frynichos tu wspomniany nie ma nic wspólnego z współzawodnikiem Arystofanesa w komedii, ani z Frynichosem, tragikiem starej szkoły sprzed Ajschylosa. Jest to Ateńczyk bardzo wpływowy, przewrotny demagog, przeciwnik Alkibiadesa, potem ogłoszony przez lud zdrajcą i na rynku w Atenach zabity. (Tukidydes, Wojna peloponeska 8, 92). [W wyniku spisku i zamachu stanu w 411 na krótko obalono demokrację; rządy przejęła oligarchiczna Rada Czterystu, w skład której wchodził radykał Frynichos; skrajni oligarchowie z Rady Czterystu za cenę utrzymania władzy byli gotowi poddać miasto Spartanom; red. WL]. [przypis tłumacza] ↩
  5. Niewolnicy, co raz poszli w święty bój / Są panami na platejskich prawach — niewolnikom, którzy brali udział w bitwie pod Arginuzami, darowano wolność oraz, jak wskazuje tekst, przyznano ograniczone prawa obywatelskie, takie jak w 427 nadano uciekinierom z Platejów, po zburzeniu tego miasta przez Spartan. [przypis edytorski] ↩
  6. Kleigenes — o Klejgenesie niewiele dowiedzieć się można. Przyjaciel Kleofonta, był czynny przy wypędzeniu Alkibiadesa (407), działał przeciw zawarciu pokoju, nadto jako właściciel podrzędnych łaźni słusznie przez Arystofanesa wzgardliwie wyśmiany. Znienawidzony, nie wychodził bez palicy. [przypis tłumacza] ↩
  7. żertwy — w czasie świąt Thargelia palono na stosie dwóch zbrodniarzy na mocy prawa skazanych już na śmierć, jako ofiary pojednawcze za ogół ludu. Palenie odbywało na na wybrzeżu morza, po czym popioły rozsypywano. Ofiary te nazywam starym językiem: żertwy, tj. ofiary całopalne. [przypis tłumacza] ↩
  8. czyli — „czy” z partykułą wzmacniającą -li; tu w znaczeniu: czy też. [przypis edytorski] ↩
  9. Feb a. Febus (mit. gr.) — zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy. [przypis edytorski] ↩
  10. prytania — kolegium prytanów, urzędników zarządzających miastem, losowo wybieranych z Rady Pięciuset; także okres ich kadencji (1/10 roku); tu mowa o prytanejonie, tj. oficjalnym budynku władz miejskich, gdzie zasłużonym obywatelom przysługiwały posiłki na koszt państwa. [przypis edytorski] ↩
  11. prawidło — forma (najczęściej drewniana) o kształcie stopy, służąca do wyrobu, rozciągania bądź utrzymania fasonu obuwia. [przypis edytorski] ↩
  12. łokieć — tu: miarka używana przez kupców do odmierzania długości sukna itp. [przypis edytorski] ↩
  13. synu boginki z widłami od gnoju — przytyk do niskiego pochodzenia Eurypidesa: jego matka miała być handlarką jarzyn. [przypis edytorski] ↩
  14. poecie kalek i dusz chorych — Niemcy również nazywają Przybyszewskiego: Kranker Seelen Dichter. [przypis tłumacza] ↩
  15. Błazeńskich z Krety pieśni — Eurypides posługiwał się nowinką, której twórcami mieli być Kreteńczycy: stosował monodie, solowe pieśni śpiewane przez aktorów. [przypis edytorski] ↩
  16. kazirodny (daw.) — kazirodczy. [przypis edytorski] ↩
  17. Telefos (mit. gr.) — król Myzji, sojusznik Achajów podczas wojny trojańskiej, tytułowy bohater zaginionej sztuki Eurypidesa. Rana, którą zadał Telefosowi Achilles w nogę, nigdy się nie goiła, mogło ją uleczyć jedynie to samo ostrze. [przypis edytorski] ↩
  18. zechceli — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zechce. [przypis edytorski] ↩
  19. on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu B. lp r.n. ono: to. [przypis edytorski] ↩
  20. Dyjos, Dios (mit. gr.) — Dzeus, Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, ojciec dziewięciu Muz. [przypis edytorski] ↩
  21. zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski] ↩
  22. Wszechrozum — Eurypides, novi aevi praeco, herold nowego wieku i pokolenia składa ofiarę Bóstwu swemu, Wszechrozumowi. Wielka Rewolucja Francuska wali ołtarze dawne a stawia nowe dla nowego bóstwa Rozumu, la Raison. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Arystofanes

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Żaby · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/arystofanes-zaby/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Edmund Cięglewicz

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis