AKT DRUGI

Tersytesie!

Agamemnon — a gdyby Agamemnon miał wrzodzianki dotrawione po całym ciele?

Tersytesie...

I gdyby wrzodzianki te ciec zaczęły? Przypuśćmy. Wtedy przynajmniej wyciekłoby co z naszego wodza. Czy nie byłaby to materia ropna?

Psie...

Bo wyciekłoby choć trochę materii, której dopatrzyć się teraz nie mogę.

Ty synu wilczycy, gdy słyszeć nie możesz, czuj przynajmniej.

Bodaj grecka zaraza na ciebie spadła, ty mieszańcze1 z wolim mózgiem!

Gadaj więc, ty spleśniały kisie2, gadaj lub będę bił, póki nie wyładniejesz.

Prędzej ja ci szyderstwami wbiję do głowy trochę dowcipu i pobożności; choć myślę, że prędzej koń twój oracji się nauczy niż ty modlitwy bez książki. Bić umiesz, nieprawda? Bodaj cię okryły parchy końskie za twoje końskie żarty.

Ty zła bedłko3, powiedz mi, co to za ogłoszenie?

Czy myślisz, że nie mam czucia, skoro mnie tak bijesz?

Ogłoszenie...

Ogłoszono cię dudkiem4, jak mi się zdaje.

Strzeż się, jeżu, strzeż się, bo świerzbią mnie palce!

Chciałbym, żeby cię od głowy do stóp świerzbiało, a mnie drapać cię nakazano; zostałbyś z mojej łaski najobrzydliwszym w całej Grecji parszywcem. Na placu jednak nie skorzej5 ci od innych do bicia.

Powtarzam, ogłoszenie!

Mruczysz na Achillesa i szydzisz z niego bez ustanku; zazdrościsz jednak jego wielkości, jak Cerber6 urodzie Prozerpiny7, dlatego też szczekasz na niego.

Pani Tersytesie...

Czemu jego bić nie spróbujesz?

Ty zakalista bułko!

Skruszyłby cię swoją pięścią jak majtek suchary.

A psie, bękarcie!

Jeszcze! Jeszcze!

Ty stołku czarownicy!

Dobrze, jeszcze! Jeszcze! Wywarzonego dowcipu, panie, tyle u ciebie w głowie mózgu co u mnie w łokciu; dardański osieł mógłby twoim być mistrzem, ty parszywy, waleczny ośle! Jesteś tu tylko, żeby grzmocić Trojan, ale każdy, byle miał odrobinę dowcipu, kupuje cię i sprzedaje jak barbarzyńskiego niewolnika. Jeśli chcesz bić mnie, zacznę od twojej pięty i powiem ci, czym jesteś, cal po calu, ty stworzenie bez wnętrzności.

Ty psie!

Ty parszywy magnacie!

Ty kundlu!

Nie żenuj się, głuptasie Marsa8, nie żenuj się, grubiaństwo! Dalej, wielbłądzie, jeszcze, jeszcze!

Czy go tam widzisz?

Widzę, i cóż stąd?

Patrz tylko na niego.

Patrzę, i cóż stąd?

Ach, tylko dobrze mu się przypatrz.

Już mu się dobrze przypatrzyłem.

Nie, nie przyglądasz mu się dobrze, bo za kogo bądź go weźmiesz, zawsze to będzie Ajaks.

Wiem o tym, błaźnie.

Tylko że błazen sam się nie zna.

I dlatego cię biję.

Słuchaj tylko, co za chude koncepty! Słowa jego długie mają uszy. Lepiej ja mu mózg wyhuśtałem, niż on mi połamał kości. Za grosz dostanę dziewięć wróbli, a jego pia mater9 niewarta dziewiątej części jednego wróbla. Ten pan, Achillesie, to Ajaks, który nosi dowcip swój w brzuchu, a w głowie swoje kiszki. Powiem ci, co o nim myślę.

Co?

Myślę, że ten Ajaks...

Nie, dobry Ajaksie.

Nie więcej ma dowcipu...

Muszę cię zatrzymać.

Niż trzeba na zalepienie uszka igły Heleny, za którą bić się tu przyszedł.

Cicho, błaznie!

Z całego serca pragnąłbym siedzieć spokojnie i cicho, ale żadną miarą nie chce na to pozwolić ten sam błazen, tam, spójrz tylko, czy go tam widzisz?

A ty przeklęty kundlu! Ja ci tu...

Czy chcesz mierzyć się na dowcipy z błaznem?

O nie, zaręczam, zawstydziłby go dowcip błazna.

Mów tylko uczciwie, Tersytesie.

O co spór idzie?

Żądałem od tego obrzydliwego puszczyka, żeby poszedł wywiedzieć się o treści ogłoszenia, a on tu sobie zaczął ze mnie żartować.

Nie jestem twoim sługą.

Bardzo dobrze, a co potem?

Służę tu na ochotnika.

Jednak ostatnia twoja ta służba była pańszczyzną, bo nikt się na ochotnika bić nie daje. Ajaks był tu ochotnikiem, a ty przymuszonym rekrutem.

Tak właśnie. Dobra część twojego dowcipu leży także w twoich żyłach albo kłamią ludzie. Nie lada zdobycz odniesie Hektor, rozwalając jednemu z was czaszkę; właśnie jakby zgryzł zbutwiały orzech bez jądra.

Co, i ze mną także zadzierasz?

Gadaj mi o Ulissesie i starym Nestorze! Ich dowcip był już spleśniały, nim wasi dziadowie mieli paznokcie na palcach; oni to was zaprzęgli do pługa, jak dwa ciężkie woły, i kazali wam orać pole wojny.

Co? Co?

Tak jest, możecie mi wierzyć. Nu! Achillesie, nu! Ajaksie, nu!

Język ci utnę.

Mniejsza o to; będę i potem przynajmniej tak jak ty wymowny.

Dość już słów, Tersytesie, cicho!

Co? Ja mam siedzieć cicho na rozkaz Achillesowej suki? Ja?

Dostałeś i ty swoje, Patroklusie.

Wprzód was zobaczę na szubienicy wiszących jak gamonie, nim zajrzę do waszych namiotów. Pójdę, gdzie dowcip się rusza, usunę się od fakcji10 głuptasów.

Jak to, Tersytesie, jak to? Zabłąkałeś się w labiryncie wściekłości? Więc słoń ten, Ajaks, będzie stał górą? On mnie bije, a ja z niego szydzę; co za wspaniałe zadośćuczynienie! Wolałbym jednak, żeby się to działo odwrotnie: żebym ja go grzmocił, a on ze mnie szydził. Do kroćset beczek! Jeśli trzeba, nauczę się diabłów wywoływać, ale muszę znaleźć upust mojemu obrzydzeniu i wstrętom. Mamy też i Achillesa — rzadki to inżynier. Jeśli Troja nie upadnie, póki ci dwaj jej nie podkopią, to będą stały jej mury, póki się same od starości nie rozwalą. O, ty wielki piorunogromco Olimpu24, zapomnij, że jesteś Jowiszem, królem bogów, i ty, Merkury, strać całą wężową mądrość twojego kaduceja25, jeśli we dwóch nie odbierzecie im tej drobnej odrobiny, tego mniej niż mało ich dowcipu! Lecz najograniczeńsza nieświadomość wie dobrze, iż go mają tak obficie mało, że nie potrafią uwolnić muchy od pająka, nie dobywając ciężkiego żelastwa na rozcięcie nitki pajęczyny. A potem ześlijcie na cały obóz pomstę albo raczej próchnienie kości26, bo jak mi się zdaje, to jest pomsta należna walczącym za spódnicę. Odmówiłem już modlitwę, a ty, diable zazdrości, dołóż teraz twoje amen. Hej, hola! Mości Achillesie!

Kto woła? Tersytes? Dobry Tersytesie, wejdź i lżyj co wlezie.

Gdybym mógł o złoconej lalce pamiętać, nie uszedłbyś mojej baczności27; ale wszystko da się jeszcze naprawić. Więc zostań samym sobą! Zwykłe przekleństwo ludzkości, szaleństwo i głupota, niech będą całą twoją intratą28! Niech cię niebo uchowa od opiekuna, a dyscyplina niech się nigdy do ciebie nie zbliży! Niech krew będzie twoim przewodnikiem aż do śmierci! A jeśli potem ta, co cię włoży do trumny, powie, że piękny trup z ciebie, to ja przysięgnę, że całe życie samych tylko łazarzy29 owijała. Amen. Gdzie Achilles?

Co, czy zostałeś pobożny? Odmawiasz modlitwy?

Zgadłeś; a bodaj wysłuchało mnie niebo!

Kto tu?

Tersytes, panie.

Gdzie, gdzie? Przyszedłeś? Mój ty serze, moje trawidło30, dlaczegóż to przez tyle obiadów nie zastawiłeś się na moim stole? Powiedz mi teraz, co to jest Agamemnon?

Twój wódz, Achillesie. A teraz, z kolei, powiedz mi, Patroklu, co to jest Achilles?

Twój pan, Tersytesie. A teraz powiedz mi, jeśli łaska, co ty jesteś?

Twój znawca, Patroklu. A teraz, na zakończenie, powiedz, Patroklu, co ty jesteś?

Możesz sam na to odpowiedzieć, skoro jesteś moim znawcą.

O, powiedz, powiedz!

Przedeklinuję31 całą kwestię: Agamemnon rozkazuje Achillesowi, Achilles jest moim panem, ja jestem Patrokla znawcą, a Patroklus jest dudkiem.

A ty łotrze!

Cicho, dudku, jeszcze nie skończyłem.

To człowiek uprzywilejowany. Prowadź rzecz dalej, Tersytesie.

Agamemnon jest dudkiem, Achilles jest dudkiem, Tersytes jest dudkiem i, jak już powiedziałem, Patroklus jest dudkiem.

Dowiedź nam tego, słuchamy.

Agamemnon jest dudkiem, bo chce rozkazywać Achillesowi; Achilles jest dudkiem, bo słucha rozkazów Agamemnona; Tersytes jest dudkiem, bo służy takiemu dudkowi; a Patroklus jest dudkiem bezwzględnym.

Dlaczego jestem dudkiem?

Pytaj o to swojego stwórcę; dla mnie jest dosyć, że nim jesteś. Ale patrz, kto się zbliża?

Patroklu, nie chcę z nimi rozmawiać. Chodź ze mną, Tersytesie!

Co za błazeństwo, co za kuglarstwo, co za łotrostwo! A wszystkiego tego przyczyną rogal32 i ladaszczyca33! Wyborny powód, żeby tworzyć zazdrosne stronnictwa i krwi sobie aż na śmierć upuszczać! Bodaj toczące wrzody spadły na wszystkiego powód, a wojna i rozpusta wszystkich pożarły!

Gdzie Achilles?

W swoim namiocie, ale w złym usposobieniu, królu.

Wszystko mu to powtórzę.

Widzieliśmy go u wejścia namiotu, więc niechory.

I owszem, na lwią chorobę, na dumę serca. Możecie to nazwać melancholią, jeśli chcecie oszczędzać człowieka, ale, moim zdaniem, jest to pycha. A pycha ta skąd, skąd pochodzi? Kto nam powie jej przyczyny? Jedno słowo, królu.

Dlaczego Ajaks tak zajadle na niego szczeka?

Achilles zdmuchnął mu jego błazna.

Kogo? Tersytesa?

Właśnie.

To wkrótce oniemieje Ajaks, bo stracił jedyny swój argument.

Bynajmniej, bo jak widzisz, jego teraz argumentem ten, co mu zabrał jego argument, Achilles.

Tym lepiej; pożądańszą dla nas ich frakcja niż ich fakcja. Wielka to jednak musiała być przyjaźń, skoro potrafił ją zerwać błazen.

Przyjaźń, której nie kleiła mądrość, łatwo zrywa błazeństwo. Ale wraca już Patroklus.

Bez Achillesa.

Czymże on wyższy od innych?

Nie wyższy przynajmniej od swojej o sobie myśli.

A czy jest i tak wysoki? Czy nie myślicie, iż mu się zdaje, że jest waleczniejszym ode mnie?

Bez wątpienia.

Czy podpiszesz jego zdanie i powiesz, że to prawda?

Nie, szlachetny Ajaksie; jesteś jak on silny, jak on waleczny, jak on mądry, a nie mniej szlachetny, daleko dworniejszy, a nieskończenie powolniejszy37 od niego.

Boć38 i dlaczego miałby człowiek być dumny? Jak się rodzi duma? Ani wiem, co jest duma.

Tym jaśniejszy twój rozum, Ajaksie, a piękniejsza twoja cnota. Dumny sam się pożera. Duma jest jego własnym zwierciadłem, jego własną trąbą, jego własną kroniką; a kto się chwali inaczej jak czynami, pożera czyny w pochwale.

Nienawidzę dumnych jak ropuszej ikry.

A przecież sam się kocha; czy to nie dziwy?

Nędzny pyszałek!

Jak się doskonale opisuje!

Czy nie może być towarzyski?

Kruk kracze na czarność.

Jego humorom krwi upuszczę.

Chory chce być doktorem.

Ha, gdyby wszyscy byli mojej myśli!

Nie tak skończyłaby się sprawa; niejeden połknąłby wprzód miecz. Jak to? Więc duma ma triumfować?

Gdyby tak było, miałbyś prawo do połowy triumfu.

Nawet do dziesięciu dziesiątych.

Już ja go ugniotę i gibkim zrobię.

Jeszcze niecały gorący. Przyczyń mu jeszcze pochwał, lej, lej tylko! Ambicja jego spragniona.

Ten bękart, ten kundel, chce sobie z nas podrwiwać? Ach, czemuż nie jest Trojańczykiem!