Banici

W głębi lasu, u podnóża gory, leżało jeziorko. Rzadko pojawiał się tam jakiś człowiek, a rośliny i zwierzęta wiodły szczęśliwe życie w niezmąconym niczym spokoju. Ze skał z wielkim impetem spadał w dół wodospad, przez co powietrze miało tam wyjątkową świeżość, która utrzymywała się nawet w najgorętsze letnie dni. Przez wiele stuleci nic nie przeszkadzało rosnąć sosnom, więc teraz niektóre z nich były naprawdę potężne i wyciągały swoje korony wysoko ku niebu. W dole stały świerki, dęby i dzikie jabłonie, a wszystkie one darzyły stare sosny wielkim szacunkiem.

— Nasz wzrok sięga bardzo daleko — mówiły sosny — więc możecie być pewne, że jeśli tylko zobaczymy, że do naszego lasu zbliża się coś niebezpiecznego lub wrogiego, od razu wam o tym doniesiemy. Możecie stać spokojnie i cieszyć się pięknem lata.

Tak więc wszystkie drzewa rozparły się wygodnie na boki, ile się dało. Brzozy stały z rozpuszczonymi włosami i z wolna kręciły głowami.

— Ładnie nam w tych opadających swobodnie pasmach — uśmiechały się. — Nie bez powodu nazywa się nas szlachciankami lasu. Żadne inne drzewo nie ma kory tak aksamitnie gładkiej i tak białej jak my, a nasz zapach jest niezwykle kojący. Wśród konwalii znalazłyśmy całe rzesze adoratorek. Rosną w kępach u naszych stóp, wydychając swój wonny zachwyt nad tym, że mogą być aż tak blisko nas.

Słońce drżało na brzozowych listkach tysiącem świetlnych refleksów, a wiatr lekko podwiewał kołyszące się gałęzie. Za to tęgie dęby o ciemnozielonym listowiu stały niewzruszone.

— Nie łatwo jest żyć — pomrukiwały. — Gdy nadchodzą wichury i śnieżyce, trzeba nadstawić pleców i nie ulegać. Wiele już razy omal nie przygięło nas do ziemi, ale temu, kto szczerze postawił sobie za cel odniesienie zwycięstwa, w końcu się to udaje. A teraz możemy się już czuć bezpieczne, mając korzenie głęboko w ziemi. Niestraszne nam żadne burze. Przeciwności dodały nam siły, więc tylko śmiejemy się z wichur.

Tuż obok rosły niewielkie osiki. Wszystkie drzewa dygotały. Trzęsły się nieustannie — wiało czy nie.

— Skąd u was ta strachliwość? — zapytały dęby. — Nie możecie stać w spokoju i jak reszta drzew cieszyć się pięknem lata?

Ale osiki pokręciły głowami i zatrzęsły się całe aż do podstawy pnia.

— Naprawdę nic na to nie poradzimy. To trochę tak, jakbyśmy zawsze spodziewały się jakiegoś nieszczęścia lub przykrej niespodzianki. I bądźcie pewne, że któregoś dnia coś się wydarzy, choć nie możemy powiedzieć, co. Ale coś na pewno się stanie!

Ich liście zadrżały jak młode i niespokojne serduszka.

Zaś ciemne świerki stały niewzruszone i przyglądały się osikom.

— Któregoś dnia wszyscy umrzemy — powiedziały spokojnie. — Przecież to wiadomo od początku. Ale nie trzeba sobie od razu marnować życia nieustannym zamartwianiem się o to, co ma nadejść. Zachowajcie spokój! Całkowity spokój! Wdychajcie to łagodne powietrze i pochłaniajcie jak najwięcej cudownego słonecznego światła, a nade wszystko cieszcie się tą chwilą, która jest.

— Jestem dokładnie tego samego zdania — powiedziała dzika jabłoń, cała w kwieciu. — Tak się cieszę, że znów przyszło lato, że aż zakwitłam na wszystkich gałęziach. Wiem, moje jabłka raczej nie będą najsmaczniejsze, a może zdarzyć się i tak, że burzowe ulewy postrącają kwiaty i w ogóle nie wydam owoców, ale póki co nie martwię się na zapas. Teraz mam jedno zadanie: kwitnąć, a gdy moje różowe pąki lśnią na tle wodospadu, to doprawdy aż radość patrzeć.

Cała jabłoń roiła się od pszczół odurzonych winnym aromatem. „Cóż za obfitość! Cóż za błogosławiony zbytek!”, myślały. „Bezpłatna konsumpcja i to doprawdy sowita! A im więcej się pije, tym jakby więcej zostaje”.

Na trawie aż mieniło się od kwiatów — konwalii, wyki, pierwiosnków, siódmaczka, maruny i jaskrów — a wszystkie one rozmawiały ze sobą i się śmiały. Motyle, trzepocząc skrzydełkami, przelatywały z jednego kielicha na drugi.

— Wszystkie jesteście takie słodkie, słodkie i oszałamiające! — szeptały. — A każdy inny! Jeden jest błękitny jak niebo, inny żółtozłoty. Dlaczego? Jeden jest długi i smukły, drugi z kolei mały i krągły. Skąd to się bierze?

— Gdybyśmy to wiedziały... — zaśmiały się głośno kwiaty. — Tak już zostałyśmy stworzone.

— Ach, to doprawdy czarujące! — wykrzyknęły motyle, kręcąc piruety w powietrzu. — Gdyby tak dało się orzec, który z was jest najpiękniejszy. Ale to niewykonalne.

Tymczasem w gęstwinie liści gruchały niemrawo leśne gołębie.

— Prawda, że nam tu dobrze! Czego nam trzeba więcej? — mówiły. — Dokoła pachnie las. Słońce sączy się przez gałęzie i nikt na całym świecie nie mąci tego szczęścia! Wkrótce będziemy mieć gniazdo pełne młodych, które podzielą naszą radość i będą sobie latać swobodnie w leśnej gęstwinie i bawić w cho-cho-chowanego! Frrru!

Głęboko wśród sosen stało duże mrowisko. Było prawie tak wielkie jak snop siana, gdyż mrówki już od wielu długich lat je budowały. Miliony ich pełzły w górę i w dół, w tę i z powrotem, wśród małych suchych igiełek, nieustannie zajęte tym, by mrowisko stawało się jeszcze większe.

— Nie szczędźmy sił! — wołały, zachęcając się nawzajem do roboty. — Nie pracujemy dla siebie samych! Pracujemy dla przyszłości tego miejsca. Czy to ma jakieś znaczenie, że setki tysięcy mrówek padną tu i umrą, skoro mrowisko będzie coraz większe?! A będzie! Stanie się czymś niesamowitym, sięgnie wysoko aż do chmur! Nie możemy sobie pozwolić na odpoczynek, ani za dnia, ani w nocy. Dla nas liczy się tylko praca i krzątanina. Nie mamy czasu na siedzenie na gałęziach i śpiewanie całymi godzinami jak leniwe ptaki. My musimy coś osiągnąć, zostawić po sobie jakieś dzieło, zadbać o to, by, gdy wkrótce padniemy nogami do góry, nasze imię wciąż żyło!

I mrówki pognały dalej, jak rzeka małych pełzających owadów.

Po trawie biegły zające, pędząc dziko przed siebie; nagle jednak przycupnęły, by w spokoju spałaszować jakiś liść, który akurat znalazły.

— Wspaniale tu wśród zieleni! — mówiły, poruszając noskami. — Nie ma nic lepszego od beztroskiego biegania wśród ziół i traw! Śnieg stopniał, a ziemia jest tak przyjemnie ciepła i miękka. Gdyby nie lisy, świat byłby wprost idealny! A tak, cóż, trzeba mieć oczy i uszy otwarte, żeby zejść z drogi szelmie, gdy pojawi się w okolicy!

Na samą myśl o lisie zając dał susa i schował się pod krzakiem dzikiej róży. W wodospadzie tańczyły ryby. Połyskiwały w słońcu jak srebrne świetliki, a czasem nawet łosoś wyskakiwał z pluskiem z wody i zakreślał w powietrzu długi łuk, goniąc pędzące w dół fale. Zaś w najgorętszej godzinie dnia, gdy wszystkie rośliny i zwierzęta robiły sobie krótką południową drzemkę, w górze na skałach pojawiała się huldra1. Była olśniewająco piękna. Rozpuszczała swoje długie złote włosy, pozwalała zwiewnej sukni opaść na ziemię, po czym z krzykiem rzucała się w wodospad i jak strzała pędziła w dół po spienionych wodach. Gdy się pojawiała, ptaki milkły, a kwiaty zamykały kielichy — jak wtedy, gdy nastaje wieczór. Wszystkie zaś leśne zwierzęta wpełzały głęboko pod krzaki. Widział ją tylko orzeł, szybujący wysoko nad wodospadem. Zastygał w powietrzu jak kropla i z zachwytu trzepotał skrzydłami.

— Ach, przecudna królowo lasu, pozdrawia cię król przestworzy! — wykrzykiwał.

Huldra jednak kontynuowała swoją zabawę, żeglując w dół wodospadu. W końcu siadała na skale, wymachując nogami nad wodą. Zaplatała włosy w gruby warkocz, śpiewając przy tym tak pięknie, że słuchały jej wszystkie ptaki, a żadne drzewo nie miało odwagi zaszeleścić. Ale gdy tylko cienie zaczynały się wydłużać, huldra odchodziła i znikała w górach.

Gdy kończył się letni dzień i przypełzała krótka noc, z wodospadu wstawały mgły, a wraz z nimi zjawiały się elfy, by zatańczyć swój taniec z woalami. Sunąc powolnie w księżycowym świetle, zawisały nad wodą i zaczynały wić się i skręcać w najbardziej osobliwy sposób. Unosiły się i opadały, rozchodziły się i schodziły w tajemnicze kręgi, a wtórował im kos siedzący na szczycie pobliskiej sosny.

— To piękne, piękne! — śpiewał. — Nie wiem, jak to wyrazić! Aż krztuszę się ze wzruszenia! Cóż za noc! Zorza wieczorna wciąż stoi na niebie, a na wschodzie już delikatnie świta! I jak pięknie pachną kwiaty i zioła, i jaki tu panuje spokój! To właśnie jest mój kraj, cudowniejszego nie znajdziesz na Ziemi!

Gdy tylko zaczynało świtać, elfy znikały, a mgły odpływały, sunąc po tafli wody. Za to kos wciąż siedział na czubku sosny wpatrzony w gwiazdę poranną, która zapaliła się w pobliżu wschodzącego słońca. Śpiewał coraz to pełniejszym głosem: „Spokój, błogosławiony, cudowny spokój!”.

*

Wtedy to, pewnego letniego dnia, na drodze przy wodospadzie pojawiło się dwóch mężczyzn. Jeden był właścicielem okolicznych ziem. Nazywał się Hans Brask. Drugi, inżynier Nils Ljune, był jego przyjacielem. Przybył na prowincję, do dworu, w którym mieszkał Brask, i tak już od kilku dni przechadzali się po okolicy i robili przegląd majątku.

Młodzi mężczyźni zatrzymali się przy wodospadzie.

— Naprawdę cię na to stać? — zapytał inżynier, wskazując na spienione wody.

— Co masz na myśli? — zdziwił się Hans Brask.

— Całą tę wodę? Całą tę niewykorzystaną energię, która się tu marnuje?

— Prawdę powiedziawszy, nigdy się nad tym nie zastanawiałem — odpowiedział Hans Brask. — Jest taka piękna!

— W rzeczy samej — zgodził się inżynier. — Tyle, że to bardzo kosztowna przyjemność. Pomyśl tylko o wszystkim, co ta woda mogłaby napędzać!

— Na przykład? — zapytał Brask.

— Po pierwsze powinieneś założyć tu tartak, a wówczas wodospad stanie się twoim pokornym sługą. Może napędzać maszyny, zaopatrywać cię w światło elektryczne i robić dla ciebie wszystko, co tylko będziesz chciał. No a ten las! Takie drzewa! Mają już swoje lata! A każde jedno doskonale się nada na maszty. Przyszedł czas, by odpłaciły się za swoje długie i beztroskie życie.

Hans Brask nie odpowiadał. Ale słuchał. A inżynier mówił dalej, gdy tymczasem ruszyli w dalszą drogę i zniknęli na leśnej ścieżce.

Wodospad nie usłyszał, o czym rozmawiali. Huczał tak głośno, gnając w dół w słonecznym blasku, i tak mu się spieszyło, by spuścić po skałach swoje wzburzone wody, że zupełnie nie zwracał uwagi na ludzi. Za to stare sosny w lesie i rosłe dęby wszystkiego nasłuchiwały.

— Ten mężczyzna, który tak długo mówił, nie jest nam życzliwy — szepnęła jedna sosna do drugiej. — Zobaczycie, to początek naszej zguby. Bo czy nie powiedział, że czas już, byśmy się odpłaciły za swoje długie i beztroskie życie?

— Powiedział — przytaknęło inne drzewo.

— Patrzył na nas z podziwem, a jednocześnie osądzał i stwierdził, że nadajemy się na maszty. Kto wie, jak długo jeszcze dane nam będzie żyć!

Drzewa szeptały jedne do drugich i wkrótce cały las szumiał. Wszystkich ogarnął lęk. Gałęzie kołysały się, a liście trzęsły. Zniknął gdzieś błogi, letni spokój.

— Od dawna już spodziewamy się, że spadnie na nas jakieś nieszczęście. Ale to? Co to takiego? I skąd przychodzi?

Powietrze poruszało się dziwnie, zrobiło się tak jakoś parno i groźnie, jak przed burzą. Zające siedziały i strzygły uszami.

— Czyżby szykowano tu polowanie? — pytały, trzęsąc górną wargą.

— Czy będą do nas strzelać?

— Lepiej bierzmy nogi za pas!

Rozpierzchły się i pochowały w najgęstszych zaroślach.

Nawet kwiatom zdało się, że drzewa przekazują sobie szeptem jakąś złowrogą tajemnicę. Spoglądały z niepokojem w oczach na gałęzie nad swoimi głowami, a gdy przyleciały motyle, wywijając fikołki w powietrzu, nie miały najmniejszej ochoty na figle.

— Nie możecie choć na chwilę się uspokoić? — zapytały z wyrzutem. — Czasami chyba wolno pomyśleć o czymś poważnym.

Mrówki niczego nie spostrzegły. Tak żarliwie pracowały.

— Nie dla nas samych! — powtarzały, biegnąc przed siebie z igliwiem i drobnymi patyczkami — Nie dla nas! Ale dla tego miejsca i dla przyszłości. I dla wszelkiej współpracy! Nasze mrowisko będzie czymś wyjątkowym. Nikt jeszcze takiego nie widział!

W południe, gdy huldra przyszła wykąpać się w wodospadzie, w pierwszej chwili i ona niczego nie zauważyła.

Wodospad huczał równie gromko i gnał w dół jak zwykle.

Ale gdy już usiadła na krawędzi skały, by zapleść swoje złote włosy, pomyślała, że las jest jakiś dziwnie zasępiony.

— Co to stało się z moim lasem? — zawołała i puściła zajączka swoim złotym grzebieniem. — Kto to widział, by smucić się w taki cudowny dzień?

Lecz sosny tylko głośno wzdychały, dęby mruczały coś ponuro, a osiki trzęsły się tak mocno, że szeleściło w całych zaroślach.

Huldra wstała.

— Odpowiedzcie mi! Dlaczego mój las się nie cieszy, gdy przychodzi królowa.

Huldra chwilę czekała.

Wówczas najwyższa sosna w lesie pochyliła się i szepnęła:

— Nasz koniec jest przesądzony. Wkrótce znikniemy z powierzchni Ziemi.

— Bzdury! — zdenerwowała się huldra. — Nikt nie odważy się podnieść ręki na moją własność. Dość mam waszych smutnych min i tych zbędnych lęków! — krzyknęła i rzuciła swój grzebień do wodospadu, w którym przepadł jak złota rybka. — Następnym razem, liczę na to, że przywitacie mnie z radością! — powiedziała i odeszła w góry.

Wieczorem przyleciał drozd. Kołysał się wysoko na czubku najwyższej sosny i rozglądał po okolicy. W lesie panowała jakaś dziwna cisza. Nie ta zwyczajna i przyjemna, o której ptak mógł śpiewać i śpiewać bez końca. Tym razem cisza była jakaś osobliwa i nieprzyjemna, jak kiedy się obawia jakiegoś nieszczęścia.

— Dlaczego las milczy? — zapytał drozd kilkoma przeciągłymi, fletowymi gwizdami.

Wokół wciąż zalegała grobowa cisza i tylko osikowe zarośla nie przestawały drżeć — jak zawsze. Drozd przez chwilę nasłuchiwał, po czym zaczął śpiewać rzewną i ponurą pieśń żałobną. Nie wiedział, dlaczego musi tak śpiewać, ale czuł, że coś się wydarzyło i że zbliżała się jakaś tragedia.

*

Z początkiem jesieni do lasu zaczęli ściągać ludzie. Nie kilku, wręcz przeciwnie, było ich wielu i od razu zabrali się do tego, by ujarzmić wodospad.

— Jeszcze czego! — wykrzyknęły fale, pędzące z hukiem w dół góry. — Ktoś chce nam odebrać wolność? Wbić nas w jakieś koryto?

Burzyły się, miotały i rzucały na ręce robotników, wierząc, że uda się ich wystraszyć. Ale to nic nie pomogło. Wodospad wciśnięto w koryto, tak jak kazał inżynier, i wkrótce woda płynęła już tylko jednym zwartym strumieniem — drogą, którą wytyczyli jej ludzie.

Potem przystąpiono do wycinki lasu, by zrobić miejsce dla dużego tartaku. Rosłe drzewa, jedno po drugim, padały na ziemię. Przy pierwszych uderzeniach siekiery wysokim pniem wstrząsało, a wszystkie gałęzie dygotały z bólu, ale wkrótce drzewo uświadamiało sobie swoją bliską śmierć i za każdym kolejnym ciosem już tylko cicho wzdychało, żegnając się z życiem. Wtedy przez całe jego jestestwo przechodził gwałtowny huk, po czym zwalało się ciężko na ziemię. Gdy zapadała noc, leżało jak wojownik, który padł na polu bitwy; jednak nikt nie nadchodził, by opatrzyć jego rany. Czuło, jak siły życiowe z wolna je opuszczają; leżało bez ruchu, patrząc w gwiazdy.

Przez pień przebiegało lodowate zimno, gałęzie unosiły się jeszcze, jakby wciąż próbowały żyć, jednak prędko opadały. Jeszcze jeden powolny spazm i wszystko się kończyło. Dumne drzewo, które widziało jak przez Ziemię przelatywał wiek za wiekiem, było martwe.

Osikowe zarośla zostały bezlitośnie wycięte. Drobne gałązki krzyczały głośno i zawodziły, ale już po krótkiej chwili wszystkie ich roztrzęsione listki przestały drżeć, a martwe drzewa legły na stosach w rozkopanej ziemi.

Wiosną wszystko nabrało jeszcze większego rozpędu. Na plac budowy zwożono wielkie transporty kamieni i drewna, nie kiełkowały tam już teraz ani trawa, ani kwiaty. A któregoś dnia do mrowiska podeszło dwóch robotników. Przez ostatnie półrocze konstrukcja urosła i wyglądała naprawdę dostojnie.

— Patrz tylko! — powiedział jeden z mężczyzn do swojego towarzysza. — Czy może być coś głupszego i mniej pożytecznego od tych paskudnych żyjątek, które biegają w kółko, zbierając śmieci na swoje mrowisko?! Skoro mają tu zamieszkać robotnicy, to przecież istnieje ryzyko, że mrówki powchodzą im do domów. Spalmy je!

Mrówki nie rozumiały, co powiedzieli mężczyźni. Przerwały na chwilę swoją gorliwą pracę, po czym pognały dalej.

— Najwidoczniej nas podziwiali — wołały jedne do drugich. — A raczej nasze dzieło, bo przecież pracujemy wyłącznie dla dobra tego wszystkiego.

Ale robotnicy spalili i mrówki i to wszystko, i po wieloletniej, gorliwej pracy nie został najmniejszy ślad. Mrowisko! Przecież nie jest warte więcej niż jakiekolwiek ludzkie dzieło. Spuścizna kilku milionów żyć! Nie ma o czym mówić!

Ponieważ ludzie uczynili z siebie panów i władców, a las coraz bardziej się przerzedzał, z czasem uciekły stamtąd wszystkie zwierzęta. Zające i lisy, gołębie i drozdy, wszystkie, biegnąc lub szybując, udały się w inne strony, szukając miejsca, gdzie mogłyby żyć w spokoju.

Nocą cały pochód wychodźców ze spustoszonego lasu ruszył przed siebie.

Tartak był już gotowy, podobnie jak otaczające go robotnicze domy. Wczesnym rankiem gwizdek parowy obwieszczał rozpoczęcie pracy. Któregoś razu o świcie dwóch mężczyzn szło przez plac. Zdało im się, że widzą kobiecą postać, ukrytą do połowy za kilkoma brzozami, które pozostawiono przy jednym z budynków. Była tak piękna, że aż stanęli z wrażenia, by na nią popatrzeć, ale jej twarz okazała się blada jak ściana, a oczy płonęły jakimś dzikim blaskiem. Gdy spostrzegła mężczyzn, zacisnęła pięść i im pogroziła, jednocześnie spluwając w powietrze.

I niemal w tej samej chwili zniknęła.

— Co to za kobieta? I gdzie się podziała? — zapytał jeden z robotników.

Ogarnęło go jakieś bardzo nieprzyjemne uczucie.

— Rozumiesz chyba — odpowiedział jego towarzysz. — Zwykli ludzie nie rozpływają się ot tak w okamgnieniu. To musiała być huldra.

— Huldra? — zaśmiał się pierwszy z mężczyzn. — Naprawdę taki z ciebie dzieciak, że wierzysz w te zabobony, w te stare bajki?

— Więc jak wyjaśnisz to, co przed chwilą widziałeś?

— W ogóle nie zamierzam tego wyjaśniać — odpowiedział mężczyzna. — Ja wierzę tylko w to, co widzę. Tam stoi tartak. I w to wierzę. Słyszysz, gwizdek już drugi raz wzywa do pracy.